Khi lên thay Trịnh Giang, Trịnh Sâm đi theo vết xe đổ, luôn đố kị người hiền, kiêu căng ngạo mạn, ăn chơi xa xỉ khiến đất nước kiệt quệ. Vì thế, cơ đồ của họ Trịnh suy vong...
Trong những năm cuối đời cầm quyền của chúa Trịnh Sâm, phủ chúa không còn là nơi giữ được sự nghiêm cẩn và cân bằng quyền lực như trước, mà dần biến thành một không gian đặc quánh mưu toan, ân oán và thù hằn xoay quanh câu chuyện kế vị. Mọi bi kịch bắt nguồn từ sự thiên lệch tình cảm của Trịnh Sâm đối với Trịnh Cán, đứa con còn thơ dại do Tuyên phi Đặng Thị Huệ sinh ra. Chính sự sủng ái mù quáng ấy đã khiến Trịnh Sâm ngày càng ghét bỏ thế tử Trịnh Tông, con trưởng vốn được xác lập danh phận chính thống, để rồi từng bước tạo nên hàng loạt vụ án oan nghiệt, đẩy nhiều người vô tội đến chỗ mất mạng.
Trịnh Sâm bị Quận Huy và Tuyên phi Đặng Thị Huệ thao túng, vu cáo Trịnh Tông có mưu đồ làm phản. Lần này, khi đã nghe đủ những lời xúi giục, Trịnh Sâm không còn giữ được sự tỉnh táo cần có của một người đứng đầu. Sau khi bàn bạc riêng với Quận Huy, ông lập tức phê chuẩn danh sách các đại thần bị quy kết liên can đến “vụ án binh biến”, rồi sai đem sang triều đình xin vua Lê Cảnh Hưng ban sắc dụ để hợp thức hóa việc xét xử. Bề ngoài, mọi việc được tiến hành đúng lễ nghi, nhưng thực chất, số phận của những người bị nêu tên đã sớm được định đoạt ngay trong hậu cung.
Trịnh Sâm cuối đời hồ đồ, khiến cơ nghiệp nhà họ Trịnh suy thoái. Ảnh: Chat GPT.
Trách nhiệm xét xử ban đầu được giao cho Đốc đồng trấn Kinh Bắc là Ngô Thời Nhậm, cùng với các quan Ngạn Hầu Triều, Dương Trung Hầu và Án Trung Hầu. Thế nhưng, đúng lúc ấy, Ngô Thời Nhậm đang chịu tang cha là Ngô Thời Sĩ nên xin cáo thoát. Trịnh Sâm lập tức chỉ định Đồng tham tụng Nghĩa phái hầu Lê Quý Đôn thay thế. Lê Quý Đôn vốn nổi tiếng là người học rộng, hiểu sâu lễ nghĩa, nhưng trước mệnh lệnh trực tiếp của chúa, ông không còn con đường lui. Cuộc điều tra vì thế được mở ra trong một bầu không khí nặng nề, nơi sự thật không còn là mục tiêu, mà chỉ là cái cớ để hợp thức hóa ý đồ phế lập đã được định sẵn.
Ngay từ đầu, hàng loạt chứng cứ bất lợi cho Trịnh Tông được tung ra. Những lời khai mơ hồ, những bản tấu bị bóp méo, những tình tiết bị thêu dệt liên tiếp xuất hiện, tất cả đều nhằm đẩy thế tử vào thế phạm trọng tội. Lê Quý Đôn hiểu rõ, đây không phải là một vụ án bình thường. Cốt lõi của sự việc chỉ là mâu thuẫn trong gia đình chúa Trịnh Sâm. Là cha, Trịnh Sâm hoàn toàn có thể tự giải quyết, hà tất phải lôi triều đình và bao nhiêu đại thần vào vòng sinh tử. Nhưng chính điều đó lại cho thấy, phía sau vụ án là một âm mưu sâu xa, trong đó tình riêng đã lấn át lý trí và phép nước.
Dẫu nhìn thấu bản chất, Lê Quý Đôn cũng không thể làm khác. Trong thời thế ấy, ý chúa được coi là ý trời. Ngay cả vua Lê, người đứng đầu danh nghĩa của triều đình, cũng chỉ biết lặng lẽ thuận theo. Vì thế, chúa muốn xử thế nào thì mọi việc buộc phải diễn ra theo hướng ấy. Vụ án do chính người trong phủ chúa dựng lên, thì cũng chính người trong phủ chúa phải gánh chịu hậu quả.
Các chứng cứ được sắp đặt ngày một đầy đủ, thậm chí dư thừa. Biết rõ Trịnh Sâm ghét Trịnh Tông, yêu Trịnh Cán, lại nuôi ý định bỏ con trưởng để lập con thứ, phe ủng hộ Trịnh Tông đều chọn cách im hơi lặng tiếng để giữ mạng. Ngược lại, phe Trịnh Cán ra sức tô vẽ, đẩy mọi tội danh lên đầu Trịnh Tông và các quyền thần bị xem là chỗ dựa của thế tử như Nguyễn Khản, Nguyễn Khắc Tuân, Chu Xuân Hán. Triều đình lúc ấy chia rẽ ngầm, nhưng không ai dám công khai đối đầu với ý chúa.
Khi việc truy án hoàn tất, Trịnh Sâm triệu các chính thần vào cung. Trước mặt quần thần, ông khóc lóc, than thở rằng mình bất hạnh vì có đứa con bất hiếu, bầy tôi bất trung, dám ngấm ngầm mưu phản. Ông vin vào những tiền lệ trong lịch sử, cho rằng hình tích tuy giống các vụ trước, nhưng tâm địa còn xấu xa hơn, nên việc bỏ con cả để lập con thứ là điều bất đắc dĩ. Lời nói vừa như biện minh, vừa như ép buộc, khiến không ai dám phản bác.
Trước ý chúa đã rõ, các quan trong triều bàn bạc và tâu rằng những kẻ bị xem là đồng mưu thì cứ theo phép nước mà xử tử, còn riêng thế tử Trịnh Tông thì không dám luận bàn, bởi đó là con ruột của chúa, là dòng giống tôn thất. Tờ sớ được dâng lên, Trịnh Sâm mừng rỡ phê chuẩn. Ông viện dẫn nghĩa lý kinh Xuân Thu để giáng Trịnh Tông xuống làm con út, giao cho trấn thủ Kinh Bắc và Khê Trung Hầu “đặc ân” tự liệu. Riêng anh của Bảo Quận Công vì không tham dự âm mưu nên được tha chết, nhưng bị giáng làm dân thường, coi như bị loại khỏi vòng quyền lực.
Trong triều, nhiều người biết rõ đây là những bản án oan, nhưng ai nấy đều chỉ dám ái ngại trong lòng. Chỉ có Tri châu Lê Vĩ dám dâng thư xin xét lại cho Trịnh Khải, song tờ thư ấy không bao giờ đến được tay chúa. Ngay trong năm đó, dù Trịnh Cán mới bốn tuổi, vẫn được lập làm thế tử, còn Quận Huy nghiễm nhiên trở thành A phó, nắm quyền phò tá, thực chất là khống chế triều cục.
Mệnh lệnh ban xuống, viên thư lại Nguyễn Quốc Trấn của Khê Trung Hầu cũng bị vạ lây, phải chịu án tử hình. Ngày 15 tháng 8 năm Canh Tý 1780, trước lúc bị chém, Nguyễn Quốc Trấn kêu lớn rằng trời không có mắt, triều đình không có quan, để người trung lương phải chết oan. Ông xin mang theo giấy bút, nói rằng sống không giãi bày được nỗi oan thì chết sẽ kiện ở âm phủ. Lời kêu ấy khiến dân chúng rơi lệ, nhưng quan lại trong triều chỉ biết cúi đầu im lặng.
Họ Trịnh cầm quyền suốt 241 năm, từ 1545 đến 1786, nhưng sự suy tàn đã manh nha từ thời Trịnh Giang và đến Trịnh Sâm thì càng trầm trọng. Trịnh Sâm vì đố kị, xa hoa, lại để tình riêng che mờ lý trí, gây nên những án oan trong thâm cung, làm triều chính rối ren, lòng người ly tán. Vụ phế Trịnh Tông để lập Trịnh Cán không chỉ cướp đi sinh mạng của nhiều người vô tội, mà còn khoét sâu mâu thuẫn nội bộ, đẩy cơ nghiệp họ Trịnh đến bờ vực diệt vong. Khi người đứng đầu không giữ được công tâm, để dục vọng chi phối, thì dù quyền lực có lớn đến đâu, cũng khó tránh khỏi kết cục tan thành mây khói.
Vietbf @ Sưu tầm