Theo như các dữ liệu thống kê do chương trình "Giám sát hỗ trợ an ninh" của Trung tâm chính sách quốc tế, trong vòng hai thập niên gần đây Mỹ đã mang lại cho Israel sự hỗ trợ trong lĩnh vực an ninh với tổng trị giá hàng tỷ USD, khi Mỹ lại thống trị, nhưng chỉ trên thị trường vũ khí giết người và phá hoại. Khi vấn đề liên quan tới buôn bán vũ khí chết chóc và phá hoại, không ai vượt qua được Mỹ.
Hồi tháng 4 năm nay, Viện Nghiên cứu Hòa bình quốc tế Stockholm (Stockholm International Peace Research Institute - SIPRI) đã công bố báo cáo phân tích hàng năm về xu hướng kinh doanh vũ khí trên thế giới.
Và người chiến thắng, như thường lệ, vẫn là Mỹ. Trong giai đoạn từ năm 2016 đến hết năm 2020, nước này chiếm tới 37% doanh số vũ khí toàn cầu, gấp gần 2 lần đối thủ cạnh tranh đứng ngay sau mình là Nga và gấp hơn 6 lần doanh thu của Trung Quốc, nước bị Washington coi là "mối đe doạ".
Dù nghe có buồn thế nào đi chăng nữa, nhưng điều này không phải là sự bất ngờ đối với các chuyên gia phân tích trong lĩnh vực kinh doanh vũ khí. Mỹ đã nắm giữ vị trí thứ nhất suốt 28 trong số 30 năm gần đây, khi cho thấy doanh số bán vũ khí khổng lồ, dù đảng phái nào lên nắm quyền tại Nhà Trắng hoặc Quốc hội.
Diễn biến tình hình này, đương nhiên, là tin tốt cho các nhà thầu sản xuất vũ khí như Boeing, Raytheon và Lockheed Martin, thậm chí nếu đó là tin xấu đối với nhiều người trong chúng ta.
Đặc biệt đó là tin xấu đối với những ai phải hứng chịu hậu quả từ việc quân đội sử dụng vũ khí này tại những nơi như Ả Rập Xê Út, Ai Cập, Israel, Philippines và Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE).
Những cuộc ném bom và phá hoại Dải Gaza mới đây do các lực lượng vũ trang Israel được Mỹ đầu tư và cung cấp chỉ là ví dụ mới nhất của những tổn thất khủng khiếp từ việc Mỹ bán vũ khí của mình trong những năm qua.
Mặc dù đã biết rõ rằng Mỹ hỗ trợ rất nhiều cho Israel, mức độ mà các lực lượng vũ trang Israel phụ thuộc vào các máy bay, bom và tên lửa của Mỹ vẫn không được đánh giá đầy đủ.
Theo các dữ liệu thống kê do chương trình "Giám sát hỗ trợ an ninh" của Trung tâm chính sách quốc tế, trong vòng hai thập niên gần đây Mỹ đã mang lại cho Israel sự hỗ trợ trong lĩnh vực an ninh với tổng trị giá 63 tỷ USD.
Hơn 90% khoản hỗ trợ này đã được tiếp nhận trên cơ sở khoản viện trợ quân sự cho nước ngoài của Bộ Ngoại giao Mỹ, mà chuyên cung cấp những khoản tiền để mua sắm vũ khí của Mỹ.
Nhưng sự hỗ trợ của Washington dành cho Nhà nước Israel còn đi xa hơn nữa. Tổng giá trị các khoản hỗ trợ về quân sự và kinh tế của Mỹ cho Israel từ thời điểm thành lập nhà nước này vượt con số 236 tỷ USD (theo giá so sánh năm 2018).
Ông Robert Balserak, Giám đốc điều hành các chương trình ưu thế trên không của tập đoàn công nghiệp-quân sự Lockheed Martin (Mỹ) đang giải thích các khả năng của tiêm kích F-21 tại triển lãm DefExpo. Ảnh: Rajesh Kumar Singh/AP/TASS
Ông Donald Trump, người bị Tổng thống Joe Biden đôi khi gọi là "anh chàng khác lạ", đã lĩnh xướng vai trò kẻ buôn vũ khí hàng đầu. Trong lĩnh vực vũ khí, ông từng ủng hộ Mỹ giúp đỡ thật nhiều không chỉ cho Israel, mà cả các quốc gia khác trên toàn lãnh thổ Trung Đông và cả bên ngoài.
Trong thời gian diễn ra chuyến công du tới Ả Rập Xê Út vào tháng 5/2017 - đầu tiên ra nước ngoài - ông Trump đã quảng cáo hợp đồng vũ khí khổng lồ (mặc dù được thổi phồng lên rất nhiều) trị giá 110 tỷ USD với vương quốc này.
Bản hợp đồng với Ả Rập Xê Út là đòn quảng cáo nhằm chứng tỏ rằng Tổng thống Trump có thể, theo chính những tuyên bố của ông, đạt được các thoả thuận có lợi cho nền kinh tế Mỹ.
Con rể của ông, Jared Kushner, bạn của hoàng tử Mohammed Bin Salman (MBS), kiến trúc sư sự can thiệp huỷ hoại của Ả Rập Xê Út vào Yemen, thậm chí đã gọi điện cho Tổng giám đốc Lockheed Martin vào thời điểm đó là bà Maryllin Hewson.
Mong muốn của ông là gom một bản hợp đồng tốt nhất cho chính phủ Ả Rập Xê Út về hệ thống phòng thủ chống tên lửa trị giá nhiều tỷ, mà Lockheed định mang bán. Ý nghĩa của cuộc điện thoại này là tập hợp một gói vũ khí khủng nhất có thể trước thềm chuyến công du của bố vợ mình tới Ryad.
Khi đó, ông Trump đã tới Ả Rập Xê Út, vắt kiệt tất cả những gì đáng giá từ bản hợp đồng này. Khi gọi bản hợp đồng với Ả Rập Xê Út là "khổng lồ", ông khẳng định với thế giới rằng nó sẽ tạo ra "việc làm, việc làm, việc làm" tại Mỹ.
Tuy nhiên, lô vũ khí này đã làm được nhiều hơn là chỉ củng cố thanh danh của ông Trump như "người kiến tạo các bản hợp đồng" và "người tạo ra việc làm".
Điều đó có nghĩa là sự đồng tình của Mỹ với cuộc chiến tàn khốc tại Yemen do liên quân đứng đầu là Ả Rập Xê Út triển khai, mà hậu quả của nó khiến gần 250 nghìn người thiệt mạng và hàng triệu người khác thiếu ăn.
Và không phải Trump là người duy nhất cho phép sự can thiệp này xảy ra. Trong 8 năm nhiệm kỳ của ông Obama, vương quốc này đã nhận được những lời đề nghị mua vũ khí kỷ lục, với trị giá lên tới 115 tỷ USD, bao gồm các máy bay chiến đấu, bom, tên lửa, xe tăng và trực thăng tấn công, mà nhiều chiếc đã được sử dụng tại Yemen.
Sau vô số những cuộc không kích của Ả Rập Xê Út nhằm vào các cơ sở dân sự, đội ngũ ngoại giao của Obama cuối cùng đã quyết định giảm bớt sự hỗ trợ của Washington cho những hành động quân sự này, khi vào tháng 12/2016 chuyển sang dừng bán các loại bom với giá trị nhiều tỷ USD.
Tuy nhiên, khi lên nắm quyền, ông Trump đã thay đổi đường hướng này và thúc đẩy thoả thuận nói trên, bất chấp những hành động của Ả Rập Xê Út, mà theo lời thượng nghị sĩ Ted Lieu (thành viên Đảng Dân chủ của bang California), "đối với tôi trông như các tội ác chiến tranh".
Ông Trump cho thấy một cách rõ ràng rằng những lý do đi đến quyết định bán vũ khí của ông cho Ả Rập Xê Út có thể là bất cứ điều gì, nhưng chắc chắn không mang ý nghĩa chiến lược.
Tại cuộc hội đàm hồi tháng 3/2018 với MBS tại Nhà Trắng, ông thậm chí còn vung vẩy chiếc bản đồ nước Mỹ để chỉ ra rằng, nơi nào sẽ có lợi hơn cả từ thoả thuận bán vũ khí cho Ả Rập Xê Út. Đó là các bang Pennsylvania, Michigan và Wisconsin.
Ông đã tăng gấp đôi những nỗ lực của mình nhằm thúc đẩy thoả thuận kinh tế này sau vụ sát hại phóng viên người Ả Rập Xê Út của tờ Washington Post Jamal Khashoggi tại lãnh sự quán Ả Rập Xê Út ở Istambul (Thổ Nhĩ Kỳ) hồi tháng 10/2018 - thậm chí lúc đó từng có người tại Quốc hội Mỹ kêu gọi dừng bán vũ khí cho Hoàng gia Ả Rập Xê Út.
Khi đó Tổng thống cho biết rằng việc làm và lợi nhuận, chứ không phải nhân quyền, có ý nghĩa hàng đầu với ông và tuyên bố: "110 tỷ USD sẽ được chi cho việc mua khí tài quân sự của Boeing, Lockheed Martin, Raytheon và nhiều nhà thầu quốc phòng lớn khác của Mỹ.
Nếu như chúng ta bãi bỏ những bản hợp đồng này vì sự ngốc nghếch, thì Nga và Trung Quốc sẽ có được những lợi ích to lớn - và sẽ rất vui mừng khi có được toàn bộ hoạt động kinh doanh mới có được này. Đó sẽ là món quà tuyệt vời dành cho họ trực tiếp từ nước Mỹ!".
Điều đó đã diễn ra đúng như thế. Vào mùa hè năm 2019, ông Trump đã phủ quyết nỗ lực của Quốc hội không thông qua hợp đồng bán vũ khí trị giá 8 tỷ USD, mà gồm các loại bom và hoạt động trợ giúp lực lượng không quân Hoàng gia Ả Rập Xê Út, và tiếp tục ủng hộ chính phủ Hoàng gia cho tới tận những tuần cuối cùng nhiệm kỳ Tổng thống của mình.
Vào tháng 12/2020, ông ta đã mời chính phủ Hoàng gia mua các loại bom trị giá hơn 500 triệu USD sau gói vũ khí trị giá 23 tỷ USD dành cho UAE, đối tác của Hoàng gia Ả Rập Xê Út về các tội ác trong cuộc chiến tranh Yemen.
Ả Rập Xê Út và UAE không phải là những bên có lợi duy nhất trong khuynh hướng của ông Trump đối với hoạt động buôn bán vũ khí.
Theo báo cáo của chương trình "Giám sát hỗ trợ an ninh" thuộc Trung tâm chính sách quốc tế, chính quyền của ông Trump đã đưa ra những đề nghị bán vũ khí với tổng giá trị hơn 110 tỷ USD cho các khách hàng trên khắp thế giới trong năm 2020.
Trung bình trong năm, con số này cao hơn 75% "thành tựu" của chính quyền Obama, cũng như của chính ông Trump trong 3 năm đầu tiên của nhiệm kỳ tổng thống của ông.
Tiêm kích F-15 của Không quân Saudi Arabia.
Tại Mỹ, những người ủng hộ việc hạn chế hoạt động bán vũ khí đã lưu ý tới cam kết trước bầu cử của ông Joe Biden rằng trong trường hợp được bầu chọn, ông sẽ không "chấm dứt các giá trị của chúng ta ngay trước cửa nhà mình", khi quyết định về việc có tiếp tục vũ trang cho chính quyền Ả Rập Xê Út hay không.
Những hi vọng ngày càng lớn dần lên khi trong lần phát ngôn mang tính ngoại giao đầu tiên của mình trên cương vị tổng thống, ông đã thông báo rằng chính quyền của ông sẽ chấm dứt "ủng hộ các chiến dịch tấn công ở Yemen", cũng như "các hợp đồng bán vũ khí tương ứng".
Đó là tuyên bố, đương nhiên, đã để lại một lỗ hổng khổng lồ trong việc vũ khí nào sẽ được coi như phục vụ cho "các chiến dịch tấn công", nhưng ít ra tuyên bố này, nhiều khả năng, đã đánh dấu một sự thoái lui mạnh mẽ khỏi thời kỳ của ông Trump.
Sau tuyên bố của ông Biden, hoạt động bán vũ khí cho Ả Rập Xê Út và UAE đúng là đã bị dừng lại cho đến khi xem xét xong những hậu quả tiềm tàng của hoạt động này.
Tuy nhiên, 3 tháng sau khi chính thức lên nhậm chức, cam kết hạn chế các hợp đồng buôn bán vũ khí giết người của Tổng thống Biden đã đổ vỡ.
Cú đánh đầu tiên là thông tin về việc chính quyền tổng thống đúng là sẽ đề xuất một gói vũ khí bán cho UAE trị giá 23 tỷ USD, bao gồm các máy bay chiến đấu F-35, các UAV vũ trang, cũng như bom và tên lửa với số tiền đáng kinh ngạc là 10 tỷ USD.
Quyết định này liều lĩnh trên vài phương diện, trước tiên vì vai trò của UAE này trong cuộc nội chiến khốc liệt tại Yemen.
Ở đó, bất chấp việc quân số các đơn vị trên bộ giảm, UAE vẫn tiếp tục vũ trang, huấn luyện và đầu tư cho 90 nghìn thành viên của lực lượng dân quân, bao gồm các băng nhóm cực đoan có những mối liên hệ với tổ chức "Al-Qaeda" trên bán đảo Ả Rập đóng tại Yemen.
Bấp chấp vi phạm lệnh cấm vận của Liên hợp quốc, UAE cũng từng ủng hộ cho các lực lượng vũ trang đối lập ở Lybia, dùng các UAV triển khai những cuộc không kích ở đó khiến hàng chục thường dân thiệt mạng và đàn áp được những kẻ bất đồng chính kiến với mình ở trong nước và nước ngoài.
UAE thường xuyên tiến hành các cuộc bắt bớ tuỳ tiện và sử dụng các hình thức tra tấn. Nếu việc vũ trang cho UAE không phải là trường hợp "chấm dứt các giá trị của chúng ta ngay trước cửa nhà mình", thì không hiểu đó là điều gì.
Cần phải ghi nhận một điều - chính quyền Biden đã buộc phải dừng hai bản hợp đồng của ông Trump ký với Ả Rập Xê Út.
Tất nhiên, chính quyền mới cho phép quan chức của chính phủ Mỹ và các nhà thầu phối hợp duy trì sự hiệu quả của lực lượng không quân Ả Rập Xê Út và bằng cách này, vẫn thực hiện các cuộc không kích tại Yemen, khiến thường dân thiệt mạng.
Nhóm của ông Biden cũng đã không thể gây áp lực mạnh mẽ lên người Ả Rập Xê Út để họ chấm dứt hoạt động bao vây, mà theo ý kiến các cơ quan của Liên hợp quốc, khiến cho 400 nghìn trẻ em Yemen có thể thiệt mạng vì đói trong năm tới.
Ngoài ra, chính quyền Tổng thống Biden đã cho phép bán các tên lửa chống hạm cho Ai Cập, chính phủ do một người lãnh đạo được ông Donald Trump gọi là "kẻ độc tài đáng yêu nhất của tôi".
Ấn Độ là một trong những thị trường béo bở của vũ khí Mỹ.
Mặc dù những hành động trước đây của ông Biden (trên cương vị Tổng thống) cũng hứa hẹn một cách tiếp cận khác đối với hoạt động bán vũ khí, câu chuyện không dừng lại ở đây. Những thành viên của Quốc hội Mỹ dự định để mắt tới hoạt động bán vũ khí cho UAE và có thể, sẽ can thiệp để ngăn chặn quá trình cung cấp vũ khí.
Các câu hỏi về việc vũ khí nào sẽ được cung cấp cho Ả Rập Xê Út đã được đưa ra, và ít ra một vài thành viên của Thương viện và Hạ Viện ủng hộ các cuộc cải cách, mà có lẽ sẽ tăng cường vai trò của Quốc hội trong việc ngăn chặn những hoạt động cung cấp vũ khí ngoài ý muốn.
Một trong những lĩnh vực, nơi Tổng thống Biden đã có thể sẵn sàng thực hiện cam kết trước tranh cử nhằm giảm thiệt hại cho thường dân từ hoạt động bán vũ khí của Mỹ, là xuất khẩu súng.
Chính quyền của ông Trump đã giảm đáng kể những hạn chế và quy định xuất khẩu một loạt vũ khí, bao gồm súng bán tự động và súng trường bắn tỉa. Cuối cùng, hoạt động xuất khẩu này tăng vào năm 2020, khi số lượng kỷ lục hơn 175 nghìn khẩu súng trường và súng ngắn quân sự đã được bán ra.
Hướng tới việc bãi bỏ các quy định, nhóm của ông Trump đã chuyển hoạt động bán súng trường sát thương từ thẩm quyền của Bộ Ngoại giao, cơ quan có quyền kiểm tra mọi hợp đồng để phát hiện dấu hiệu vi phạm nhân quyền, sang cho Bộ Thương mại, mà sứ mệnh chủ yếu chỉ là thúc đẩy hoạt động xuất khẩu gần như bất cứ sản phẩm gì.
"Những cuộc cải cách" của ông Trump cũng loại bỏ đi sự cần thiết phải thông báo trước cho Quốc hội về bất cứ hợp đồng bán súng quy mô lớn nào, điều gây ra khó khăn cho khả năng chấm dứt các hợp đồng với những chính phủ độc tài.
Như đã từng cam kết điều này trong chiến dịch vận động bầu cử của mình, Tổng thống Biden có thể thay đổi phương pháp tiếp cận của ông Trump, thậm chí không cần sự chấp thuận của Quốc hội.
Nga Mỹ đang cạnh tranh quyết liệt trên thị trường vũ khí quốc tế nhưng phải dè chừng Trung Quốc đang lăm le vượt lên
Không có bất cứ nghi ngờ nào, rào cản chính, hoặc có thể thậm chí là quan trọng nhất nhằm cải tổ chính sách và thực tiễn hoạt động bán vũ khí chính là ngành công nghiệp sản xuất vũ khí.
Nó bao gồm các nhà thầu lớn như Boeing, Lockheed Martin, Raytheon Technologies và General Dynamics mà chuyên sản xuất những máy bay tiêm kích, các loại bom, khí tài thiết giáp và những hệ thống vũ khí chủ yếu khác, cũng như các doanh nghiệp sản xuất súng như Sig Sauer.
Trong đám đông này, nhờ các nỗ lực cương quyết của mình nhằm thúc đẩy hoạt động bán các loại bom cho Ả Rập Xê Út và sự tham gia sâu của những cựu nhân viên của mình trong chính phủ Mỹ, nổi lên là Raytheon.
Cựu chuyên gia vận động hành làng của Raytheon, ông Charles Faulkner từng công tác tại Cơ quan Tư vấn luật của Bộ Ngoại giao nhiệm kỳ ông Trump và từng tham gia vào việc ra quyết định để Ả Rập Xê Út thực hiện những cuộc oanh tạc có chủ đích nhằm vào thường dân tại Yemen.
Sau đó, ông ta từng ủng hộ tuyên bố "tình tranh khẩn cấp" giả để thúc đẩy việc bán các loại bom và "những dịch vụ" hỗ trợ cho Không quân Ả Rập Xê Út.
Trước khi tham gia chính phủ, cựu Bộ trưởng Quốc phòng của ông Trump là Mark Esper từng là chuyên gia vận động hành lang chính, trong khi đó bộ trưởng quốc phòng hiện nay của ông Biden, Lloyd Austin tham gia hội đồng quản trị của Raytheon.
Và mặc dù ông Austin từng cam kết từ chối đưa ra những quyết định liên quan tới công ty, lời hứa này sẽ khó có thể kiểm chứng được.
Hoạt động bán vũ khí là công việc làm ăn lớn của các nhà sản xuất có năng lực tốt. ¼ doanh thu của Lockheed Martin đến từ các chính phủ nước ngoài, còn 5% doanh thu của Raytheon có được từ Ả Rập Xê Út.
Nhưng việc làm mang lại từ những bản hợp đồng xuất khẩu vũ khí trên thực tế đã được thổi phồng lên rất nhiều.
Nhiều nhất cũng chỉ không quá 0,1% tỷ lệ việc làm ở Mỹ. Nhiều hợp đồng bán vũ khí kiểu này, về bản chất, gồm thuê nhà thầu nước ngoài sản xuất - toàn bộ hoặc một phần - điều làm giảm đi đáng kể ảnh hưởng của việc làm trong vấn đề này.
Mặc dù ít được đề cập, gần như mọi hình thức chi tiêu khác tạo ra nhiều việc làm hơn hoạt động sản xuất vũ khí.
Ngoài ra, hoạt động xuất khẩu các sản phẩm công nghệ "xanh" tạo ra nhiều thị trường quy mô toàn cầu hơn cho những hàng hoá của Mỹ, nếu như chính phủ khi nào đó quyết định hỗ trợ những sản phẩm này, dù chỉ bằng một phần như hỗ trợ cho ngành công nghiệp sản xuất vũ khí.
Raytheon và các "chiến hữu" của mình chi số tiền lớn để cố gắng tác động lên cả hai đảng trong Quốc hội và bất cứ chính quyền tổng thống Mỹ nào.
Theo thông kê do Center for Responsive Politics thu thập, trong vòng hai thập kỷ gần đây, các công ty quốc phòng đã chi 285 triệu USD chỉ cho các khoản đóng góp tranh cử và 2,5 tỷ USD cho vận động hành lang.
Mọi sự thay đổi trong chính sách xuất khẩu vũ khí sẽ có ý nghĩa là chống lại hoạt động vận động hành lang bán vũ khí và tạo ra áp lực dân sự vừa đủ để vượt qua khả ảnh hưởng đáng kể của nó tại Washington.
Dù họ có ý chí chính trị, chính quyền Biden và Quốc hội có thể áp dụng nhiều biện pháp để kiềm chế hoạt động xuất khẩu vũ khí không kiểm soát được, hơn nữa những hợp đồng này chắc chắn không được công chúng biết đến.
Lấy ví dụ, cuộc điều tra được tổ chức vào tháng 9/2019 bởi Hội đồng về các vấn đề toàn cầu của Chicago (Chicago Council on Global Affairs) cho biết: 70% người Mỹ cho rằng hoạt động bán vũ khí khiến cho đất nước trở nên ít an toàn hơn.
Câu hỏi được đặt ra như sau: "Có thể thúc đẩy các phản ứng xã hội như thế hay không ở Mỹ để nhằm mục đích chấm dứt, ít ra là những trường hợp buôn bán vũ khí trái phép, thậm chí bất chấp việc hoạt động buôn bán vũ khí toàn cầu vẫn tiếp diễn?".
Việc bán cái chết không thể được coi là sự thoả mãn đối với bất cứ quốc gia nào, bởi vậy ngăn chặn nó - đó là mục đích đáng để đấu tranh.
Tuy nhiên, vẫn cần phải làm rõ rằng chính quyền của Tổng thống Biden có khi nào đó sẽ hạn chế hoạt động bán vũ khí hay không hay là sẽ tiếp tục quảng bá cho Mỹ trong vai trò quốc gia xuất khẩu vũ khí lớn nhất thế giới, mọi thời đại và mọi dân tộc.
English
Deutsch
Français
Español
Italiano
Português
Norsk
Nederlands
Dansk
Suomi
Polski
Čeština
Русский
日本語
한국어
中文(简体)
中文(繁體)
Magyar
Türkçe
العربية
ไทย
Latina
हिन्दी
Bahasa Indonesia
Bahasa Melayu
