Trung Quốc hãy tìm hiểu về nó, bài hay của tác giả Mai Thanh Sơn

[Gibbs]

CHÚNG TA HIỂU GÌ VỀ TRUNG QUỐC?

Đó là câu hỏi không dễ trả lời. Người biết chữ Hán và Trung văn ở Việt Nam thì nhiều. Nhưng người thực sự hiểu về Trung Quốc có bao nhiêu? Ngay cả những người từng viết sách và hàng chục bài nghiên cứu về Trung Quốc, liệu có dám tự khẳng định là đã hiểu sâu sắc về Trung Quốc? Nếu đặt câu hỏi như vậy, tôi chắc không ai dám tự nhận về mình.


Tinh thần dân tộc/quốc gia Việt Nam là vốn quý. Nhưng nếu đẩy cái tinh thần đó lên mức cực đoan sẽ như thế nào nhỉ? Bài học "dân tộc thượng đẳng" của người Đức hay "những đứa con thần mặt trời" của người Nhật và sự nảy nòi chủ nghĩa phát xít còn nguyên giá trị. Những năm gần đây, Tập Cận Bình và giới cầm quyền Bắc Kinh dường như đang đi vào vết xe đó. Nhưng để hiểu được những toan tính của họ thật không dễ. Mỹ lơ là Trung Quốc vài chục năm, bây giờ đang phải trả giá bằng cuộc thương chiến vô tiền khoáng hậu. Việt Nam hồ hởi bắt tay gật gật/hảo hảo "đồng chí 4 tốt, 16 chữ vàng", bây giờ thử ngoảnh lại xem sao?

Bạn cũng như tôi, có thể căm ghét bọn cầm quyền có tư tưởng bành trướng ở Trung Nam Hải. Nhưng không thể không kính trọng nhân dân Trung Quốc và nghiêng mình trước di sản văn hóa khổng lồ kéo dài suốt 5000 năm của họ. Đó là một dân tộc/quốc gia kỳ lạ. Tổ tiên họ từng run sợ trước Tây Hạ, Khiết Đan. Vua tôi Tống triều khuất phục trước vó ngựa Mông Thát. Minh triều bị đạo quân Bát Kỳ của người Mãn đánh cho tan tác. Rồi mới đầu thế kỷ XX đây thôi, người Nhật đã dán cho Trung Quốc nhãn "Đông Á bệnh phu". Nhưng cứ sau mỗi đận như vậy, Trung Quốc lại trỗi dậy, nguây nguẩy sống và thôn tính luôn cái thằng đã từng xâm lược mình. Tây Hạ, Khiết Đan, Mông Thát, Mãn Thanh lần lượt bị xóa xổ. Con dân của các quốc gia đó cứ lần lượt gia nhập vào cái cộng đồng có tên là "Hán tộc".

Mà cũng chưa thấy có nhà nghiên cứu từ Đông sang Tây nào thử lý giải vì sao tên quốc tế của cái quốc gia tham lam này bắt đầu từ chữ Tần/Chin (China)*, nhưng tên của tộc người đông dân nhất thế giới, là chủ thể chính của quốc gia đó lại là "Hán". Và tư tưởng "đại Hán" là cái gì?

Lịch sử Trung Quốc có nhiều thăng trầm, thắng/thua nhưng nhìn tổng thể đó là tiến trình bành trướng. Điều đó đúng. Nhưng lịch sử văn hóa Trung Hoa là một tiến trình TÍCH HỢP/CHIA SẺ/và LAN TỎA. Sự bành trướng của Trung Quốc luôn có sự kết hợp giữa sức mạnh quân sự, kinh tế với sức mạnh văn hóa. Và đây mới là điều đáng sợ/và cũng đáng nể nhất, tạo nên sức sống của dân tộc/quốc gia này. Họ có thể thua trên bàn cờ quân sự, nhưng cuối cùng vẫn thắng trên tổng thể và đồng hóa những người từng thắng trận. Đó là bài học mà người Việt không được phép lơ là.

Từ 2500 năm trước, người Trung Quốc đã lấy "Bát mục" (cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ) làm phương châm giáo dục. Điều đó có thể đùa được sao?

"Hán" vốn dĩ không phải là tên 1 tộc người. Nguyên ủy, đó là tên 1 dòng sông, chi lưu của Trường Giang, sau được lấy làm tên của 1 vương triều/một quốc gia có thời gian thịnh trị kéo dài mấy trăm năm. Rồi nó trở thành 1 ngọn cờ, tập hợp dân chúng của tất cả các bộ lạc, liên minh bộ lạc, các tiểu quốc bị thôn tính/hoặc ảnh hưởng (Bách Việt, Bách Bộc, Tây Hạ, Khiết Đan, Mông Cổ, Mãn Thanh...). Và "Hán" trở thành 1 siêu tộc vĩ đại, không thuần huyết nhưng chia sẻ được với nhau những giá trị văn hóa chung. Sau 2000 năm, nó trở thành 1 truyền thống/một sức mạnh. Đó là bài học cần được tìm hiểu kỹ lưỡng.

Nửa thế kỷ trước, những người Trung Quốc xa xứ vẫn giữ quan niệm "lạc diệp quy căn" (lá rụng về cội). Rồi họ dịch chuyển dần sang "lạc diệp duy căn" (lá rơi xuống gốc) và cuối cùng, ngày nay đã là "lạc diệp vi căn" (nơi nào lá rơi, nơi đó là gốc). Nghĩa là, nơi nào họ từng sống và chết, nơi đó sẽ là đất gốc của họ. Điều đó có thể lơ là được chăng, khi mà trên đất này đâu đâu cũng thấy người Trung Quốc mua đất làm nhà, lấy vợ sinh con?

Người Trung Quốc đang vận động với tốc độ kinh hãi. Còn chúng ta cứ lẹt đẹt chạy theo. Rồi bây giờ không ít người chỉ trông mong vào sự thất bại của Trung Quốc trong thương chiến với Mỹ. Có gì đó không ổn trong cách nghĩ của chúng ta thì phải?

*Riêng người Nga gọi Trung Quốc là "Kitai". Trước đây, GS Trần Quốc Vượng phán đoán, chữ "Kitai" có lẽ bắt nguồn từ chữ "Khiết Đan" mà ra.

TRUNG QUỐC: "THỤC NHÂN" VÀ "SINH NHÂN"

Đến nay, đa số người Việt chúng ta vẫn gán cho Bắc Kinh tư tưởng "Đại Hán". Đó là một nhận định có phần sai lầm. Thực ra, ngay từ thời nhà Chu (1122 TCN–249 TCN) thuật ngữ "Trung Hoa" (xứ văn minh ở trung tâm) đã xuất hiện và ý tưởng về một "Đại Trung Hoa" đã hình thành. Nhưng lãnh thổ ngày nay thuộc về Trung Quốc lúc đó là địa bàn sinh sống của rất nhiều sắc dân thuộc những bộ lạc, liên minh bộ lạc hoặc tiểu quốc khác nhau. Để có thể hình thành nên một Đại Trung Hoa, sự áp đặt và thôn tính lẫn nhau là điều không thể tránh khỏi. Đó chính là nguyên nhân dẫn đến những cuộc chiến tranh liên miên trong suốt thời kỳ cổ và trung đại Trung Quốc.

Các sử gia vẫn coi Tần Thủy Hoàng là người có công thống nhất Trung Hoa (và vì thế, tên triều đại này được quốc tế hóa thành tên quốc gia - Chin/China). Không sai. Nhưng chưa đầy đủ. Ông ta là người khởi đầu thì đúng hơn. Tiếp theo triều đại nhà Tần vẫn là những cuộc chiến tranh liên miên để thống nhất và mở rộng lãnh thổ. Quá trình đó đến nay chưa chấm dứt.

Chính trong quá trình dần dà thống nhất Trung Hoa, một siêu tộc đã được hình thành, sau này được gọi là "Hán tộc". Đó là sự hợp huyết của nhiều sắc dân khác nhau và rất khó có thể xác định được đâu là sắc dân chủ lực. Và văn hóa Hán là sự hợp lưu của nhiều dòng văn hóa Tiền Trung Hoa. Nếu như quá trình thống nhất thành một Trung Hoa phải dựa vào sức mạnh quân sự và thông qua các cuộc chiến tranh, thì chất kết dính văn hóa lại nằm ở 2 cơ sở mấu chốt khác: ban đầu là chữ tượng hình, và ngàn năm sau được củng cố bằng học thuyết Nho giáo do Khổng Khâu đề xuất và truyền bá. Tư tưởng Đại Hán dựa trên 2 nền tảng đó. Và đó cũng là những tiêu chí đầu tiên để phân biệt "thục nhân" và "sinh nhân" - một cách phân loại loài người "rất Đại Hán".

Trong trường kỳ lịch sử, siêu tộc Hán luôn lấy mình làm trung tâm và văn hóa Hán là thang đo cho sự tiến bộ. Đối lập với nó là Tứ Di: Đông Di - 東夷, Bắc Địch - 北狄, Tây Nhung - 西戎, và Nam Man - 南蠻. Thôn tính được vùng đất nào, siêu tộc Hán lập tức mang chữ viết và khuôn phép Khổng Nho đến "giáo hóa" cư dân chủ thể vùng đất đó. Trong Tứ Di, nhóm cư dân nào thuận theo văn hóa Hán và khuôn phép Khổng Nho, sẽ được coi là "thục nhân" - nghĩa là những người đã được giáo hóa (văn minh/tiến bộ). Nếu bộ phận nào kháng cự để giữ lại văn hóa riêng của mình, sẽ bị coi là "sinh nhân" - những kẻ mông muội, man rợ. Cả 2 cách gọi đó đều ít nhiều thể hiện sự miệt thị.

Về bản chất, ban đầu Đại Hán là chỉ mối quan hệ đối nội. Tư tưởng Đại Hán nằm trong lòng Trung Hoa và từ thời cổ đến cận đại, nó chỉ ảnh hưởng rộng hơn đến các quốc gia lân bang ở phương Đông như Nhật Bản, Cao Ly, và Việt Nam. Và như vậy, trước khi tư tưởng Đại Hán tạo nên sự xung đột giữa Trung Hoa với các quốc gia láng giềng, nó đã tạo nên sự chia rẽ nội bộ, giữa siêu tộc Hán (chiếm hơn 91% dân số) với bộ phận thiểu số còn lại. Các sắc dân thiểu số ở Trung Quốc chỉ có chưa đến 9% dân số, nhưng lại chiếm cứ 65% diện tích lãnh thổ.

Nhận thấy nếu để tình trạng chia rẽ kéo dài sẽ dẫn đến sự suy yếu của quốc gia, ảnh hưởng xấu đến tiến trình bành trướng, từ đầu thế kỷ XX, quan niệm về "thục nhân" và "sinh nhân" dần dần được rũ bỏ. Khi thể chế được coi là "dân quốc" đầu tiên được lập ra ở Trung Quốc (1911), Tôn Trung Sơn và các đồng chí của ông ta đã dịch chuyển từ tư tưởng "Đại Hán" về lại với tư tưởng "Đại Trung Hoa" ban đầu. Nhưng Đại Trung Hoa hiện đại hoàn toàn khác về bản chất so với Đại Trung Hoa thời cổ đại. Trước đây, Đại Trung Hoa là nhằm mục tiêu xây dựng một vương quốc thống nhất rộng lớn. Ngày nay, Đại Trung Hoa là để hướng ra thế giới toàn cầu, bao gồm cả phương Tây và châu Mỹ. Sự thách thức của Trung Quốc đối với phần còn lại của thế giới bắt đầu từ đó. Mao Trạch Đông, Đặng Tiểu Binh và ngày nay Tập Cận Bình là những kẻ kế thừa xuất sắc.


CÁC TRỤ CỘT TRONG HỌC THUYẾT ĐẠI TRUNG HOA

Thời cổ đại, tư tưởng Đại Trung Hoa dựa trên 3 trụ cột cơ bản: (i) chính sách ngoại giao linh hoạt; (ii) sự vượt trội về văn hóa, kỹ nghệ, và thương mại; và (iii) khuôn mẫu nhà nước quan liêu. Chính nhờ sự linh hoạt trong chính sách đối ngoại, các tiểu quốc trong phạm vi lãnh thổ Trung Quốc hiện nay mới có thể đi đến sự thống nhất và tạo thành siêu tộc Hán. Có đánh, có đàm, có cá lớn nuốt cá bé. Nhưng cuối cùng vẫn cho ra được một một nồi cháo thập cẩm mà nhìn vào đó không ai còn phân biệt được đâu là dân gốc Trung Nguyên, đâu là Bách Việt, đâu là Bách Bộc, đâu là Mông Thát, đâu là Mãn, đâu là Khiết Đan... Khi thua trên mặt trận quân sự, họ quay sang đồng hóa ngay cái thằng vừa tẩn mình vãi cả linh hồn. Thất bại trước Mông Cổ, họ chấp nhận là thần dân trong Nguyên Triều, rồi một ngày đẹp trời nào đó, mấy cha quý tộc gốc gác Mông Thát mở mắt ra, bỗng thấy mình trở thành người Hán từ lúc nào rồi: ăn ở như người Hán, nói tiếng Hán, học hành theo khuôn mẫu Khổng Nho... Rồi cuối cùng họ lại để mất nước vào tay Chu Nguyên Chương. Tình hình tương tự cũng xảy ra với con cháu và thần dân dòng Ái Tân Giác La. Khi quốc gia Trung Quốc hiện đại hình thành, người Mãn dường như mất sạch gốc. Đa phần họ tan chảy vào dòng siêu tộc Hán. Một nhúm nhỏ ở lại vùng đông bắc Trung Quốc hiện nay còn không nói nổi tiếng mẹ đẻ. Về kỹ nghệ và thương mại, Trung Quốc cổ trung đại luôn khiến thế giới phải kinh ngạc. Họ đẻ ra thuốc súng, giấy viết, kỹ thuật in và hàng ngàn thứ khác. Họ vạch ra con đường tơ lụa để khai trí cho bọn tây lông. Và trên nền tảng của loại văn tự được sinh ra sớm nhất trong lịch sử nhân loại cũng như một khuôn mẫu đạo đức và quản lý xã hội được xây dựng từ 2500 năm trước, họ đã kiến tạo một mô hình nhà nước quân chủ quan liêu sớm nhất thế giới. Có như thế, các hoàng đế ở trung ương mới có thể cai quản được cả một quốc gia rộng lớn và đông dân nhất thế giới.

Nhưng từ thế kỷ thứ XVI trở đi, Trung Quốc dần dà bị phương Tây vượt qua từng ngày. Để rồi đến một ngày nọ, họ bị 14 nước đế quốc xâu xé, phải ký những thỏa ước hèn hạ bạc nhược. Thậm chí, chú voi to xác Trung Quốc còn bị anh quản tượng nhỏ bé đến từ đất nước mặt trời mọc đưa vào khuôn phép. Một vết nhơ trong lịch sử mà không người Trung Quốc nào muốn nhắc lại.

Học thuyết Đại Trung Hoa được khơi lại dưới thời Tôn Trung Sơn. Nhưng khi đó, nó không xác định được các trụ cột rõ ràng. Sau 1949, hoàng đế Mao Trạch Đông là kẻ nhiều tham vọng, nhưng các chính sách chuyên chế, độc ác, bạo tàn và có phần ngu muội của ông ta đã đẩy Trung Quốc vào con đường nghèo đói, tụt hậu ngày càng xa so với các bác tây lông. Chỉ đế khi Đặng Tiểu Bình chấp chính, Trung Quốc mới thực sự lột xác. Nhưng dẫu sao, Đặng vẫn còn khôn ngoan khi chủ trương "thao quan dưỡng hối". Đến Tập Cận Bình, mọi chuyện đã khác hoàn toàn. Tham vọng sắp xếp lại trật tự thế giới với vai trò thống trị của Trung Quốc đã bộc lộ trắng trợn.

"Tư tưởng Tập Cận Bình" đã được nhiều nhà nghiên cứu mổ xẻ và xuất bản đầy trên mạng. Nhưng có thể tóm lược thành 3 trụ cột cơ bản: (i) sức mạnh tổng hợp, bao gồm cả kinh tế, quân sự, khoa học-kỹ thuật, và văn hóa; (ii) một nhà nước kiểm soát/toàn trị dựa trên chế độ độc đảng; và (iii) chủ nghĩa dân tộc cực đoan. Để không ngừng củng cố sức mạnh tổng hợp, Trung Quốc không từ phương cách nào: vừa tự lực vừa kết nối học hỏi bên ngoài, tìm kiếm đồng minh, sử dụng các thủ đoạn ngoại giao kiểu đi đêm, tiến hành các hoạt động tình báo trong tất cả các lĩnh vực chính trị, quân sự và kinh tế, xuất khẩu văn hóa.... Dưới chế độ toàn trị hiện nay, Trung Quốc không có chỗ đứng cho tư tưởng tự do và các hình thức dân chủ. Sự kiện Thiên An Môn ngày 4 tháng 6 năm 1989 hay những gì đang xảy ra ở Tây Tạng, Tân Cương đều nằm ngoài sự hình dung của nhân loại hiện đại. Đặc biệt, có lẽ ngày nay Trung Quốc là một trong số không nhiều quốc gia còn có tham vọng về lãnh thổ. Cách thức mà Bắc Kinh đang đối xử với Việt Nam thể hiện rất rõ điều đó. Để đạt được các mục tiêu của mình, chủ nghĩa dân tộc cực đoan đã được kích hoạt và thể hiện mọi lúc, mọi nơi.

Thế giới sẽ ra sao, nếu Tập Cận Bình thực hiện được tham vọng của mình?

Tác giả: Mai Thanh Sơn