Cuộc triển lăm của nhiếp ảnh gia, nghệ sĩ Brian Doan mang một cái tên ngắn ngủi: “Hôme”, đang diễn ra tại New York được tổ chức Vilcek Foundation bảo trợ được giới thưởng lăm mỹ thuật New York đánh giá cao ngay trong ngày khai mạc 14 tháng 9 vừa qua.
Chiến tranh VN đă kết thúc hay chưa?
Nhiếp ảnh gia, nghệ sĩ Brian Doan/Courtesy Brian Doan
Các tác phẩm được thực hiện theo phong cách Media Installation gồm điêu khắc, photograph tái tạo từ những bức ảnh nổi tiếng bằng nhân vật và ư tưởng mới, video tŕnh chiếu và mô h́nh với nhiều chất liệu.
Brian Doan hiện là giảng viên nhiếp ảnh, tạo h́nh của đại học Long Beach, tiểu bang California. Là lớp người Việt thế hệ một rưỡi, Brian có cái nh́n sâu và nhiều dấu hỏi về cuộc chiến tranh Việt Nam sau khi anh và gia đ́nh rời khỏi quê nhà để định cư tại một vùng đất mới. Những trăn trở của Brian trong nhiều chục năm đă đeo đuổi, ám ảnh và thúc đẩy anh t́m hiểu những ǵ đă xảy ra khiến anh và một triệu người khác phải gia nhập cuộc hành tŕnh đau đớn có cái tên mỹ miều là t́m tới bến bờ tự do.
Từ mảnh đất tự do ấy, trong khi hầu như tuyệt đại đa số hướng về phía trước t́m cho ḿnh trái ngọt của vùng đất mới trù phú th́ Brian lại canh cánh về quá khứ để t́m một câu trả lời mà rất nhiều người không muốn biết: Chiến tranh Việt Nam đă kết thúc hay chưa?
Bước vào pḥng trưng bày tác phẩm của Brian, người xem không khỏi ngỡ ngàng khi nh́n thấy tấm h́nh nổi tiếng của Eddie Adams chụp cận cảnh tướng Nguyễn Ngọc Loan xử bắn ông Bảy Lốp, một đặc công cộng sản bị bắt trong chiến dịch Mâu Thân tại Sài G̣n năm 1968. Chính tác phẩm này góp phần làm cho phong trào phản chiến tại Mỹ lên cao và cuối cùng dẫn tới sự sụp đổ của Miền Nam năm 1975.
Tấm h́nh được tái tạo từ tác phẩm nổi tiếng của Eddie Adams chụp cận cảnh tướng Nguyễn Ngọc Loan và ông Bảy Lốp, một đặc công cộng sản (Brian Doan trong vai tướng Nguyễn Ngọc Loan). Photo courtesy of Brian Doan.
Tuy nhiên khi tiến tới gần th́ người xem phát hiện trên tay của tướng Loan không cầm súng mà lại cầm một b́nh nước, c̣n ông Bảy Lốp th́ tuy khuôn mặt vẫn đậm nét sợ hăi nhưng không c̣n là cái sợ hăi của người sắp bị bắn. Đó là nỗi sợ khó định nghĩa, rất mơ hồ nhưng có thật trong tâm tưởng của bất cứ ai trước nghĩa cử chia sẻ của kẻ thù. Nghi ngờ và xúc động đan xen nhau khiến khuôn mặt Bảy Lốp méo mó và đầy bi kịch.
Chính Brian đóng vai tướng Loan và một người bạn của anh trong vai Bảy Lốp. Tác phẩm nhiếp ảnh này tái tạo lại một tấm h́nh đă đi vào lịch sử của cuộc chiến Việt Nam. Brian sáng tạo cái khoảnh khắc kinh hoàng của một cuộc xử bắn được xem là dă man bằng những gịng nước mát như cố gắng gột đi những di căn mà bao nhiêu năm sau vẫn làm đau ḷng cho người trong cuộc.
“Tấm h́nh này tái tạo lại h́nh ảnh của nhiếp ảnh gia Eddie Adams năm 1968 trong bối cảnh ông Nguyễn Ngọc Loan xử bắn ông Việt cộng Bảy Lốp ngay tại chỗ. Đối với tôi tấm h́nh này mang rất nhiều thiệt hại cho phía miền Nam. Bởi v́ khi thế giới nh́n vào nó nói lên cục diện của cuộc chiến. Nó nói lên sự thương tâm trong chiến tranh Việt Nam. Đối với tôi phía nào cũng có những h́nh ảnh như thế nhưng phía miền Bắc chúng ta không thấy được những h́nh ảnh như vậy.
Trong toàn bộ tác phẩm của tôi, đặc biệt trong tác phẩm Nguyễn Ngọc Loan th́ thông điệp của tôi là chúng ta phải nh́n lại và đôi lúc cũng phải biết tha thứ cho nhau.
-Brian Doan |
Khi tôi tái tạo lại tấm h́nh này th́ thay v́ xử bắn tôi lại đưa cho anh tù binh ca nước uống và anh ta có nét mặt rất đau khổ và hối hận. Đối với tôi th́ thông điệp ấy qua tái tạo lại h́nh ảnh nhằm mục đích cho bớt chết chóc, bớt sự chia cắt. Tôi muốn cho người ta thấy rằng cái ǵ cũng có thể có một cơ hội, v́ vậy khi cho người ta cơ hội th́ sẽ được thông cảm hơn.
Đồng ư là trong cuộc chiến Việt nam hai bên bắn nhau, tàn sát lẫn nhau nhưng nếu có cơ hội nh́n lại th́ câu hỏi của chúng tôi là khẩu AK47 hay khẩu M16 từ đâu đem tới Việt Nam, và lư do ǵ mà ḿnh cầm các loại vũ khí đó để đánh nhau cho cái chủ nghĩa nào? Chủ nghĩa đó nó có từ Việt Nam hay được du nhập vào và chúng ta chỉ là con bài để thực thi những chủ nghĩa đó?
Trong toàn bộ tác phẩm của tôi, đặc biệt trong tác phẩm Nguyễn Ngọc Loan th́ thông điệp của tôi là chúng ta phải nh́n lại và đôi lúc cũng phải biết tha thứ cho nhau.”
Câu hỏi chiến tranh Việt nam kết thúc hay chưa được Brian biểu cảm qua những cứ liệu lịch sử xa hơn buổi hành quyết ấy với biến cố Ḥa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu. Tấm ảnh chụp cuộc tự thiêu hiếm hoi ấy cũng được Brian tái tạo lại và anh đă đặt câu hỏi lớn lên mặt phẳng của biến cố nổi tiếng này. Với một đống đô la bị đốt, hai con chuột và rắn hoảng loạn, con chim trắng vụt bay vào trời bao la… Brian tạo ẩn dụ qua những h́nh ảnh này để nói lên những điều mà anh gọi là sai lầm của một chế độ đă tạo ra vết thương lớn cho dân tộc.
H́nh ảnh Ḥa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu do Brian Doan tái tạo lại. Photo courtesy of Brian Doan.
“Ḥa thượng Thích Quảng Đức ngồi theo tư thế hoa sen và trước mặt là một đống tiền đô la bị đốt cháy. Đối với tôi khi Thích Quảng Đức ra đi th́ quyền lực của những thế lực ngoại bang cũng đi theo. Tôi vẽ thêm h́nh ảnh của con chuột và con rắn, Hai h́nh tượng này là hai Zodiac, năm sinh của ông Ngô Đ́nh Diệm và ông Kennedy. Con chuột và con rắn đang quan sát và có vẻ sợ hăi ngọn lửa của Ḥa thượng Thích Quảng Đức. Trong khi đó một con chim cất cánh bay lên con chim tượng trưng cho Phật giáo.
Đối với tôi người chiến thắng trong tấm h́nh này không phải là thế lực của súng đạn, phía chính quyền mà chính nghĩa của sự nhân bản, sự hy sinh của Phật giáo mà Thích Quảng Đức là đại diện. Bây giờ nh́n lại rất nhiều người quên đi nhưng trong thời điểm ấy rất là nhố nhen và những người đứng đầu chính quyền miền Nam lúc đó, đặc biệt như Tổng thống Ngô Đ́nh Diệm hay là bà Trần Lệ Xuân tức Madame Nhu đă có những phát biểu không tốt cho Phật giáo. Đôi khi một câu nói có thể làm người ta chia tay nhau suốt đời. Câu nói của lănh đạo quốc gia rất quan trọng v́ được hàng triệu người nghe theo họ cần phải cẩn trọng lời nói đối với đồng bào, dân tộc của ḿnh.”
Đă đến lúc nh́n lại
Theo tôi, đă đến lúc nh́n lại, nói một lời xin lỗi với nhau, nói một lời ǵ đó trân trọng nhau, cùng quên quá khứ th́ lúc đó mới có thể nói chúng ta đă chấm dứt chiến tranh Việt Nam.
-Brian Doan |
Tấm ảnh nổi tiếng về cuộc di tản trên nóc ṭa đại sứ Sài G̣n vẫn c̣n ám ảnh rất nhiều người ngày nay. Tấm ảnh ấy được Brian thực hiện lại qua cuộc di tản của chính gia đ́nh anh. Trên một chiếc TV 19 inches, những con người nhỏ xíu xô đẩy, dắt díu nhau chạy tới chiếc trực thăng đang đậu chờ cất cánh. Tất cả đều là màu trắng. Trên màn h́nh của chiếc TV là cảnh tuyết rơi. Rơi liên tục không dứt và bản nhạc White Christmas vẫn âm ỉ hát như chưa bao giờ ngưng kể từ ngày bản nhạc này được phát như một tín hiệu để binh sĩ Hoa Kỳ rút lui ra khỏi xứ sở này.
White Christmas, Giáng sinh trắng là một trong những tác phẩm gây ấn tượng trong căn pḥng triển lăm nhỏ bé tại trung tâm nghệ thuật nổi tiếng thế giới: New York.
Cuộc chiến có phải đă chấm dứt từ ngày bản nhạc Giáng Sinh trắng cất lên hay không? Câu hỏi này vẫn ám ảnh Brian dẫn anh đến những tác phẩm mà 40 năm sau anh muốn người xem trả lời.
Ảnh bà Trần Lệ Xuân tức Madame Nhu do Brian Doan tái tạo lại. Photo courtesy of Brian Doan.
“Chiến tranh Việt Nam chấm dứt năm 1975 th́ nó chỉ chấm dứt tiếng súng. Sự chia cắt giữa Nam và Bắc chia cắt ư thức hệ th́ tôi nghĩ vài chục hay cả trăm năm nữa không biết nó có bớt được sự chia rẽ hay không. Hiện tại trong nước giữa Nam và Bắc và bộ phận người Việt lưu vong ở hải ngoại và người Việt trong nước vẫn c̣n những bất đồng về cuộc chiến đó v́ vậy khi nói cuộc chiến tranh đă chấm dứt th́ đối với tôi, tôi không đồng ư.
Bởi v́ hai bên, một bên thắng và một bên thua cuộc do những con bài của các thế lực mà họ dàn xếp với nhau th́ cuộc chiến nó chấm dứt ngay tại đó. C̣n ḷng người dù lớn lên ở Nam hay Bắc, chủ nghĩa cộng sản hay tư bản, vẫn có những thái độ thù nghịch, nhất là từ phía chính quyền Việt Nam trong nước.
Sau năm 1975 th́ lẽ ra chính phủ phải khoan dung hơn, phải cho bên phía thua cuộc một con đường, nhưng chúng ta đă không có cái nghĩa cử như vậy. Bộ phận người Việt đi ra ngoài nước trong ḷng của họ vẫn c̣n thù hận, chưa được xóa bỏ.”
Cái tên của cuộc triển lăm cũng làm lắm người ngạc nhiên. Theo tiếng Anh “Home” có nghỉa là nhà nhưng Brian thêm dấu mũ vào khiến người Việt có cảm giác khác hẳn. Chữ “Hôme” gây cảm giác nhớ nhà. Chiều hôm chăng? Cái ám ngữ này sâu thẳm và gợi mở rất nhiều diễn giải. Tuy nhiên với Brian th́ đó là hai từ nối của “Hồ” và “me”. Hồ Chí Minh và tôi.
Ẩn ngữ, hay nói cách khác, ẩn ư này đă một lần nữa làm cho bản thân của người nghệ sĩ trở thành đầu đề của tranh luận. Với Brian, Hồ Chí Minh dính chặt với anh như một định mệnh v́ những điều ông ấy làm kéo theo nỗi trăn trở của anh về số phận cả một đất nước. Brian nh́n ông Hồ dưới đôi mắt sáng trong của một thanh niên không định kiến. Chính anh đóng vai Hồ Chí Minh ngồi đọc báo Nhân dân, tay mang nhẫn cưới trên vai là con ch́m màu đỏ hót vang những bài tụng ca quen thuộc. Bên dưới sàn nhà là con chím màu xanh, nhảy những bước chân ngập ngừng v́ nó đang bị theo dơi từng chút một bởi cả một lực lượng vừa chiến thắng.
Chính Brian Doan đóng vai Hồ Chí Minh ngồi đọc báo Nhân dân với nhẫn cưới trên tay. Photo courtesy of Brian Doan.
Chiếc nhẫn cưới trên tay Hồ Chí Minh phá vỡ huyền thoại về một vị cha già dân tộc hy sinh cả đời v́ đất nước đến nỗi quên cả việc riêng. Brian nh́n tay ông và nh́n cả một quăng đường dài của lịch sử để từ đó anh quay về với sự thật, về những điều mà chế độ vẫn tiếp tục che dấu. Che dấu lịch sử và làm cho người Việt ngày càng xa cách nhau từ những chi tiết tưởng chừng như nhỏ bé này.
Khi c̣n cách xa và nghi kỵ nhan th́ phải chăng cuộc chiến chưa thể chấm dứt?
“Sau bốn mươi năm chúng ta vẫn chưa có tác phẩm văn học nghệ thuật cũng như phim ảnh để nói về những nổi đau, nỗi chia cắt v́ chúng ta đă quên cái lư do khiến anh em đánh nhau, thù ghét nhau 40 năm và 40 năm sau vẫn c̣n như vậy. Một câu hỏi đặt ra: chùng ta đă thỏa măn, chúng ta đă OK, đă xong rồi chưa hay chúng ta vẫn thấy sự chia rẽ, nó vẫn c̣n và cần những hàn gắn?
Tôi nghĩ tác phẩm của tôi một phần nào đó tôi muốn đem phía miền bắc và phía miền nam, phía hải ngoại và trong nước để cho thấy chúng ta đă làm ǵ trong ṿng 10 năm từ năm 1965 tới 1975 cũng như 40 năm, bốn lần như vậy đă trôi qua và chúng ta nh́n lại thời gian khốc liệt đó?
Theo tôi, đă đến lúc nh́n lại, nói một lời xin lỗi với nhau, nói một lời ǵ đó trân trọng nhau, cùng quên quá khứ th́ lúc đó mới có thể nói chúng ta đă chấm dứt chiến tranh Việt Nam.”
Trong artist’s statement, Brian Doan ghi lại suy nghĩ của anh về cuộc triển lăm lạ kỳ này. Với anh, tất cả chỉ là một chuyến trở về. Trở về t́m lại những ǵ mà cả dân tộc đang miệt mài t́m kiếm. Chỉ có trở về, nắm lấy tay nhau, chuyền cho nhau sự cảm thông đích thực th́ khi ấy cuộc chiến tranh đằng đẵng mới có cơ may tan biến, anh viết:
“Câu chuyện của tôi không phải là tự truyện của một người Việt Nam mà nó là chuyện của bất cứ công dân một quốc gia nào từng có cơ hội làm nhân chứng những xung đột trong thế giới này. Tác phẩm của tôi không chỉ là câu chuyện của những người bỏ xứ phiêu bạt mà nó là chuyến lữ hành cho bất cứ ai muốn về nguồn, về lại mái nhà đúng nghĩa.
Tôi đă trầm tư với quá khứ bằng nhịp đập rất mong manh của trái tim, và c̣n đang miệt mài t́m kiếm lối về lại mái nhà của ḿnh”
Mái nhà ấy đang được tŕnh bày tại New York, nơi mà nhiều nghệ sĩ mơ ước được một lần tŕnh diễn tác phẩm của ḿnh.
Mặc Lâm, biên tập viên RFA
“Hôme” – Chuyến lữ hành về quá khứ
