VietBF - VN: CSVN cấm tư nhân mua bán ngoại tệ: Nghị định đá Nghị quyết??

Nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý về mặt thể chế khá khôi hài. Một mặt, chế độ CSVN cho ban hành Nghị quyết 68-NQ/TW (2025), một văn kiện được chính chế độ ca ngợi như một trong bốn chân trụ của chính sách cải cách có tính đột phá, khẳng định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng và cam kết cho hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường.

Mặt khác, cơ quan hành pháp của chế độ lại vừa ban hành ra Nghị định 340/2025/NĐ-CP với những quy định siết chặt, thậm chí là "hình sự hóa" hành chính các giao dịch ngoại tệ tự do, đang tạo ra một lực cản hết sức đáng lo ngại.

Nhân viên một ngân hàng ở Hà Nội vừa đếm vừa kiểm soát những tờ đô la Mỹ có mệnh giá 100 USD. Người dân tại Việt Nam giữ vàng hay đô la vì đồng bạc nội tệ có giá trị quá thấp và bị mất giá nhanh hơn. (Ảnh: Hoàng Đình Nam/AFP/Getty Images)
Việc cấm đoán tư nhân mua bán ngoại tệ không chỉ gây ra sự méo mó thị trường mà còn là một bước lùi so với kiểu hội nhập kinh tế tài chính toàn cầu.

Ngoại tệ là tài sản hợp pháp hay là "hàng cấm"?

Cốt lõi của sự bất cập trong Nghị định 340/2025/NĐ-CP nằm ở việc kiểm soát, trong đó, xem xét ngoại tệ là một loại hàng hóa đặc biệt cần phải được giám sát ngặt nghèo, thay vì nhìn nhận nó như một loại tài sản dân sự bình thường và hợp pháp.

Theo quy định mới, các hành vi mua bán ngoại tệ giữa cá nhân với nhau hoặc tại các tổ chức không được phép có thể bị phạt đến 100 triệu đồng (gần 4,000 USD) và cho tịch thu toàn bộ số ngoại tệ giao dịch.

Lập luận của các nơi quản lý thường xoay quanh việc "chống đô-la hóa" và bảo vệ giá trị tiền đồng Việt Nam (VND). Tuy nhiên, nếu nhà nước thừa nhận quyền sở hữu ngoại tệ của người dân là hợp pháp, thì việc cấm họ định đoạt tài sản đó (mua, bán, trao đổi) đúng là một sự mâu thuẫn về phương diện pháp lý.

Bởi lẽ, tài sản mà chủ sở hữu không có quyền giao dịch tự do thì quyền sở hữu đó chỉ còn là cái xác không hồn. Khi ngoại tệ bị "giam lỏng" trong túi người dân mà không thể cho lưu thông thuận tiện, sẽ trở thành nguồn vốn "chết", thay vì là nguồn lực bổ sung cho nền kinh tế.

Sự méo mó từ cơ chế ấn định ra tỷ giá
Nghị định 340 o ép mọi nguồn ngoại hối phải đi qua hệ thống ngân hàng do nhà nước độc quyền kiểm soát. Tuy nhiên, thực tế trong kinh tế thị trường cho thấy, khi mức cầu vượt mức cung hoặc khi niềm tin vào tiền nội tệ bị biến động, tỷ giá ngân hàng thường không phản ảnh ra đúng giá trị thực tế do bị áp đặt mức trần hoặc ấn định ở mức thấp để phục vụ cho các mục tiêu vĩ mô khác. Hay nói cách khác, chỉ làm lợi cho đảng và nhà nước.

Khi tỷ giá ngân hàng không thỏa mãn được người dân và doanh nghiệp, thị trường sẽ tự tìm cách điều chỉnh thông qua thị trường tự do (chợ đen). Việc áp dụng mệnh lệnh hành chính để dẹp bỏ thị trường tự do mà không giải quyết gốc rễ là sự chênh lệch trong tỷ giá chỉ dẫn đến hậu quả:

- Đứt gãy nguồn cung ứng ngoại tệ: Người có ngoại tệ sẽ găm giữ, không bán cho ngân hàng vì giá mua thấp; người cần ngoại tệ để sản xuất, kinh doanh lại không mua được tại ngân hàng do thủ tục quá rườm rà và tình trạng khan hiếm ("giả tạo")

- Chi phí ngầm tăng cao: Các giao dịch vẫn xảy ra nhưng dưới hình thức tinh vi hơn, rủi ro về pháp lý cao hơn dẫn đến chi phí giao dịch bị đội lên, cuối cùng người tiêu dùng và nền kinh tế phải gánh chịu.

Nghị quyết 68 và khát vọng giải phóng nguồn lực tư nhân của chế độ

Đầu năm 2025, khi Nghị quyết 68-NQ/TW ra đời đã được cả hệ thống truyền thông của chế độ ca ngợi như một nguồn sinh khí mới, trong đó, nhấn mạnh vào việc cho hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường (vẫn có đuôi) định hướng xã hội chủ nghĩa. Nghị quyết này được kỳ vọng vào việc cho dỡ bỏ các rào cản cho nền kinh tế tư nhân, thúc đẩy hội nhập quốc tế sâu rộng.

Tuy mục tiêu của chế độ vẫn không đổi, là củng cố duy trì sự độc tài độc đảng, nhưng không thể phủ nhận được kỳ vọng của chế độ vào Nghị quyết 68 nhằm tạo ra một môi trường thuận lợi cho nền kinh tế tư nhân có thể phát triển mở rộng, có thể phát huy tối đa năng lực.

Trong một thế giới phẳng, việc luân chuyển tiền tệ là huyết mạch của thương mại. Một doanh nghiệp tư nhân nhỏ lẻ muốn nhập khẩu mẫu hàng, một gia đình muốn cho con đi du học, hay một cá nhân muốn đầu tư quốc tế… tất cả đều cần sự linh động trong các giao dịch về ngoại tệ.

Thế nhưng, với việc ban hành Nghị định 340/2025/NĐ-CP, chế độ lại mặc nhiên dựng lên hàng rào thép gai với mức phạt nặng nề đã vô tình chặt tay, chặt chân các động lực kinh tế vừa mới được nhen nhóm qua chân trụ của Nghị quyết 68.

Trong đó, thay vì hỗ trợ tư nhân trở thành đòn bẩy, Nghị định 340/2025/NĐ-CP lại biến họ thành đối tượng bị kiểm soát và trừng phạt. Điều này đi ngược lại hoàn toàn với tinh thần xây dựng nền kinh tế năng động, hiệu quả mà Nghị quyết 68 đã từng cho là đang hướng đến.

Bước lùi về thể chế và rủi ro mất đà tăng trưởng

Có thể nói, nếu Nghị quyết 68 là một bước tiến dài về nhận thức thì Nghị định 340 lại là "3 bước lùi" về hành động. Sự chênh lệch giữa nghị quyết vĩ mô và nghị định thực thi dưới luật đang tạo ra một vùng xám đầy rủi ro.

- Về tâm lý đầu tư: Giới đầu tư và người dân cảm thấy bất an khi các quyền dân sự căn bản đối với tài sản đang bị thắt chặt. Sự thiếu nhất quán trong chính sách là kẻ thù của môi trường kinh doanh.

- Về tính cạnh tranh: So với các nước trong khu vực có thị trường ngoại hối linh động, việc Việt Nam siết chặt giao dịch ngoại tệ tư nhân sẽ làm giảm sức cạnh tranh của nền kinh tế, đặc biệt là trong các lĩnh vực dịch vụ, du lịch và xuất nhập khẩu tiểu ngạch.

- Về quản lý nhà nước: Thay vì tập trung nguồn lực để kiến tạo phát triển, các cơ quan chức năng lại phải tiêu tốn chi phí khổng lồ để đi kiểm tra, xử phạt các giao dịch dân sự nhỏ lẻ, một cuộc chiến "đuổi hình bắt bóng" thường không mang lại hiệu quả kinh tế thực chất nào.

Cần một nhận thức về quản trị hiện đại
Nền kinh tế thị trường vốn không mấy chấp nhận sự áp đặt gò bó, nhất là về phía chính quyền. Để thực hiện hóa mục tiêu của Nghị quyết 68-NQ/TW, chế độ không thể áp đặt nhận thức về cai trị, kiểm soát mọi mặt trong quản lý ngoại hối.

Lẽ ra, thay vì cấm đoán, hãy điều tiết qua kinh tế. Hãy để cho tỷ giá vận động linh động theo thị trường, khi đó, chênh lệch giữa tỷ giá chính thức và tự do sẽ tự biến mất đi, và người dân sẽ chẳng còn lý do gì để phải giao dịch ngoài hệ thống ngân hàng vốn thiếu sự an toàn và nhiều rủi ro, bất trắc.

Việc cho siết chặt với Nghị định 340/2025/NĐ-CP có thể mang lại cảm giác an toàn giả tạo về con số thống kê trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn, điều đó sẽ làm xơ cứng các mạch máu kinh tế. Muốn cho nền kinh tế tư nhân thực sự là đòn bẩy, chế độ cần trả lại cho họ quyền được tự chủ với tài sản hợp pháp của mình, trong đó có ngoại tệ. Ban hành một nghị định hành pháp mang tính chất "trói buộc", chẳng khác nào là tạt gáo nước lạnh vào ngọn lửa cải cách của Nghị quyết 68 mà chế độ đã dày công ca ngợi.

Nền kinh tế thị trường cần những quy định mang tính kiến tạo hơn là những quy định cấm mang tính cách trừng phạt. Chỉ khi đó, Việt Nam mới thực sự có một nền kinh tế năng động, bền vững và hội nhập thực chất với dòng chảy tài chính trên toàn cầu.

Hoa Thịnh Đốn, ngày 1/1/2025.
*Đặng Đình Mạnh