Nước Mỹ trong một trật tự kinh tế thế giới mới?

Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế toàn cầu, động lực kinh tế mới đến từ các nền kinh tế mới nổi tạo nên một cuộc tranh luận về trật tự thế giới mới. Là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại đại học Bonn, Cộng hoà liên bang Đức, chuyên ngành kinh tế – chính trị quốc tế, trong mối quan tâm các vấn đề về sự trỗi dậy của các cường quốc mới nổi (như Trung Quốc, Ấn Độ...), tác giả Nguyễn Chính Tâm đưa ra những phân tích về vai trò của Mỹ trong thời gian tới.

Năm 2010 kết thúc bằng một cảm nhận về trật tự mới cho kinh tế thế giới: sự suy thoái của siêu cường toàn cầu và trỗi dậy của các cường quốc mới nổi mà đứng đầu là Trung Quốc. Với tỷ lệ thất nghiệp gần 10%, nợ quốc gia lên đến hơn 13.000 tỉ đôla, trở thành mũi dùi của mô thức tư bản vô trách nhiệm gây ra khủng hoảng, Mỹ nghiêng ngả. Bên kia Đông bán cầu, trong khi các nước đau đầu với suy trầm, Chính phủ Bắc Kinh lại tìm cách giữ tăng trưởng không quá nóng. Đến tháng 8.2010, Trung Quốc không những vượt qua Nhật trở thành cường quốc kinh tế lớn số hai của thế giới, mà còn lật đổ luôn vị trí số một của xứ mặt trời mọc thành chủ nợ lớn nhất của Mỹ. Trong cuộc khủng hoảng tài chính gần đây, kinh tế toàn cầu lần đầu tiên nhìn sang phương Đông. Hỗ trợ quan trọng từ các cường quốc đang nổi trở thành một nguồn quan trọng.

Đi cùng với câu chuyện thay đổi cán cân quyền lực toàn cầu, mọi người kháo nhau: trật tự mới thế giới đang hình thành. Hai dòng ý kiến trở thành xu thế. Thứ nhất, nước Mỹ cáo chung, và các quốc gia mới nổi – cụ thể là Trung Quốc giữ động lực chính. Một luồng ý kiến khác thận trọng hơn: thế giới chỉ đang thay đổi về lượng, bá quyền chú Sam từ nền tảng cấu trúc sau khủng hoảng không thay đổi. Ít nhất nhìn từ ba tâm điểm:

1. Bá quyền đồng đôla.

Một trong những lập luận ủng hộ sự trỗi dậy của Trung Quốc nhấn mạnh khả năng ảnh hưởng thị trường Mỹ qua số lượng khổng lồ về dự trữ ngoại hối mà nước này tích trữ. Ngay trong thời gian khủng hoảng 2009, đến 2010 Trung Quốc đã tăng dự trữ ngoại tệ 23%, 70% số đó là đồng USD và trái phiếu chính phủ Mỹ. Đối với nhiều nhà quan sát, con số này thể hiện một sự thay đổi cơ bản trong bảng cân đối quyền lực toàn cầu, bởi Trung Quốc sở hữu một vũ khí vô cùng lợi hại: vai trò chủ nợ, và khả năng chi phối tiền tệ. Bắc Kinh có thể làm cho đồng đôla khuỵu gối nếu đồng loạt bán ra khối dự trữ của mình. Tuy nhiên, nếu làm vậy, Trung Quốc cũng biến tài sản khổng lồ của mình thành giấy lộn theo đà trượt của Mỹ kim. Bắc Kinh là chủ nợ, nhưng chủ nợ bằng đồng tiền của người khác. Điều đó có nghĩa là Mỹ sẽ tiếp tục giữ khả năng phát hành nợ bằng tiền riêng, và tạo động lực cho các nước thặng dư gồng mình xuất khẩu, thu đôla và cung cấp tiền để nước Mỹ tiêu dùng. Bá quyền đồng đôla trong vai trò ngoại tệ dự trữ quan trọng nhất thế giới cho phép Mỹ tận hưởng quyền lợi đặc biệt này mà không gặp phải những vấn đề về ngoại hối. Vị trí đồng Mỹ kim đang giảm sút. Đúng, nhưng đó là trong góc nhìn dài ngay cả khi Trung Quốc trong thời gian gần đây nỗ lực kêu gọi thành lập đơn vị tiền tệ siêu quốc gia dựa trên bản vị tiền tệ quy ước (quyền rút vốn đặc biệt SDRs) của quỹ Tiền tệ quốc tế IMF. Liệu những nỗ lực đó có thành công và khi nào là một câu hỏi khác.

2. Người tiêu thụ cuối cùng.

Mỹ trở thành tâm điểm của chỉ trích vì chính sách tiêu xài vô tội vạ. Nước Mỹ không thể lãnh đạo toàn cầu ở một vị trí mắc nợ và thâm hụt cán cân thương mại trầm kha. Nhưng nhìn ngược lại, đây không phải chỉ là vấn đề riêng của đất nước chú Sam. Lý luận gia theo trường phái “làn sóng tiết kiệm toàn cầu” lý giải: việc mất cân bằng toàn cầu bắt đầu từ mô thức tập trung vào xuất khẩu đặc biệt bắt nguồn từ các nước Đông Á và sản xuất dầu ở Trung Đông. Mô thức này đòi hỏi nhà nước tập trung nguồn dự trữ đồng đôla ở khối lượng lớn nhằm can thiệp tỷ giá hối đoái, giữ giá nội tệ rẻ làm đòn bẩy xuất khẩu. Với thặng dư thương mại thu được, Mỹ lại là điểm đến hấp dẫn của giới tư bản Đông Á bởi công nghệ tiên tiến và năng suất lao động cao. Vòng vốn chảy ngược vào Mỹ làm tăng giá trị của đồng đôla, khiến nhập khẩu được tính bằng đôla rẻ hơn và xuất khẩu ra ngoài đắt hơn tính bằng đồng tiền nước khác. Dưới góc nhìn đó, việc Mỹ đảm nhận vai trò người tiêu thụ cuối cùng không những có lợi, mà còn là động lực phát triển cho các nền kinh tế dựa vào xuất khẩu. Vì thế, những nước đang chỉ trích Mỹ theo đuổi một lối tiêu xài phung phí và yêu cầu Mỹ theo đuổi một chính sách tiền tệ chặt chẽ, cần nhận thấy tính hai mặt của vấn đề. Trong thời điểm khủng hoảng, các nước thặng dư có thể quyết định không cho Mỹ vay thêm, định giá lại đồng tiền và giảm trữ lượng Mỹ kim trong dự trữ ngoại tệ. Nhưng nếu lựa chọn chiến lược như vậy, chính họ tự đẩy mình vào tình thế khó. Thông thường, những nước có thặng dư thương mại thường cho các nước thâm hụt vay. Chỉ khi các nước nhập siêu giảm thâm hụt qua đẩy mạnh xuất khẩu, họ mới có khả năng thanh toán nợ. Ai sẽ mua hàng của Trung Quốc hay các nước Đông Á nếu khách hàng chính của họ không còn khả năng chi trả? Sức mua của các hộ gia đình Mỹ vẫn còn là một mỏ vàng (chưa có nhiều lựa chọn thay thế) mà khó quốc gia xuất khẩu nào có thể bỏ qua.

3. Cái nôi của sáng tạo.

Mức độ linh động và sáng tạo mà nền kinh tế Mỹ tạo dựng được – theo các nhà quan sát – là một trong những sức mạnh quan trọng nhất mà nước này sở hữu. Khác với cấu trúc kinh tế châu Âu, nơi chính phủ có nhiều hỗ trợ và chương trình cụ thể bảo vệ việc làm, đảm bảo ổn định những ngành công nghiệp lớn, nền kinh tế Mỹ có mức độ cạnh tranh gắt gao hơn. Trong và sau khủng hoảng, hàng loạt doanh nghiệp làm ăn kém phải đóng cửa. Tuy vậy, thất nghiệp ảnh hưởng tích cực đến năng suất. Như lý thuyết “huỷ diệt sáng tạo” của kinh tế gia Schumpeter, tổn thất việc làm giúp nền kinh tế Mỹ sàng lọc các thành phần kinh tế kém hiệu năng, và giữ lại những đơn vị hay doanh nghiệp đã cải tiến phù hợp với điều kiện mới của thị trường. Hơn thế nữa, khi thảo luận về một công thức tối ưu phát triển kinh tế trong thời đại ngày nay, hai con chủ bài của nước Mỹ chưa lộ diện. Thứ nhất, đó là chỉ số trường đại học trong các bảng xếp hạng thế giới, cũng như những sản phẩm khoa học các trung tâm nghiên cứu Mỹ đóng góp. Thứ hai, một cường quốc tri thức toàn cầu không những đứng đầu trong những lãnh vực khoa học kỹ thuật trọng yếu, mà còn phải có khả năng tạo ra sản phẩm đủ sức thay đổi lối sống hay phương thức sản xuất của một thế hệ. Nước Mỹ trong mười năm đầu tiên thế kỷ 21, với Microsoft, Google, Apple hay Facebook đã chứng minh phải làm sao để đạt được điều này.

Thế giới hậu khủng hoảng là một thế giới đang thay đổi. Phủ định hay khẳng định giữa hai thái cực về nước Mỹ cáo chung và sự trỗi dậy của cường quốc mới nổi tuỳ thuộc rất nhiều vào lựa chọn mỗi góc nhìn. Ở các nền tảng cấu trúc, Mỹ vẫn luôn giữ vị trí quan trọng. Điều này không những đặt các đánh giá bi quan về tương lai Mỹ dưới dấu chấm hỏi, khi chỉ tập trung phân tích mức độ giảm sút về lượng, mà còn ngụ ý một sự trao đổi quyền lực chỉ có thể diễn ra hoà bình nếu được quản trị tốt giữa các bên, trong đó nước Mỹ nên là người điều phối. Trong một thế giới liên thông và ngày càng kết nối, quyền lực lãnh đạo cần vượt qua giới hạn “kẻ thắng, người thua”, hướng tới mô thức hợp tác, huy động nguồn lực nhằm giải quyết các thách thức chung. Dưới lăng kính đó, một trật tự kinh tế thế giới mới với nhiều hay ít Mỹ sẽ không còn quan trọng như trước nữa. Sử dụng quyền lực và định vị vai trò của mình như thế nào trong trật tự mới này mới là câu hỏi cần nước Mỹ tìm câu trả lời.

(Theo SGTT)