Mỹ đã đạt được mục tiêu chiến tranh ở Iran hay chưa?

[vuitoichat]

Mục tiêu chiến tranh cốt lõi của Tổng thống Donald Trump là ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân – điều mà chính quyền Tehran luôn khẳng định họ chưa từng có ý định thực hiện. Trong khi đó, , ông Hegseth tuyên bố Mỹ đã giành được một "chiến thắng quân sự với chữ V viết lớn". Trong một cuộc họp báo khác, ông nói Mỹ đã gieo "chết chóc và hủy diệt từ trên không suốt cả ngày dài".

Trong những tuần kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran, cuộc chiến diễn ngôn – tức cách sử dụng ngôn từ diễn đạt tiến triển của xung đột – đã nổ ra ngay tại trung tâm quyền lực quân sự của Mỹ.

Ngay từ tuần đầu tiên, tôi đã có mặt tại các cuộc họp báo ở Lầu Năm Góc do Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth chủ trì – một cựu thiếu tá thuộc Lực lượng Vệ binh Quốc gia và từng là bình luận viên của Fox News.

Từ bản cập nhật đầu tiên với báo giới – khi ông nêu ra các mục tiêu chiến tranh của Mỹ – cho đến cuộc họp báo gần nhất sau khi thông báo về một thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần, người đứng đầu quân đội quyền lực nhất thế giới đã mang phong cách độc thoại đậm chất truyền hình lên bục phát biểu tại Lầu Năm Góc.

Những buổi họp báo này vốn mang màu sắc phô trương sức mạnh, nhấn mạnh hình ảnh ưu thế quân sự của Mỹ. Hôm 8/4, ông Hegseth tuyên bố Mỹ đã giành được một "chiến thắng quân sự với chữ V viết lớn". Trong một cuộc họp báo khác, ông nói Mỹ đã gieo "chết chóc và hủy diệt từ trên không suốt cả ngày dài".

Tuy nhiên, cần phải phân tích sâu hơn để có thể tiếp cận sự thật về tiến triển của cuộc chiến và cái giá mà Mỹ phải trả.

Vậy với một lệnh ngừng bắn mong manh đang tồn tại và đã đang bị thách thức thách, Mỹ đã đạt được điều gì? Và cái giá phải trả là bao nhiêu?

Bước tiến nhỏ trong vấn đề hạt nhân

Mục tiêu chiến tranh cốt lõi của Tổng thống Donald Trump là ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân – điều mà Tehran luôn khẳng định họ chưa từng có ý định thực hiện.

Tuy nhiên, mục tiêu của ông Trump cũng là mục tiêu được theo đuổi suốt nhiều năm thông qua các nỗ lực ngoại giao do Mỹ dẫn dắt. Cuối cùng, ông Trump cho rằng thỏa thuận hạt nhân toàn cầu năm 2015 do Tổng thống Barack Obama làm trung gian – tức Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA) – là quá yếu.

Trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump đã phá vỡ thỏa thuận này, trên thực tế rút Mỹ khỏi JCPOA bằng cách tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Iran, dù Tehran khi đó vẫn tuân thủ thỏa thuận.

Về bản chất, đây là lựa chọn sử dụng sức mạnh thay vì ngoại giao (sau đó ông còn ra lệnh tiêu diệt tướng Qasem Soleimani thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo), tạo ra một mô hình ứng xử dích-dắc với Tehran – khi thì tiếp cận ngoại giao, khi thì hành động quân sự. Chính mô hình này đã dẫn đến cuộc chiến hiện tại.

Tuy nhiên, khi lệnh ngừng bắn mong manh vẫn còn hiệu lực, hầu như chưa có bằng chứng rõ ràng nào cho thấy ông Trump đạt được kết quả đáng kể trong vấn đề hạt nhân.

Ông từng tuyên bố vào tháng 6/2025 rằng năng lực hạt nhân của Iran đã "xóa sổ" bởi những đợt không kích nhằm vào các cơ sở hạt nhân tại Isfahan, Fordow và Natanz.

Nhưng sau thêm 5 tuần chiến sự, hiện nay Iran vẫn duy trì kho uranium làm giàu ở mức gần cấp độ vũ khí – được cho là chứa trong các bình khí nằm dưới đống đổ nát.

Trong tuần thứ ba của cuộc chiến, ông Rafael Grossi – người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế – nói với tôi rằng rốt cuộc sẽ không có giải pháp quân sự nào cho tham vọng hạt nhân của Iran.

Ông Trump cho biết Mỹ giờ đây sẽ làm việc "cùng Iran" để "đào lên và loại bỏ toàn bộ 'bụi hạt nhân' bị chôn sâu".

Nhưng Tehran vẫn tỏ ra cứng rắn về vấn đề này, và đây sẽ là điểm then chốt trong các cuộc đàm phán sắp tới giữa Mỹ và Iran tại Islamabad.

Có thể lập luận rằng Tehran – với một ban lãnh đạo thậm chí còn hoài nghi hơn sau chiến tranh – giờ đây có thể càng quyết tâm hơn, chứ không phải ít đi, trong việc theo đuổi năng lực hạt nhân nhằm răn đe một cuộc tấn công khác từ Mỹ.

Làm suy yếu kho vũ khí của Iran

Khi ông Trump công bố phát động chiến tranh trong một video trên mạng xã hội từ khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago, các mục tiêu được nêu ra có cả thay đổi chế độ – kêu gọi người dân Iran đứng lên tiếp quản chính quyền sau khi các đợt ném bom của Mỹ và Israel kết thúc.

Chỉ vài ngày sau, ông yêu cầu chính quyền Iran phải "đầu hàng vô điều kiện" – điều đã không xảy ra. Dù Israel đã loại bỏ được nhiều nhân vật cấp cao, trong đó có Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, con trai ông là ông Mojtaba đã được chỉ định làm người kế nhiệm.

Ông Trump cho rằng ban lãnh đạo mới "ít cực đoan hơn và thông minh hơn nhiều" so với những người tiền nhiệm.

Ông kỳ vọng có thể tái hiện kịch bản như tại Venezuela, khi lực lượng của ông từng bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro và đưa ông này vào một nhà tù ở New York, khiến phần còn lại của bộ máy lãnh đạo tại Caracas phải mềm dẻo hơn trước ý chí của Washington. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có bằng chứng nào cho thấy điều này đang xảy ra tại Tehran.

Về kho vũ khí của Iran, các quan chức cấp cao trong chính quyền Donald Trump khẳng định Mỹ đã phá hủy năng lực quân sự thông thường của nước này ("xóa sổ" tên lửa, bệ phóng, drone, các nhà máy vũ khí và hải quân).

Tuy nhiên, riêng với kho tên lửa và UAV, nhận định này bị đặt dấu hỏi sau khi các đánh giá tình báo bị rò rỉ cho thấy Iran thực tế vẫn duy trì khoảng một nửa năng lực trước chiến tranh. BBC chưa thể xác minh bất kỳ tuyên bố nào.

Dù vậy, các mục tiêu mà chính quyền Trump đưa ra đã thay đổi so với thời điểm ban đầu của cuộc chiến, khi mục tiêu Mỹ–Israel về thay đổi chế độ tại Iran không thành hiện thực.

Cái giá của chiến tranh

13 binh sĩ Mỹ đã thiệt mạng và hàng trăm người khác bị thương. Nguồn dự trữ đạn dược được cho là đã bị tiêu hao với tốc độ rất nhanh, trong đó có số lượng lớn tên lửa hành trình Tomahawk, với chi phí chiến tranh ước tính hơn 1 tỷ USD mỗi ngày.

Trong khi đó, các quan chức Mỹ lại nói rằng năng lực quân sự và công nghệ vượt trội đã giúp hoàn tất chiến dịch không kích sớm hơn dự kiến và buộc Iran phải "xuống thang".

Ở trong nước, ông Trump cũng phải trả giá về chính trị. Các cuộc thăm dò cho thấy số người Mỹ ủng hộ cuộc chiến chỉ chiếm thiểu số.

Tại Quốc hội, vị thế của ông bị chia theo đường ranh đảng phái, với sự ủng hộ từ các nghị sĩ Cộng hoà. Tuy nhiên, đến đầu tuần này, một số người đã công khai phản đối lời đe dọa trên mạng xã hội của ông về việc "hủy diệt cả một nền văn minh".

Tổng thống Donald Trump đến viếng sáu binh sĩ Lục quân Mỹ thiệt mạng trong chiến tranh

Trong suốt cuộc chiến, những nhân vật có ảnh hưởng trong phong trào MAGA của ông, như người dẫn podcast và nhà báo Tucker Carlson, cũng tách khỏi ông một cách rõ rệt.

Hôm 5/4, khi ông Trump leo thang các lời đe dọa nhằm phá hủy hạ tầng Iran, bà Marjorie Taylor Greene – từng là một trong những người ủng hộ mạnh mẽ nhất nhưng nay đã quay lưng – tuyên bố: "Điều này không làm nước Mỹ vĩ đại trở lại, đây là điều xấu xa." Những rạn nứt này hầu như chưa có dấu hiệu được hàn gắn trong nội bộ phong trào của ông.

Về phía Đảng Dân chủ, họ cũng phẫn nộ trước những lời đe dọa ngày càng cực đoan của ông Trump cũng như những phát ngôn xúc phạm đồng minh của Mỹ. Họ yêu cầu chính quyền làm rõ liệu có hay không việc một tên lửa Mỹ chịu trách nhiệm cho vụ tấn công vào một trường học tại thị trấn Minab ngay ngày đầu chiến tranh, khiến ít nhất 168 người thiệt mạng, trong đó có 110 trẻ em.

Nếu được xác nhận, đây sẽ là một trong những vụ thương vong dân sự nghiêm trọng nhất do một cuộc không kích của Mỹ tại Trung Đông trong nhiều thập kỷ. Tôi đã chất vấn cả Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và Ngoại trưởng Marco Rubio về vấn đề này. Lầu Năm Góc cho biết đang điều tra, nhưng gần sáu tuần trôi qua vẫn chưa công bố kết luận.

Tuần này, một số nghị sĩ đã kêu gọi nội các kích hoạt Tu chính án thứ 25 để tước quyền của một tổng thống đương nhiệm. Chính quyền phản bác rằng các lời đe dọa của ông Trump đã buộc Iran phải xuống thang, và Thư ký báo chí Karoline Leavitt nói: "Đừng bao giờ đánh giá thấp khả năng của Tổng thống Trump trong việc thúc đẩy lợi ích của nước Mỹ và kiến tạo hòa bình."

Một đánh giá rõ ràng hơn có thể sẽ đến từ cử tri Mỹ vào tháng 11. Eo biển Hormuz bị đóng cửa đã gây hệ luỵ kinh tế toàn cầu và khiến giá xăng dầu tại Mỹ tăng lên. Điều này có thể dẫn tới "cú sốc giá" tại các cửa hàng tạp hóa, trong bối cảnh sự bất mãn về chi phí sinh hoạt gia tăng vốn đã được dự báo sẽ khiến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm nay trở nên khó khăn đối với đảng của ông Trump.

Tình hình có thể còn tồi tệ hơn do chiến tranh, thậm chí khiến Đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát Hạ viện và có thể cả Thượng viện. Đó sẽ là cái giá chính trị rất đắt.

Ông Trump buộc phải phản ứng trước nguy cơ khủng hoảng kinh tế khi Iran sử dụng các chiến thuật kiểu nổi dậy để đối phó với chiến tranh không kích quy ước.

Mục tiêu chiến tranh của ông dần chuyển thành việc phải mở lại một tuyến hàng hải vốn vẫn đang hoạt động khi ông bắt đầu cuộc chiến.

Thử thách dành cho đồng minh của Mỹ

Khi Iran kiểm soát eo biển Hormuz, ông Trump liên tục thay đổi lập trường về cách ứng phó: từ yêu cầu đồng minh hỗ trợ mở lại tuyến đường, sang nói Mỹ không cần họ, rồi lại kêu gọi hỗ trợ, và cuối cùng gọi các đồng minh lâu năm là "hèn nhát" vì không hành động.

Sự gắn kết vốn đã có những vết rạn của NATO – vốn đã thêm lung lay do tham vọng của ông Trump đối với Greenland – càng chịu thêm áp lực từ cuộc chiến.

Ông Trump tiếp tục chỉ trích liên minh luôn vốn tránh can dự chính thức vào xung đột. Sau cuộc gặp tại Nhà Trắng, Tổng thư ký NATO Mark Rutte cho biết cuộc trao đổi là "rất thẳng thắn".

Tổng thống Mỹ có thể tin rằng ưu thế quân sự vượt trội sẽ bảo đảm vai trò siêu cường của Mỹ trong dài hạn. Tuy nhiên, các quốc gia châu Âu đã bắt đầu tìm cách "giảm thiểu rủi ro" từ một đối tác mà họ cho là ngày càng khó đoán và kém đáng tin cậy.

Điều này có thể mang lại lợi ích kinh tế và chiến lược cho Trung Quốc, và đã gây lo ngại trong giới chỉ trích ông Trump tại Washington.

Những chi phí thực sự của cuộc chiến vẫn chưa thể tính hết, và nếu lệnh ngừng bắn hoặc các cuộc đàm phán mong manh hiện nay thất bại, cái giá đó có thể còn tăng lên đáng kể.