Middle East Trump tung “đòn thuế 25%” nhắm Iran: Trung Quốc, Ấn Độ và cả thế giới bị kéo vào vòng xoáy mới

[Gibbs]

Ngày thứ Hai, Tổng thống Donald Trump viết thẳng trên Truth Social: bất kỳ quốc gia nào làm ăn với Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ phải chịu mức thuế mới 25% cho “mọi hoạt động kinh doanh” với Hoa Kỳ – “hiệu lực ngay lập tức”, và “mang tính cuối cùng”.

Nhưng câu chữ càng ngắn, dư chấn càng dài. Nhà Trắng không cung cấp thêm chi tiết cách áp dụng. Trump cũng không định nghĩa thế nào là “làm ăn với Iran”. Hàng hóa hay dịch vụ? Giao dịch trực tiếp hay qua trung gian? Một hợp đồng nhỏ hay cả hệ thống ngân hàng – logistics? Chỉ cần một khoảng mờ như vậy, thị trường và doanh nghiệp đã phải tự đoán trước rủi ro… rồi tự tăng giá để phòng thân.

Trung Quốc có thể trở thành “điểm nổ” của thuế chồng thuế
Trong số các đối tác thương mại lớn của Iran, Trung Quốc nổi bật nhất. Nếu hiểu theo logic “ai còn giao thương với Iran thì chịu thêm 25% khi làm ăn với Mỹ”, hàng hóa từ Trung Quốc có thể bị đội giá mạnh khi vào thị trường Mỹ.

Bài toán được nêu ra: nếu mức thuế hiện tại với hàng Trung Quốc là 20%, cộng thêm 25% mới, thì tổng tối thiểu có thể lên tới 45%. Chỉ riêng 11 tháng đầu năm 2025, Trung Quốc xuất sang Iran khoảng 6,2 tỷ USD hàng hóa và nhập về khoảng 2,85 tỷ USD, theo số liệu hải quan Trung Quốc.

Đó còn chưa tính dầu. Trung Quốc không công khai đầy đủ lượng mua dầu Iran, nhưng giới phân tích ước tính Trung Quốc chiếm hơn 90% thương mại dầu của Iran trong những năm gần đây, thường đi qua các bên trung gian. Nếu “cục máu” năng lượng bị đưa vào tầm ngắm của chính sách thuế, câu chuyện sẽ không chỉ là giá đồ gia dụng hay linh kiện điện tử, mà là giá nhiên liệu, vận tải, và cả tâm lý thị trường.

Những mắt xích khác: Ấn Độ, UAE, Thổ Nhĩ Kỳ… và thông điệp trừng phạt
Ngoài Trung Quốc, các đối tác lớn của Iran còn có Ấn Độ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), và Thổ Nhĩ Kỳ. Trump thời gian qua cũng từng “đánh thuế để trừng phạt” theo kiểu tương tự: ông đã tăng gấp đôi thuế với hàng từ Ấn Độ trong mùa hè, đưa mức tối thiểu lên 50% nhằm gây sức ép vì việc mua dầu Nga; đồng thời dọa áp cách làm ấy với các nước mua dầu Nga khác, trong đó có cả Trung Quốc.

Trong bối cảnh đó, mức thuế 25% nhắm “ai làm ăn với Iran” giống một thông điệp: Washington sẵn sàng mở rộng chiến trường kinh tế ra ngoài biên giới Iran, buộc các nước phải chọn phe trong một cuộc chơi mà cái giá nằm ngay ở cửa khẩu Mỹ.

IEEPA và canh bạc pháp lý: nếu thua, Mỹ có thể phải hoàn tiền khổng lồ
Một lớp sóng khác nằm ở pháp lý. Trong nhiệm kỳ hai, Trump dựa nhiều vào đạo luật International Emergency Economic Powers Act (IEEPA) để đẩy thuế nhập khẩu theo hướng “linh hoạt tối đa”. Nhưng cách dùng “mới lạ” này đang bị thách thức tại Tòa án Tối cao, dự kiến có phán quyết trong tháng này.

Nếu các thẩm phán kết luận Trump không có thẩm quyền hợp pháp để áp những mức thuế kiểu đó, hậu quả không chỉ là mất công cụ áp thuế “nhanh như bấm nút”, mà Mỹ còn có thể phải hoàn lại ít nhất 130 tỷ USD tiền thuế đã thu. Khi đó, thuế quan không còn là vũ khí thuần túy, mà trở thành một khoản nợ chính trị – pháp lý treo lơ lửng trên đầu chính quyền.

Trong khi đó, Iran bị “khóa miệng” bằng một màn blackout chưa từng thấy
Đòn thuế được tung ra giữa lúc Iran chìm trong một cuộc khủng hoảng khác: biểu tình chống chính phủ kéo dài, đàn áp đẫm máu, và một cuộc phong tỏa liên lạc nhiều ngày khiến người dân gần như bị cô lập khỏi thế giới.

Giới chuyên gia gọi đây có thể là đợt blackout số nghiêm trọng nhất trong lịch sử Iran. Chính quyền bị cáo buộc cắt internet để che dấu bằng chứng giết chóc và trấn áp. Trong khi ấy, chính quyền Trump lại bị chỉ trích vì đã cắt giảm mạnh nguồn tài trợ cho các chương trình “tự do internet” từ năm ngoái, trong làn sóng thu hẹp viện trợ và các hoạt động thúc đẩy dân chủ – nhân quyền. Nguồn lực hỗ trợ các công cụ vượt kiểm duyệt như VPN cũng bị giảm, khiến việc “đi đường vòng” với người Iran trở nên khó khăn hơn đúng vào thời điểm họ cần nhất.

Starlink: tia sáng trên trời, nhưng dưới đất là truy quét và gây nhiễu
Giữa bức tường blackout, một số hình ảnh và thông tin vẫn lọt ra nhờ internet vệ tinh – đặc biệt là Starlink. Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt nói Trump và Elon Musk đã thảo luận về chuyện Starlink ở Iran, nhưng không rõ hai bên có đạt thỏa thuận để mở rộng tiếp cận hay không.

Một số tổ chức từng hỗ trợ đưa thiết bị vào Iran nay cũng hụt hơi vì thiếu ngân sách. Chẳng hạn, NetFreedom Pioneers từng đưa được khoảng 200 bộ Starlink vào Iran trong các cuộc biểu tình năm 2022, nhưng đã mất nguồn tài trợ chính phủ Mỹ cho mảng “tự do internet”, và hiện dựa nhiều hơn vào đóng góp tư nhân.

Cùng lúc, xuất hiện thông tin về các cuộc đột kích nhắm vào những người bị nghi sử dụng Starlink, và cả cáo buộc Iran dùng công nghệ cấp độ quân sự để gây nhiễu tín hiệu vệ tinh. Phía Iran cũng tuyên bố internet sẽ còn bị hạn chế cho đến khi họ xác định “an ninh hoàn toàn được khôi phục”, đồng thời quảng bá việc duy trì các dịch vụ nội địa qua mạng nội bộ (National Information Network) – nghĩa là trong khi cánh cửa ra ngoài bị khóa, người dân được “dẫn” quay vào một hệ sinh thái do nhà nước kiểm soát.

Kahrizak và những túi đen: nỗi đau vượt qua cả đường truyền bị cắt
Cuối tuần, video vượt blackout lan ra, ghi cảnh người thân gào khóc trước những túi đựng thi thể màu đen tại Trung tâm Pháp y Kahrizak, phía nam Tehran. Một đoạn cho thấy đám đông đứng trước màn hình hiển thị ảnh người đã chết, chen nhau nhận diện. Dựa trên thông tin do một tổ chức nhân quyền quan sát được, có ước tính khoảng 250 thi thể tại cơ sở này.

Iranian state media thừa nhận khung cảnh tang tóc nhưng cố dựng “phản tự sự”: họ nói đa số nạn nhân là người thường, thậm chí ủng hộ chính phủ, bị “kẻ bạo loạn” gây ra cái chết; phóng sự cho thấy thân nhân nói người nhà không phải người biểu tình.

Nhưng các nhóm nhân quyền và nhiều lời kể từ hiện trường lại vẽ bức tranh ngược: lực lượng an ninh dùng bạo lực nghiêm trọng; ranh giới “biểu tình” và “bạo loạn” trong thực tế bị xóa mờ bởi chính cách trấn áp. Một đại diện của Human Rights Watch nhấn mạnh trách nhiệm cái chết và thương tích của người ngoài cuộc vẫn thuộc về nhà chức trách – bởi khi coi mọi cuộc tụ tập lớn là mối đe dọa sinh tồn, họ sẽ dùng lực theo đúng nỗi sợ đó.

Cộng đồng Iran ở Mỹ: tự hào, đau đớn, và một nỗi nhớ không tên
Làn sóng phản kháng vượt biên giới, chạm tới cả cộng đồng Iran hải ngoại. Có người trẻ nói tự hào vì đồng bào đủ can đảm đứng dậy chống một chế độ đàn áp; có người già mang theo nỗi buồn vì “họ là dân tôi – họ chết, họ bị bắn, họ bị nhốt”. Và cũng có tiếng nói hoài nghi: một cụ già gần trăm tuổi tin rằng đa số người Iran vẫn cần “trật tự” của chế độ, dù trong câu kể của cụ, tình yêu quê hương vẫn trào ra như một vết nứt: Iran từng là “thiên đường” mà cụ rời bỏ, còn linh hồn thì chưa bao giờ đi xa.