Những yêu cầu địa chính trị của Trung Quốc và cuộc cạnh tranh có thể xảy ra
Những yêu cầu địa chính trị của Trung Quốc cũng tương tự như của Việt Nam . Giống Hà Nội, Bắc Kinh phải kiểm soát các vùng đệm của mình, bao gồm Nội Mông, Mãn Châu lý, Tây Tạng và Tân Cương, cao nguyên Vân Nam-Quảng Tây, Hải Nam và khu vực Đài Loan-Phúc Kiến và bán đảo Đông Dương. Một yêu cầu nữa của Trung Quốc là bảo vệ bờ biển của mình. Điều này không mấy xuất phát từ những lo ngại về sự xâm lược, mà xuất phát từ việc bảo vệ các lợi ích kinh tế của nước này.
Tuy nhiên, việc ở gần kề nhau của Trung Quốc và Việt Nam tạo ra một vấn đề không thể tránh khỏi: các vùng đệm chiến lược hai nước cạnh tranh chồng lấn lên nhau. Và chính việc tiếp tục theo đuổi các vùng chồng lấn này đã dẫn đến việc hai quốc gia này rơi vào cuộc cạnh tranh với nhau, đặc biệt là khi tình hình kinh tế và chính trị cho phép họ theo đuổi các yêu cầu về địa chính trị của mình.
Đó chính là trường hợp của Trung Quốc và Việt Nam hiện nay. Trong khi sức mạnh kinh tế của Trung Quốc đã được chứng minh rõ, nhiều quốc gia Đông Nam Á đang có sự thịnh vượng kinh tế, sự hội nhập khu vực và quốc tế mới, như Malaixia, Xinhgapo và Việt Nam. Trong năm 2010, Việt Nam là nước tăng trưởng cao thứ 3 trong số tất cả các nền kinh tế châu Á, phần lớn nhờ cải cách và cơ cấu lại kinh tế cho phép quốc gia này mở cửa nền kinh tế của mình để khuyến khích ngoại thương và thu hút đầu tư nước ngoài.
Vì Trung Quốc xác định Việt Nam là bên tham gia có năng lực nhất ở Đông Dương, Bắc Kinh đã tìm cách kiềm chế Việt Nam trong việc mở rộng ảnh hưởng kinh tế và chính trị vào Lào và Campuchia, đồng thời cố gắng tạo ra vùng đệm của riêng mình. Điều này giúp giải thích cho các mối quan hệ chính trị đang phát triển nhanh của Trung Quốc với giới lãnh đạo của Lào và Campuchia, cũng như sự quan tâm về kinh tế của Trung Quốc đối với các nước này đang được mở rộng rất nhanh. Tóm lại, Trung Quốc đang tìm cách tăng cường sự hiện diện của mình ở Đông Dương và Đông Nam Á để đối trọng với Việt Nam và để làm vùng đệm cho mình. Điều này đã được thể hiện ở việc trong năm 2010, Trung Quốc đầu tư khoảng 344 tỷ USD, lớn hơn tất cả các nước khác, vào các lĩnh vực khai khoáng, thuỷ điện và các dự án nông nghiệp của Lào.
Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng thể hiện rằng nước này có thể sử dụng vũ lực cho những đòi hỏi chủ quyền ở Biển Đông. Ví dụ như năm 1988, những đụng độ đã nổ ra giữa Trung Quốc và Philíppin trong vùng biển này. Gần đây hơn, khi Trung Quốc tìm cách trở thành một cường quốc hải quân, Bắc Kinh đã duy trì quan điểm quyết đoán, gây hấn trong việc khẳng định lãnh thổ và Biển Đông đã được đưa lên hàng đầu trong chương trình an ninh khu vực của nước này. Trung Quốc đã phản đối các cuộc đàm phán song phương về vấn đề Biển Đông mà không bao gồm nước này và ngăn chặn sự can dự của bên thứ ba, đặc biệt là Mỹ.
Mặc dù kinh tế Việt Nam đang cải thiện, nhưng nước này cũng có nhiều vấn đề khó khăn như lạm phát cao, đồng tiền yếu và những vấn đề này đang gây thiệt hại cho dân chúng Việt Nam . Sự hội nhập toàn cầu tăng lên, nhờ chính sách “làm bạn với tất cả” của Việt Nam đã cho phép Việt Nam quan hệ với rất nhiều nước khác nhau. Thực tế, Hà Nội là bên tích cực nhất trong số các nước láng giềng của mình trong việc theo đuổi các quan hệ đối tác chiến lược, điều được chứng minh bằng việc nước này mua 6 tàu ngầm lớp Kilo của Nga. Hà Nội cũng tích cực theo đuổi quan hệ chiến lược với các cường quốc khác, bao gồm cả Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, đặc biệt là trong vấn đề Biển Đông. Điều này bị Bắc Kinh coi là một mối đe dọa đối với việc khẳng định chủ quyền biển của nước này.
Hiện nay là một thời điểm tương đối đặc biệt trong lịch sử của Việt Nam . Quốc gia này đang thống nhất và có tiềm lực kinh tế và chính trị để đối phó với Trung Quốc trong khu vực. Tuy nhiên, việc nước này có thành công hay không thì vẫn cần phải quan sát. Những yêu cầu địa chính trị của Hà Nội không thay đổi dù tình hình kinh tế của nước này có thay đổi. Tuy nhiên, vì những yêu cầu này cũng trùng với những yêu cầu của Trung Quốc, nên căng thẳng giữa hai quốc giá sẽ tiếp tục và có thể xấu đi trong tương lai.
3. Theo đài RFA, từ ngày 7-8/10, Đài Loan tổ chức một hội thảo quốc tế về Biển Đông có tên gọi Các vấn đề liên quan đến luật pháp và chính sách tại Biển Đông, quan điểm của châu Âu và Mỹ. Đây có thể được coi là cách mà Đài Loan muốn làm nhằm lôi kéo sự quan tâm của quốc tế đối với quyền lợi của nước này trên Biển Đông. Vậy quyền lợi của Đài Loan tại Biển Đông là gì và tại sao nước này lại cần phải lôi kéo sự chú ý của quốc tế vào vấn đề này vào lúc này?
Chỉ nhìn vào lịch trình của hội thảo, người ta cũng có thể thấy buổi hội thảo quy tụ khá nhiều học giả của Đài Loan và quốc tế cũng giống như những hội thảo quốc tế mà Việt Nam đã và đang tổ chức ở nhiều nơi nhằm thu hút sự chú ý của quốc tế đối với những tranh chấp và xung đột đang diễn ra ở Biển Đông.
Theo giáo sư Carl Thayer thuộc Học viện quốc phòng Ôxtrâylia, một diễn giả tại buổi hội thảo, đây chính là một cách tiếp cận của Đài Loan trong việc giải quyết vấn đề Biển Đông và bảo vệ quyền lợi của mình. Giáo sư Carl Thayer nói: “Khi tôi nhận lời mời diễn thuyết tại hội thảo của Đài Loan thì nó cũng giống như những người được Việt Nam mời trước đó, nhưng theo cách Đài Loan thì họ còn mời chúng tôi đến đảo Ba Bình ở Trường Sa của họ. Họ sẽ đưa khách quốc tế ra đó để cho thấy đảo của họ thế nào, điều này cho thấy họ có lợi ích và mối quan tâm, họ bảo vệ chủ quyền theo cách ngoại giao và không ồn ào, bất cứ khi nào có một nước nào làm gì đó thách thức quyền lợi, chủ quyền của Đài Loan thì họ cũng không làm ồn ào như Trung Quốc như cắt cáp thăm dò hay đuổi bắt tàu cá nước khác. Cho nên, họ giống như một con voi ở giữa Biển Đông và không thể bị lờ đi”.
Đài Loan hiện quản lý đảo Ba Bình hay còn gọi là Itu Aba thuộc quần đảo Trường Sa. Đây được coi là hòn đảo lớn nhất tại Trường Sa và có đầy đủ điều kiện để phát triển kinh tế, cuộc sống. Theo luật pháp quốc tế, một đảo như vậy có thể có vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý từ bờ. Điều này làm cho Đài Loan trở thành một bên quan trọng trong những bên đòi chủ quyền tại quần đảo Trường Sa, bao gồm Việt Nam , Trung Quốc, Philíppin, Malaixia và Brunây.
Học giả Tống Yến Huy thuộc Học viện nghiên cứu Á-Âu của Đài Loan trong một bài viết cho một hội thảo về Biển Đông hồi tháng 2 vừa qua có viết rằng: “Do một loạt vấn đề phức tạp và chính trị, vấn đề chủ quyền và tranh chấp ở Biển Đông chưa bao giờ được đặt làm ưu tiên trong chính sách ngoại giao của Đài Loan trong suốt 4 thập niên qua. Vào tháng 12/2005, Chính quyền Trần Thủy Biển đã ngừng sử dụng bản hướng dẫn năm 1993 của Đài Loan về chính sách liên quan đến Biển Đông, trong đó nói rằng dựa trên cơ sở lịch sử, địa lý, luật quốc tế và thực tế, quần đảo Nam Sa (Trường sa), Tây Sa (Hoàng Sa), Trung Sa và Đông Sa luôn là một phần của lãnh thổ được thừa hưởng từ Trung Quốc”.
Không hùng hổ như Trung Quốc
Dưới thời của Tổng thống mới Mã Anh Cửu, Đài Loan theo đuổi chính sách tìm kiếm hợp tác phát triển chung, duy trì hòa bình ổn định trong khu vực, trong khi vẫn khẳng định chủ quyền của mình. Nguyên tắc của Đài Loan là “chủ quyền thuộc về chúng ta, gạt sang bên những bất đồng, hòa bình, nhân nhượng lẫn nhau và hợp tác phát triển”.
Theo giáo sư Carl Thayer, việc Đài Loan quyết định đi theo con đường hòa bình và hợp tác là bởi những ràng buộc với đồng minh của mình trong khu vực và nhất là với Mỹ. Ông cho rằng: “Đài Loan không muốn gây thù hằn với các nước ASEAN cũng như làm các đồng minh của mình như Nhật Bản và Mỹ tức giận. Cho nên, họ đòi hỏi chủ quyền mang tính lịch sử và họ bảo vệ chủ quyền rất nhẹ nhàng. Họ không mang theo cây gậy và hùng hổ nói về chuyện này”.
Để đáp lại những đòi hỏi về chủ quyền của các nước khác trong khu vực, từ tháng 7/2010 đến tháng 6/2011, Đài Loan đã đưa ra 5 bản tuyên bố khẳng định chủ quyền của mình và kêu gọi hợp tác phát triển chung. Nhưng tuyên bố này được đưa ra sau khi các nước Philíppin và Việt Nam gửi các công hàm lên Liên hợp quốc khẳng định chủ quyền của các nước này trên Biển Đông. Đài Loan thậm chí còn phi quân sự hóa đảo bằng cách chuyển quân lính ra khỏi đảo và thay vào đó là lực lượng cảnh sát và tuần duyên. Mặc dù là bên chiếm một đảo lớn và do đó có nhiều quyền lợi trên Biển Đông, nhưng trong những đối thoại chính thức của các nước trong khu vực về Biển Đông, người ta gần như không thấy vai trò của Đài Loan. Đó chính là những vấn đề phức tạp và chính trị mà học giả Tống Yến Huy nói đến. Khó khăn này liên quan đến việc Đài Loan vốn không được đông đảo cộng đồng quốc tế nhìn nhận là một nước độc lập khỏi Trung Quốc. Chỉ có chưa tới 30 nước trên thế giới thừa nhận Đài Loan là một nước độc lập ngoài Trung Quốc. Tất cả các nước Đông Nam Á từ năm 1999 đến 2000 đều đã ký thỏa thuận dài hạn với Trung Quốc, trong đó thừa nhận chính sách một Trung Quốc. Cũng chính vì vậy, các nước Đông Nam Á khó lòng có thể đàm phán chính thức với Đài Loan hay lôi kéo nước này tham gia các cơ chế đa phương, dù Đài Loan rất muốn.
Trung Quốc vốn là nước bị coi là hùng hổ nhất trong việc đòi chủ quyền trên Biển Đông, nhất là trong hành động của họ đối với các nước Đông Nam Á, nhưng dường như tỏ ra khá nhẹ nhàng với Đài Loan về vấn đề này. Trung Quốc đã tiếp cận Đài Loan để có một lập trường chung về chủ quyền trên Biển Đông nhưng Đài Loan không chấp nhận vì sợ có thể ảnh hưởng đến chủ quyền của nước này.
Theo học giả Tống Yến Huy, hiện vẫn chưa rõ quan điểm của Chính phủ Đài Loan liên quan đến đường 9 đoạn hay còn gọi là đường lưỡi bò mà Trung Quốc đòi chủ quyền. Các học giả Đài Loan hiện cũng chưa tìm được những tài liệu chứng minh đầy đủ cho bản đồ đường đứt khúc 9 đoạn này.
Vậy với vị thế không được quốc tế thừa nhận là một nước độc lập, Đài Loan phải làm gì để bảo vệ quyền lợi của mình? Theo các chuyên gia, hiện tại Đài Loan có thể tiếp cận qua con đường ngoại giao mức 2 tức là không chính thức. Một trong những nỗ lực ở mức ngoại giao không chính thức mà Đài Loan đã làm là có đại diện tại Hội đồng Hợp tác châu Á-Thái Bình Dương (CSCAP), một tổ chức không chính thức trong khu vực bao gồm các học giả, các nhà nghiên cứu. Đây chỉ là một tổ chức tư vấn cho chính phủ trong khu vực. Và tất nhiên, một hội thảo quốc tế như hội thảo vào ngày 7/10 cũng là một cách tiếp cận ngoại giao không chính thức khác mà Đài Loan đang làm để lên tiếng bảo vệ quyền lợi của mình. Tại hội thảo này, Đài Loan sẽ tiếp tục nói rõ quan điểm của mình, đó là phải dựa vào luật pháp quốc tế khi giải quyết các vấn đề tranh chấp trên Biển Đông.
Giáo sư Carl Thayer giải thích: “Từng bước một Đài Loan đang cố gắng nói với mọi người là dù Đài Loan không phải là một nước trong Liên hợp quốc nhưng nếu nhìn vào luật quốc tế, các bên đòi chủ quyền trên Biển Đông cũng phải tuân thủ luật pháp quốc tế và sẽ có những nước phải lùi lại rất nhiều trong đòi hỏi chủ quyền của mình. Và cuối cùng, đảo lớn nhất của Đài Loan là đảo Ba Bình là thực tế mà mọi người phải nhìn nhận chừng nào Đài Loan còn quản lý đảo này và họ được quyền đòi phần đặc quyền kinh tế 200 hải lý theo luật biển và các nước đều phải chấp nhận điều này”.
Theo giáo sư Carl Thayer, sớm muộn gì các nước trong khu vực cũng phải nhìn nhận vấn đề Đài Loan trong các đối thoại của mình về chủ quyền trên Biển Đông. Nhưng để thực sự kéo Đài Loan vào các đối thoại hay cơ chế chính thức nào trong khu vực thì còn đòi hỏi một thời gian dài và sẽ còn nhiều khó khăn vì áp lực từ Trung Quốc. Vì vậy, chủ quyền theo luật pháp quốc tế là một chuyện còn thực tế chính trị thì lại là một chuyện khác.

HUy Bom