USA Một năm “bão tố” khoa học Mỹ: tưởng sập mái, rốt cuộc vẫn trụ được

[Gibbs]

Khoảng một năm trước, giới nghiên cứu Mỹ từng có cảm giác như bầu trời đang sập xuống. Không phải vì một phát minh thất bại, mà vì… cái vòi tiền bị siết: hàng ngàn nhân sự ở các cơ quan khoa học liên bang bị cắt giảm, dòng ngân sách tài trợ cho đại học bị bóp nghẹt, rồi đến ý định “đánh thẳng” vào phần chi phí gián tiếp – những khoản mà phòng thí nghiệm vẫn sống nhờ: thiết bị, bảo trì tòa nhà, điện nước, vận hành.

Nhiều người nói khoa học Mỹ đang bị tấn công. Mô hình tồn tại từ Thế chiến II – chính phủ liên bang “đặt hàng” đại học làm nghiên cứu, đổi lại là đổi mới và sức mạnh quốc gia – bỗng chốc trông như một cây cầu bị rút đinh giữa dòng.

Có người gọi đó là một “cú đánh bất ngờ và tức thời”, thậm chí là “sự phản bội” đối với mối quan hệ đã từng đẻ ra vô số đột phá, từ phòng thí nghiệm đến thị trường, từ ý tưởng đến công nghệ.

Nhưng một năm sau: nỗi sợ lớn nhất đã không xảy ra
Điều đáng nói là: sau 12 tháng rung lắc, kịch bản tệ nhất… không thành hiện thực. Không phải vì bão tự tan, mà vì bão bị chặn lại bởi hai thứ rất “Mỹ”: tòa án và Quốc hội.

Một “đội hình chữ cái” gồm các tổ chức khoa học, giáo dục, dân quyền… đã lao vào cuộc chiến pháp lý, chặn một số thay đổi chính sách quan trọng, giữ lại hàng tỷ USD tiền nghiên cứu. Cùng lúc đó, Quốc hội – qua các gói chi tiêu được thông qua rải rác trong vài tuần gần đây – đã giữ mức tài trợ cho nhiều cơ quan khoa học gần như đi ngang so với năm trước.

Bình thường, “đi ngang” chẳng ai ăn mừng. Nhưng trong một năm mà người ta từng lo “đứt mạch”, thì việc không tụt dốc lại trở thành… một chiến thắng kiểu phòng thủ.

NIH thoát cú “chặt 40%”: Quốc hội nói “không”
Điểm then chốt nằm ở NIH – nơi bơm tiền vào nghiên cứu y sinh và khoa học sự sống. Quốc hội đã thông qua gói chi tiêu có tăng nhẹ cho NIH, đi ngược đề xuất cắt hơn 40%. Tổng thống Trump ký ban hành ngay trong đêm.

Dĩ nhiên, “tăng nhẹ” không xóa được vết rạn. Nhưng nó cho thấy một thông điệp: ít nhất ở thời điểm này, Quốc hội vẫn xem khoa học là thứ không thể đem ra làm con tin chính trị mãi.

Khoa học vẫn bị “cưa máy”: NOAA, NASA mất người; NIH mất lãnh đạo
Nói “thoát nạn” không có nghĩa là “nguyên vẹn”. Hệ thống vẫn lãnh đủ những nhát cắt. NOAA và NASA mất hàng ngàn nhân sự. Nhiều vị trí lãnh đạo ở các nhánh của NIH bị thay máu. Một số báo cáo khí hậu chủ chốt bị cắt hoặc làm chậm. Ngay cả hệ thống bóng thám không phục vụ dự báo thời tiết – thứ tưởng như chỉ là kỹ thuật thường nhật – cũng chưa trở lại “đội hình đầy đủ”.

Khoa học Mỹ không bị đốn ngã, nhưng rõ ràng đã bị làm cho mỏi gối.

Cuộc chiến “chi phí gián tiếp”: 15% trần và cú thắng ở tòa
Một trong những cú sốc lớn nhất là nỗ lực áp trần 15% cho chi phí gián tiếp mà các trường đại học được phép tính với NIH. Chính quyền ước tính làm vậy có thể tiết kiệm khoảng 4 tỷ USD/năm. Nhưng các hiệp hội đại học và nhiều bang phản ứng dữ dội: họ cho rằng điều đó trái với chỉ đạo của Quốc hội và cả chính sách của NIH.

Cuối cùng, một phán quyết ở cấp phúc thẩm đã củng cố rằng chính quyền không thể áp trần kiểu đó. Dòng tiền vì thế bắt đầu chảy lại “đúng nhịp”, dù vẫn còn gợn sóng.

Song song, một vụ kiện khác xoay quanh cáo buộc “thanh lọc ý thức hệ” trong xét duyệt tài trợ và việc trì hoãn quy trình đánh giá cũng dẫn đến một thỏa thuận một phần, buộc NIH phải khởi động lại việc xem xét một số khoản tài trợ từng bị “đóng băng”. (Một phần khác liên quan các khoản bị hủy do vướng chủ đề DEI vẫn tiếp tục tranh tụng.)

Tòa án trở thành cái phanh. Nhưng cái phanh ấy cũng nhắc mọi người: nguy cơ chưa biến mất.

NIH “đua chi” cho kịp sổ sách: tiền chạy, nhưng dự án có thể ít đi
Có giai đoạn NIH bị tụt nhịp chi tiêu, khiến người ta lo không kịp giải ngân hết khoản ngân sách Quốc hội đã cấp cho tài trợ bên ngoài. Rồi áp lực từ các thượng nghị sĩ Cộng hòa xuất hiện: nếu tiền đã được cấp, việc chậm giải ngân sẽ làm tổn hại nghiên cứu sống còn.

NIH sau đó đổi cách giải ngân: thay vì rót theo từng năm, họ cấp luôn theo toàn bộ vòng đời của khoản tài trợ (thường 4–5 năm). Một số nhà quan sát cho rằng đây chủ yếu là “mẹo kế toán” để đẩy con số giải ngân lên cho kịp tiến độ – và cái giá có thể là ít dự án hơn, ước chừng giảm vài phần trăm đến khoảng 10% tùy cách tính.

Nhưng dù sao, trong mắt nhiều phòng thí nghiệm, điều quan trọng nhất vẫn là: tiền đã chảy trở lại.

Quốc hội giữ “xương sống” ngân sách khoa học: NASA, NSF không bị chém phũ
Trong đề xuất ngân sách, chính quyền Trump từng đưa ra những nhát kéo sâu: giảm mạnh NSF, giảm đáng kể NASA, cắt mạnh NIH; tổng thể là siết mạnh chi tiêu khoa học dân sự ngoài quốc phòng.

Nhưng khi đi qua bàn đàm phán lưỡng đảng, kết quả lại “mềm” hơn nhiều: NIH được nâng nhẹ; NASA chỉ giảm mức nhỏ; NSF giảm mức hạn chế hơn so với đề xuất ban đầu. Quốc hội còn cài thêm ngôn ngữ nhằm ngăn việc tái áp trần chi phí gián tiếp, và yêu cầu NIH báo cáo hàng tháng về các khoản cấp, hủy, chấm dứt tài trợ… để giám sát sát hơn.

Thông điệp ở đây khá rõ: khoa học Mỹ vẫn còn một chiếc khiên chính trị – ít nhất là vào lúc này.

Vết thương dài hạn: nhân lực bỏ đi, thử nghiệm lâm sàng bị ảnh hưởng, thế hệ trẻ chùn bước
Tiền không tụt thẳng đứng, nhưng niềm tin đã bị bào mòn. Nhiều chuyên gia trình độ tiến sĩ rời khu vực liên bang. Một nghiên cứu y khoa ghi nhận việc chấm dứt tài trợ đã ảnh hưởng đến các thử nghiệm lâm sàng với hàng chục nghìn người tham gia. Và “đường ống” đào tạo khoa học trẻ bị thu hẹp: sinh viên, nghiên cứu sinh nhìn về tương lai mà thấy… quá nhiều dấu hỏi.

Tại một đại học nghiên cứu y sinh hàng đầu, ban quản trị từng phải áp dụng đóng băng tuyển dụng, hạn chế công tác, thậm chí furlough. Số nghiên cứu sinh tiến sĩ nhập học giảm mạnh vì các trưởng nhóm nghiên cứu không dám chắc họ còn giữ được tài trợ để nuôi phòng thí nghiệm.

Có người thú thật: nửa đêm tỉnh giấc, không phải vì công thức khó – mà vì câu hỏi rất đời thường: “Tiền đâu để nuôi lab?”
Điều ổn định nhất của năm qua, theo họ, là cảm giác… chóng mặt vì đổi hướng liên tục.