- Sự thịnh trị của nền văn minh Hy Lạp trong thời ḱ chiếm hữu nô lệ (TK VIII - VI trc. CN) đă h́nh thành nên 2 loại h́nh thành bang: nông nghiệp và thủ công nghiệp, thương nghiệp.
Sự phát triển về kinh tế và ảnh hưởng của tín ngưỡng đa thần khiến người Hy Lạp ra sức xây dựng những đền thờ và những quần thể thánh địa vô cùng ḱ vĩ. Tiêu biểu nhất trong kiến trúc thánh địa phải kể đến là quần thể thánh địa Apollo tại xứ Delphi - nơi những tư tế của thần Apollo truyền đạt những ư chỉ của thần và xem bói vận mệnh cho mọi người.
Quần thể thánh địa Apollo được xây dựng vào năm 370 trc CN và mất 30 năm để hoàn thành. Trong quần thể thánh địa, vai tṛ của đền thờ được nhấn mạnh và phối hợp hài ḥa với những công tŕnh công cộng cùng hệ thống đường xá tạo nên một quần thể kiến trúc hài ḥa tự nhiên nhưng phong phú và tầng lớp do kết hợp với yếu tố địa h́nh. Tại đây, để kỉ niệm việc thần Apollo giết chết con long xà khổng lồ Python trong truyền thuyết người ta tổ chức thi điền kinh 4 năm một lần để vinh danh thần ánh sáng Apollo vĩ đại.
Cùng với quần thể thánh địa, các loại h́nh kiến trúc công cộng cũng hết sức phát triển. Đó là hai h́nh thái kiến trúc gồm Agora -những công tŕnh mang tính dân dụng và Acropolis - quần thể kiến trúc với nhiều đền đài thường được xây cất trên những khu đất cao (đồi, núi). Agora là những trung tâm chính trị, thương mại của thành phố bao gồm quảng trường, chợ, sảnh hội họp, sảnh hội đồng và pḥng hội đồng. Thời ḱ đầu các Agora thường không có h́nh dàng cụ thể, bố cục tự do nhưng từ cuối TK IV trc CN trở đi th́ có h́nh dáng h́nh học cụ thể. Được vây quanh bằng hàng cột thức 2 tầng. Các Agora thường chiếm khoảng 5% diện tích của một thành phố.
Các Acropolis được đặt trên vị trí cao, những đền đài này tạo cho thành phố những góc nh́n hết sức mĩ quan. Các Acropolis thường mang một bố cục tự do, tương thích với thiên nhiên và địa h́nh. Trong đó nổi bật lên vai tṛ của những điện thờ thần thánh của người Hy Lạp.
Những đối tượng đáng nghiên cứu ở đây bao gồm: Acropole ở Athene, các đền thờ và các công tŕnh liên quan quan trọng ở đây trên Acropole như đền Parthenon, đền Erechteyon, sơn môn Propilee và đền thờ Athenes Nike
Đền Parthenon
Người ta vẫn dùng những lời đẹp nhất để miêu tả đền Parthenon, ngôi đền dâng cho nữ thần đồng trinh Athena. Vị thần bảo hộ thành Athens này được coi là h́nh mẫu tinh xảo nhất của kiến trúc cổ điển và kiệt tác nghệ thuật điêu khắc. Dài 69,5 m, rộng 30,5 m, đền Parthenon có phong cách kiến trúc Doris, hành lang cột chung quanh và hành lang cột bên ngoài quây lấy nội điện. Trong nội điện có khám thần, bên trong là pho tượng nữ thần lớn chế tác bằng vàng và ngà voi. Hành lang cột chung quanh có 46 cây cột lớn, 8 cây phía trước đền rơ ràng dễ thấy, 17 cột mé bên, mỗi cây có rănh lơm do rất nhiều đá tṛn lớp xếp thành, hiện ra h́nh chuỳ hướng lên phía trên. Phong cách kiến trúc chủ đạo của đền được tạo nên từ kết cấu gỗ đơn giản, đường nét và h́nh thức giản đơn nhưng không hề kém tinh tế. Đền Hy Lạp h́nh chữ nhật, tượng thần ở đầu mút phía đông. Đền lớn mặt ngoài có hành lang cột.
Đền Parthenon xây trên nền đất đền Athena thời kỳ xa xưa, nơi từng thờ pho tượng nữ thần Athena - nữ thần anh hùng, người bảo hộ nghệ thuật - được đúc bằng vàng và ngà voi bởi đôi tay tuyệt vời của nhà điêu khắc vĩ đại Phidias.
Đền Parthenon trước kia vốn có màu sắc tươi đẹp trang nhă. Những năm gần đây, Athens khói mù xâm lấn, du khách như sóng triều ào tới khiến đá cẩm thạch bị tổn hại nghiêm trọng. Năm 1867, quân đội Thổ Nhĩ Kỳ dùng đền làm kho đạn dược, sau đó bị quân đội Venice vây đánh, phá huỷ. Thế kỷ 19, kế hoạch trùng tu đền lại phải bỏ dở giữa chừng bởi sự cản trở.Ngày nay, dù cho rất nhiều cây cột bị tṛng dây kéo đổ, rất nhiều tác phẩm nghệ thuật điêu khắc bị viện bảo tàng nước ngoài thu giữ, đền Parthenon vẫn là một cảnh quan làm rung động hồn người.
Đền Erechteyon
Đền Erechteyon được xây dựng từ năm 424 - 406 tr. CN. Khác với đền Parthenon: mạnh mẽ, cao lớn mặt bằng hoàn toàn đối xứng với thức cột Doric; đền Erechtheion nhỏ hơn, đứng nép bên cạnh, duyên dáng với thức cột Iônic, và hàng cột Cariatít - những cô gái nô lệ xứ Caria, mặt bằng đền ở thể tự do không đối xứng.
Đền Erechteyon nằm trên thành Acropolis và bảo tàng cổ vật quốc gia Acropolis, là nơi trưng bày những đồ cổ quư giá nhất của Hy Lạp được khai quật cách đây 2.500 năm. Erechthenon là ngôi đền duy nhất trong kiến trúc đền đài Hy Lạp, có mặt bằng không đối xứng, thờ hai Thần Athena, Poseidon.
Tác giả Erechteyon là kiến trúc sư Pytheos đă đưa ra một giải pháp không b́nh thường về mặt bằng và h́nh khối căn cứ vào địa h́nh có chỗ chênh nhau 3 mét và căn cứ vào tính chất kỷ niệm của khu đất.
Sơn môn Propylees (Cửa lên Acropolis)
Là cửa ngơ chính của khu thánh địa Acropolis ở Athens. Được xây dựng vào những năm 437-432 trc. CN. Tác giả là kiến trúc sư Mnesicles.
V́ địa h́nh ở đây phức tạp, phía Tây thấp hơn phía Đông 1,43m cho nên khối cửa chính thiết kế chênh nhau cốt nền và cốt mái, phần cửa chính trước và sau của công tŕnh có 6 cột Doric, các cột bên trong nội thất dùng thức Ionic. Cánh Bắc của Sơn môn (sảnh trái) là một pḥng trưng bày tranh, cánh Nam (sảnh phải) là một hành lang cột.
Việc kết hợp sử dụng hai thức cột Ionic và Doric lần đầu tiên được phát kiến cho các kiến trúc ở Athenes.
Đền Athena Nike ( Thờ thần Thắng lợi)
Thờ thần thắng lợi Nike được xây dựng vào những năm 449-421 trc CN. Trước và sau đền có 4 cột Ionic mảnh mai hài ḥa. Trên diềm mái của đền Athena Nike có một băng điêu khắc ṿng quanh dài 26m và cao 43cm. Cùng với nó là một băng phù điêu ca ngợi chiến thắng và vinh quang mà thần Nike đem tới.
Đền thờ Athena Nike
Tác giả Athena Nike là kiến trúc sư Callicrates. Vào những năm 40 của thế kỷ XIX, ở khu vực này, các nhà khảo cổ đă t́m thấy một tấm đá cẩm thạch có điêu khắc nổi mà mọi người cho rằng đó chính là một bộ phận của dăy lan can nổi tiếng của ngôi đền này. Nữ thần Nike không cánh ( để thắng lợi khỏi bay đi mất) này tuy không c̣n đầy đủ như nguyên tác nhưng vẫn bộc lộ rơ vẻ trác tuyệt của một kiệt phẩm như một con người tràn ngập sức khỏe đang vận động linh hoạt, với những xiêm y mỏng manh nổi rơ những nếp gợn lăn tăn như sóng nước.
Ảnh hưởng của kiến trúc trên vệ thành Acropole ở Athenes đối với hậu thế là rất lớn. Tầm ảnh hưởng này vẫn c̣n vang vọng đến ngày hôm nay và vẫn là một chuẩn mực cho thiết kế các công tŕnh kiến trúc hiện đại.
" Trong một chừng mực nào đấy, chúng ta giữ lại cho chúng ta cái giá trị về một tiêu chuẩn và một khuôn mẫu đă đạt đến đỉnh cao". C.Mác
Duyên Anh
( Tổng hợp)
Đột phá kiến trúc đền đài Hy Lạp cổ đại
