NGHÈO KHÓ THÌ TU THÂN, GIÀU CÓ THÌ GIÚP ĐỜI

[trungthuc]

Câu nói "Cùng tắc độc thiện kỳ thân, đạt tắc kiêm tế thiên hạ" (窮則獨善其身, 達則兼濟天下) xuất phát từ chương Tận Tâm Thượng trong sách Mạnh Tử. Trải qua hàng ngàn năm, nó vẫn được xem là một chuẩn mực xử thế của người trí thức, đồng thời là điểm tựa tinh thần của biết bao các bậc chí sĩ thời xa xưa.

Nghèo khó thì tu thân, giàu có thì giúp đời
Chỉ vỏn vẹn có mười chữ, nhưng đã hàm chứa toàn bộ trí tuệ về sự tiến thoái trong đời người. Nó không những chỉ ra ranh giới giữa cái "tôi" và thế giới, mà còn dạy cho chúng ta trong từng hoàn cảnh khác nhau cần nên an định tâm mình ra sao, đối đãi với bản thân và với người khác như thế nào.

Một, "Cùng": Không chỉ là nghèo, mà là lúc đời người bị rơi vào nghịch cảnh

Chữ "cùng" ở đây không phải đơn thuần là thiếu thốn về vật chất, mà chủ yếu chỉ ra trạng thái bị khốn đốn, không được toại chí, khi lý tưởng chưa thành, khi cuộc đời sẽ rơi vào điểm thấp nhất.

Khi cánh cửa cơ hội đã khép lại, khi năng lực chưa đủ nâng đỡ khát vọng lên, khi hoàn cảnh trở nên khắc nghiệt đến mức phải bất lực, Mạnh Tử không khuyên phải oán trách hay nên buông xuôi. Ông chỉ ra một sự lựa chọn chứa đầy phẩm giá: "độc thiện kỳ thân", có nghĩa là tự tu dưỡng chính mình.
Trong thời khắc khó khăn nhất, họ không bị sa ngã mà quay vào bên trong, mài giũa tâm trí và tài năng. Chính sự tu dưỡng âm thầm này giúp cho họ đủ sức để nắm lấy cơ hội khi thời vận đã đổi thay.

Hai, "Đạt": Không chỉ là giàu sang, mà là khi đã được toại chí
"Đạt" ở đây là khi con người ở vào giai đoạn thuận lợi, có địa vị, có tấm mức ảnh hưởng, có tiếng nói vững chãi.

Không có ít người lúc còn khó khăn thì tỏ ra khiêm nhường, nhưng khi đã thành công lại trở nên kiêu ngạo, chỉ nghĩ đến lợi ích cá nhân. Mạnh Tử có nhắc nhở: "đạt tắc kiêm tế", có nghĩa là thiên hạ khi đã thành đạt, phải biết ra tay giúp đời.

Năng lực càng lớn, trách nhiệm càng cao
Một khi đã đứng ở vị trí cao, có trong tay quyền lực và tầm mức gây ảnh hưởng, tầm nhìn không nên chỉ bó hẹp trong lợi ích cá nhân. Tư tưởng Nho gia có đề cao về "nhân giả ái nhân", lòng nhân phải được thể hiện qua hành động cụ thể, đặc biệt là khi có điều kiện để giúp đở người khác.

Tầm vóc quyết định độ dài của con đường

Phạm Trọng Yêm đã từng nói: "Lo trước nỗi lo của thiên hạ, vui sau niềm vui của thiên hạ", Lâm Tắc Từ lại khẳng định: "Nếu lợi cho quốc gia, dù có chết cũng cam lòng".

Họ là những hình mẫu của tinh thần "tế bang thiên hạ". Một đời người nếu chỉ biết ngừng lại ở vinh hoa cá nhân thì vẫn còn nhiều hạn hẹp. Chỉ khi gắn vận mệnh của cá nhân mình với lợi ích chung, cuộc đời mới thực sự thấy rộng lớn.

Ba, Trí tuệ dành cho người hiện đại: biết tiến và biết lui

Trong một thời đại với nhiều áp lực và bất an, lời dạy của Mạnh Tử càng trở nên giá trị như một phương thuốc tinh thần. Nó giúp chữa lành cảm giác bất lực.

Khi đối diện bất công hay áp lực mà chưa thể làm thay đổi, chúng ta không cần phải ép mình phải ra tay "cứu đời" ngay lập tức. Hãy bắt đầu từ việc tu thân: đọc một cuốn sách, rèn luyện sức khỏe, chăm sóc người thân. Giữ được trật tự trong nội tâm giữa cảnh hỗn loạn bên ngoài, đó đã là một thắng lợi lớn.

Nó cũng giúp hóa giải nỗi lo khi đạt thành công. Khi mọi thứ đều thuận lợi, lời dạy này sẽ giúp cho chúng ta luôn sáng suốt, tỉnh táo: đừng nên biến thành người chỉ biết sống và hưởng thụ. Biết cho đi, biết hồi đáp lại xã hội, đó không chỉ là đạo đức, mà còn là cách để giữ cho phúc khí bền lâu.

Cuộc đời vốn là một đường cong lên xuống. Khi ở đáy vực, hãy rèn cho mình một nội tâm vững vàng, không xu nịnh, không thỏa hiệp đó là khí cốt của "cùng tắc độc thiện kỳ thân".
Khi đứng trên đỉnh cao, hãy dang tay ra giúp đỡ và nâng đỡ người khác đó là tấm lòng của "đạt tắc kiêm tế thiên hạ".

Mong rằng mỗi người chúng ta đều có thể giữ được sự ung dung ấy: Gặp nghịch cảnh không tỏ ra hèn mọn cũng không oán trách, gặp thuận cảnh không kiêu ngạo cũng không cuồng vọng.

Dù là "cùng" hay "đạt", hãy sống trọn vẹn với khí thế chân chính của chính mình.