(ĐVO) Trong 10 kiến trúc cổ đặc sắc của Việt Nam th́ xứ Đoài chiếm đến 3, gồm chùa Tây Phương, đ́nh Tây Đằng và đ́nh Chu Quyến.
Chùa Tây Phương
Chùa Tây Phương tên chữ là Sùng Phúc Tự, tọa lạc trên phía sườn tây nam núi Thầy (thuộc xă Soài Sơn, huyện Quốc Oai, Hà Tây ngày nay), cách Hà nội khoảng 30 km. Tục truyền ngôi Chùa được xây dựng từ thời Cao Biền (865-873). Đến thế kỷ 17 (1657-1682), Tây đô vương Trịnh Tạc cho sửa sang lại Chùa và phần Tam quan.
Chùa Tây Phương có lối kiến trúc cổ độc đáo bậc nhất.
Theo Bảo tàng Kiến trúc Việt Nam, đây là ngôi chùa có lối kiến trúc cổ độc đáo bậc nhất. Nó không chỉ tập trung trí tuệ, tinh hoa, sáng tạo của cha ông, mà c̣n là sự kết hợp hài hoà trong vật liệu, kết cấu, h́nh khối, ánh sáng, khí hậu tạo nên đỉnh cao cho nghệ thuật kiến trúc.
Chùa được xây dựng trên một quả đồi yên tĩnh với không gian sáng tạo từ lối chân đồi lên tới cổng chùa. Đi hết 200 bậc thang xây bằng đá ong, hai bên đường là thành đất, vườn cây là tới khu đất nơi chùa toạ lạc, công tŕnh được bố trí ngoài có cổng chùa nhỏ, không tam quan, không gác chuông.
Chùa gồm 3 lớp chính, song song theo h́nh chữ "Tam", xây thành các khu biệt lập. Chùa và sân thông suốt nhau, tứ phía quây lại kín sân thiên tỉnh thành h́nh khung cửa sổ dài, mở thẳng lên trời đón khí và ánh sáng. Tuy nhiên, ánh sáng vừa phải để tạo được vẻ thâm nghiêm cho công tŕnh.
Bộ mái của chùa được coi là đoá hoa đao đ́nh bởi sự xử lư và thủ pháp nghệ thuật, tỷ lệ chuẩn mực. Trung tâm của chùa có 3 lớp chùa đă xây gần như sát vách, lợp chồng diềm có tất cả 24 đoá đao cỡ lớn. Mái cong và cao, hai hoa nối với nhau thành chiều cao gấp đôi 2.20m+2,20m nên tạo được ánh sáng tốt cho công tŕnh. Mái lợp ngói mũi hài, tạo thành 2 lớp chồng diêm. V́ thế dễ dàng nhận thấy tính liên hoàn của công tŕnh.
Giữa sân là một hồ nước nhỏ, vào mùa khô hồ luôn giữ được độ ẩm nhất định, chống nứt nẻ của các kết cấu và tượng gỗ bên trong công tŕnh. Mái chùa theo lối chồng diêm (bốn mái trên, 4 mái dưới chồng lên nhau, hai lớp cách nhau một khoảng ngắn có tên là “cổ mái” hay “cổ diêm”). Các đầu đao cong vút tạo vẻ nhẹ nhàng thoáng đạt cho công tŕnh. Trên bờ nóc mái trang trí những h́nh rồng sinh động và những con vật trong thần thoại được xếp chồng lên nhau thể hiện bằng những đường cong tạo vẻ đẹp thanh thoát cho công tŕnh.
Hệ thống kết cấu của chùa theo lối “chồng rường giá chiêng” nhưng thay cho “kẻ” th́ lại dùng “bẩy”, bẩy không nằm nghiêng mà nằm ngang để đỡ phần mái đua ra. Đối với mái tầng trên cột quân c̣n đứng trên xà nách của mái tầng dưới… đây là kiểu dáng kiến trúc độc đáo thế kỷ 17.
Ngoài bố cục kiến trúc đẹp, chùa Tây phương c̣n nổi tiếng v́ có hệ thống tượng độc đáo như tượng Tuyết Sơn, Mă Minh và 18 vị La Hán là những kiệt tác nghệ thuật điêu khắc đương thời mang đậm tính dân gian, ư nghĩa triết lư nhân sinh, cuộc sống dân giă đời thường và tính thiêng liêng của Phật pháp.
Đ́nh Tây Đằng
Tây Đằng đứng đầu trong chuỗi đ́nh của đất Quảng Oai, được xây dựng vào khoảng thế kỷ 16 với chất liệu gỗ và bố cục nguyên thủy: mặt nằng h́nh chữ nhật, năm gian, nơi thờ trên gác lửng ở gian giữa. Tả mạc, hữu mạc, chuôi vồ xây thêm vào các đời sau.
Đ́nh Tây Đằng gồm có kết cấu trồng rường giá chiêng, gồm 5 gian. Có 8 hàng cột ngang và 6 hàng cột dọc, tổng cộng là 48 cây cột gỗ trong đó những cây cột lớn nhất có đường kính lên tới 80 cm. Các cây cột này đỡ hệ mái lợp ngói có các đầu đao cong trang trí h́nh rồng, phượng, lân, rùa bằng đất nung. Xung quanh để trống chứ không làm tường. Các chi tiết chạm khắc trên các phần gỗ theo nhiều đề tài khác nhau.
Tả mạc và hữu mạc là hai ngôi kiến trúc ở hai phía sân trước ngôi đ́nh. Cổng đ́nh gồm 5 cây cột, không có mi. Trên đỉnh cột có trang trí h́nh lân. Cổng đ́nh rộng theo cả chiều ngang của sân đ́nh từ tả mạc sang hữu mạc.
Đ́nh có những bức chạm mô tả và vĩnh cửu hóa cảnh sinh hoạt đời thường: gánh con đi chợ, đốn củi, cày bằng voi, săn hổ, chèo thuyền, con trai ghẹo gái làng, uống rượu… Ngôn ngữ thể hiện cảnh đời của các nghệ sĩ dân gian gần gũi với ngôn ngữ thể hiện của các họa sĩ thế kỷ 20. Chạm trên ván gió đ́nh Tây Đằng là chú voi tung cả bốn chân, ṿi, đuôi và toét miệng cươi, cảm giác chú bay như làn gió, quên mất trọng lượng bản thân.
Những thân cột, xà, đầu dư, kẻ bảy đ́nh Tây Đằng tồn tại vượt qua các cửa ải sinh tử: sự mục nát, sự hủy hoại trong băo lũ và trong ngọn lửa, tàn phá và sự tham lam của người đời. Những khúc, mảng gỗ vô giác ấy bảo lưu cả một kho tàng sáng tạo, t́nh người và khát vọng, làm nhân chứng một thời.
Đ́nh vừa là nơi làm việc của các chức sắc và những người có ảnh hưởng trong làng, vừa là nơi tổ chức các lễ hội của làng, vừa là nơi thờ các thành hoàng của làng (gồm Sơn Tinh, Thánh Gióng, và Thần Nông).
Đ́nh Chu Quyến
Giống như đ́nh Tây Đằng, đ́nh Chu Quyến có số lượng hàng cột là 8 hàng và 48 cột tuy kiến trúc có chỗ khác nhau.
Đ́nh được xây dựng từ thế kỷ 17 trên đất xă Chu Minh, huyện Ba V́ (nay thuộc về Hà Nội) và được Bộ Văn hóa thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch) xếp hạng là một trong những di tích văn hóa lịch sử đặc biệt quan trọng của Quốc gia.
Đ́nh được đánh giá là ngôi đ́nh lớn nhất xứ Đoài với thiết kế chỉ gồm một ṭa đại đ́nh trông rất sừng sững và bề thế gồm hai gian, ba chái, không có một công tŕnh phụ trợ, bổ sung nào.
Như hầu hết các ngôi đ́nh cổ xứ Đoài, đ́nh Chu Quyến có bộ mái đ́nh x̣e rộng ra bốn phía, chiếm tới hơn 3/4 toàn thể ngôi đ́nh nhưng lại lan rộng xuống thấp nên càng làm tăng thêm vẻ vững chăi, bề thế của ngôi đ́nh. Bù lại, các đầu đao của mái đều được uốn cong làm cho ngôi đ́nh trở nên nhẹ nhàng, thanh thoát và duyên dáng gấp bội phần.
Nơi đây có nhiều tác phẩm trang trí đặc sắc được thể hiện cả trên đất nung và trên gỗ.như: con giống làm bằng đất nung được trang trí trên hai đầu nóc, đầu đao; h́nh ảnh mây lửa mềm mại, h́nh tượng con lân, đầu rồng mắt to, trợn tṛn, miệng há rộng hướng về các đao lửa trên bờ guột của đ́nh…
Bước vào tham quan đ́nh, người xem cũng dễ dàng nhận thấy, các cột ở ngôi đ́nh này đều rất to, chắc chắn; đặc biệt chiếc cột cái có chu vi tới hơn 2,4m. V́ thế mà người dân trong vùng từ lâu thường có câu ví quen thuộc: To như cột đ́nh Chàng.
Các tác phẩm được chạm khắc bằng gỗ trong đ́nh cũng hết sức cầu kỳ, tinh xảo và độc đáo. Những đề tài, khung cảnh vốn quen thuộc hàng ngày trong đời sống của người cư dân nông nghiệp như cảnh làm ruộng, chọi gà, người đánh đàn, người cưỡi hổ, người dắt voi, múa hát… được tái hiện hết sức đặc sắc, sống động.
Giá trị văn hóa lịch sử của đ́nh Chu Quyến c̣n được thể hiện ở những thần tích và một số di vật cổ, đặc biệt là những đạo sắc phong của các triều Lê Trung Hưng, Tây Sơn và triều Nguyễn phong thần cho Nhă Lang Vương c̣n được lưu giữ đến tận ngày nay.
Vân Nhi (tổng hợp)
3 kiến trúc cổ đặc sắc nhất ở đất thiêng xứ Đoài
