EU tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa khi hợp tác với Mỹ để bớt lệ thuộc vào Bắc Kinh về đất hiếm

[vuitoichat]

Theo như có không ít chuyên gia mới đây lại cảnh báo, về thỏa thuận hợp tác với Mỹ có nguy cơ, khiến châu Âu phụ thuộc nặng nề vào Washington, mặt khác phải hứng chịu trừng phạt kinh tế của Bắc Kinh, do bị coi là theo Mỹ chống Trung Quốc trong lĩnh vực chiến lược này. Theo nhiều nhà quan sát, đây là một sự kiện lịch sử mở ra triển vọng giúp châu Âu bớt phụ thuộc vào Trung Quốc. Liên Âu và Mỹ đạt thỏa thuận khung «hợp tác chiến lược» liên quan đến các kim loại hiếm, ngày 24/04/2026.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio (P) và ủy viên Thương mại và An ninh Kinh tế Liên Âu Maros Sefcovic (T) tham dự lễ ký thỏa thuận khung hợp tác đất hiếm tại Washington, ngày 24/4/2026. AP - Rod Lamkey

Hướng đến hợp tác về toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khai thác đến tinh chế…

Ủy Ban Châu Âu ra một thông báo chung cho biết, theo bản ghi nhớ, do ủy viên Thương mại và An ninh Kinh tế Liên Âu Maros Sefcovic và ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ký kết tại Washington, hai bên sẽ hướng đến thiết lập hợp tác song phương về « toàn bộ chuỗi giá trị, bao gồm từ khâu thăm dò, khai thác, chế biến, tinh chế, tái chế và nâng cấp, cũng như hỗ trợ đổi mới, đầu tư và lập bản đồ địa chất. »

Tại buổi ký kết thỏa thuận khung về hợp tác chiến lược về đất hiếm, ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhấn mạnh đến việc chống độc quyền là động cơ dẫn đến việc Mỹ và Liên Âu thúc đẩy siết chặt hợp tác trong lĩnh vực này : « Sự tập trung quá mức các nguồn tài nguyên này, và trên thực tế, bị chi phối bởi một hoặc hai khu vực, là một rủi ro không thể chấp nhận được. Chúng ta cần sự đa dạng trong chuỗi cung ứng, sự đa dạng trong các nguồn cung cấp khoáng sản thiết yếu… », « Mỹ và Liên Hiệp Châu Âu hợp lại là khách hàng và người sử dụng lớn nhất thế giới, chúng ta cần làm sao để bảo đảm việc cung cấp và các nguồn khoáng sản này có thể tiếp cận được đối với các nước chúng ta và không bị độc quyền hoặc tập trung ở một nơi. Chúng ta cần các nguồn cung cấp đáng tin cậy và giá cả phải chăng ».

… và giá cả, tiêu chuẩn…

Về thỏa thuận hợp tác này, đài Pháp BFMTV, nhấn mạnh đến việc kế hoạch hành động kêu gọi Liên Hiệp Châu Âu và Hoa Kỳ xem xét khả năng thiết lập « giá tối thiểu » cho các khoáng sản quan trọng, ngăn chặn Trung Quốc và các cường quốc ồ ạt đổ ra thị trường các sản phẩm giá rẻ, phối hợp dự trữ các khoáng sản quan trọng, « hài hòa các tiêu chuẩn » để tạo điều kiện thuận lợi cho trao đổi thương mại trong thế giới phương Tây.

Các kim loại hiếm là những nguyên liệu sống còn với nền kinh tế thế giới đương đại, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ tiên tiến. Giới chuyên gia xác định khoảng 20 kim loại hiếm, như sysprosium, praseodymium, neodymium ,… có tầm quan trọng chiến lược, được sử dụng trong các công nghệ (màn hình điện thoại thông minh), cũng như trong lĩnh vực quốc phòng (radar và hệ thống dẫn đường tên lửa), hay năng lượng tái tạo (tuabin gió hoặc động cơ ô tô điện).

Thế giới phụ thuộc nặng nề vào Trung Quốc

Các phát biểu và thông báo của hai phía Mỹ và châu Âu không trực tiếp nhắc đến Trung Quốc, nhưng đe dọa từ Bắc Kinh là thách thức chính. Xét trên quy mô toàn cầu, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IAE), Trung Quốc chiếm hơn 60% sản lượng khai thác kim loại hiếm toàn cầu và chiếm đến 92% sản lượng tinh chế kim loại hiếm tinh chế. Về một số loại đất hiếm, như neodymium và dysprosium, được sử dụng để sản xuất nam châm cực mạnh, Trung Quốc thậm chí chiếm đến 90% sản lượng toàn cầu.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế năm 2025 ra báo cáo nhấn mạnh đến hiểm họa với thế giới, khi sản xuất đất hiếm tập trung quá mức vào một số quốc gia, đặc biệt là Trung Quốc. Trong số 20 kim loại hiếm được IAE phân tích, Trung Quốc nắm 19 loại. Bắc Kinh thường sử dụng việc siết chặt xuất khẩu đất hiếm như một vũ khí thương mại đáng sợ trong cuộc đối đầu với Mỹ, và các đồng minh của Mỹ.

Châu Âu phụ thuộc như thế nào ?

Theo một số liệu năm 2023, Liên Âu phụ thuộc đến 98% vào đất hiếm của Trung Quốc. Nhìn chung, hơn 90% nguyên liệu cần thiết cho quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải carbon thấp đều phụ thuộc vào Trung Quốc. Đất hiếm được xác định còn quan trọng hơn cả là dầu khí, và nhu cầu về đất hiếm của Liên Âu dự kiến nhìn chung sẽ tăng gấp 5 lần vào năm 2030. Cũng năm 2023, chủ tịch Ủy Ban Châu Âu Ursula von der Leyen đã kêu gọi châu Âu đoàn kết theo đuổi chính sách « giảm thiểu rủi ro kinh tế » (de-risking) với Trung Quốc.

Năm 2023, Liên Âu đã ra luật về vấn đề này (Critical Raw Material Act), với mục tiêu năm 2030, tự chủ ít nhất 10% nhu cầu, có năng lực tái chế đến 25% số kim loại chủ chốt, và không để phụ thuộc quá 65% vào một nước bên ngoài, tức Trung Quốc, nhưng việc thực thi bị đánh giá là gần như dậm chân tại chỗ. Hơn hai năm rưỡi sau lời cảnh báo của lãnh đạo Ủy Ban, lĩnh vực này được xem như rất ít tiến triển, phụ thuộc vào Trung Quốc nặng nề hơn.

Những yếu tố nào có thể khiến châu Âu lệ thuộc vào Mỹ ?

Việc châu Âu ký kết thỏa thuận khung hợp tác toàn diện về chuỗi cung ứng đất hiếm với Mỹ nêu trên diễn ra trong bối cảnh Liên Âu bị đẩy vào chân tường. Câu hỏi mà nhiều người đặt ra là việc xác lập cơ chế hợp tác toàn diện và mật thiết với Mỹ có dẫn đến việc, thay vì Trung Quốc, châu Âu sẽ một mặt phụ thuộc nặng nề vào Mỹ, mặt khác phải hứng đòn trả đũa của Trung Quốc, do bị xem là liên minh với Mỹ chống lại Trung Quốc trên mặt trận này.

Viện Quan hệ Quốc tế Pháp Ifri có bài « The US's Critical Mineral Offensive Strategy: How Can Europe Step Up? » (tạm dịch là « Chiến lược phản công về khoáng sản thiết yếu của Mỹ: Châu Âu có thể đóng góp như thế nào? ») (tháng 3/2026) (do hai chuyên gia Thibault Michel và Peter Handaley thực hiện), nhấn mạnh đến các nguy cơ Liên Âu sẽ lệ thuộc nặng nề vào Mỹ là do phụ thuộc vào các nguồn vốn của Mỹ, phụ thuộc vào các tiêu chuẩn của Mỹ, và không có chính sách để giữ chân các ngành công nghiệp liên quan đến đất hiếm, để các doanh nghiệp châu Âu phải di dời sang Mỹ.

Ifri ghi nhận chiến lược của Mỹ là rất bài bản, quyết liệt và được hỗ trợ bởi nguồn lực tài chính đáng kể, với tổng đầu tư khoảng 40 tỷ euro từ năm 2021 đến năm 2026 (ngay từ đầu nhiệm kỳ của tổng thống Joe Biden), gấp đến tám lần so với Liên Hiệp Châu Âu. Sức mạnh đầu tư này cho phép Mỹ định hình chuỗi giá trị toàn cầu, áp đặt các tiêu chuẩn và thu hút các đối tác và vốn đầu tư. Châu Âu, với nguồn lực tài chính và công nghiệp ít hơn nhiều, có nguy cơ trở thành kẻ theo đuôi.

Hợp tác để định hình « một trật tự khoáng sản mới », nhưng không để Mỹ chỉ đạo

Châu Âu cần phải làm gì để hóa giải các nguy cơ này ? Đối với mục tiêu khẳng định quyền tự chủ chiến lược của châu Âu, đây là mặt trận then chốt. Nếu Liên Âu mất quyền tự chủ trong việc thiết lập giá cả, tiêu chuẩn và các hướng ưu tiên, thì thay vì phụ thuộc vào Trung Quốc, sẽ trở thành chư hầu của Mỹ. Thỏa thuận hợp tác về đất hiếm Âu – Mỹ nói trên trong hiện tại mới là một thỏa thuận khung, chưa mang tính ràng buộc.

Ifri khuyến cáo Liên Âu phải tránh tham gia vào các quan hệ đối tác mà việc quản trị sẽ « do Washington chỉ đạo ». Châu Âu duy trì chính sách mở rộng hợp tác với nhiều đối tác khác trên quy mô toàn cầu, phát triển năng lực riêng của mình (về tinh chế, tái chế…), bảo vệ quyền tự chủ trong việc xác lập các quy định. Theo Ifri, hai năm tới sẽ là giai đoạn quyết định, « thách thức đối với châu Âu là phải cam kết đủ sâu (với Mỹ) để định hình được một trật tự khoáng sản mới đang trỗi dậy, nhưng không quá sâu đến mức trở thành bên phụ thuộc vào quy tắc trong một hệ thống do Mỹ thiết kế. »