Sau một thế kỷ tồn tại, cuối tháng 12/2011, nhiệm vụ lịch sử của bến phà Thủ Thiêm sẽ chấm dứt. H́nh ảnh con phà hàng ngày lầm lũi đưa khách sang sông chính thức khép lại. Một chút ngậm ngùi thoáng hiện về trong tâm thức những người đă nhiều năm gắn bó với Sài G̣n...
Lịch sử một bến phà
Hiện chưa có tài liệu nào có thể khẳng định chính xác thời điểm ra đời của bến đ̣ và sau này là bến phà Thủ Thiêm.
Nhưng qua các trang tư liệu c̣n ghi lại, bến đ̣ Thủ Thiêm xuất hiện vào khoảng năm 1912. Như vậy, tính đến ngày 31/12/2011 ngày chấm dứt hoạt động, tuổi thọ của bến đ̣ (phà) Thủ Thiêm vừa chẵn 100 năm.
Con phà Thủ Thiêm.
Theo Đại Nam nhất thống chí, một quyển sách địa lư được soạn bằng chữ Hán dưới triều Tự Đức có đoạn viết về vùng đất Thủ Thiêm: “Ở thôn Giai Quư, huyện Nghĩa An có chợ tục gọi là Cựu Thiêm; trước chợ có sông B́nh Giang, đối diện tỉnh Gia Định. Tàu biển, thuyền sông tấp nập, dân sở tại làm nghề chở đ̣ ngang, đ̣ dọc và theo ḍng nước đem bán thực phẩm như cá, thịt, rau, quả”.
Huyện Nghĩa An, nay là quận 2 và quận 9. Sông B́nh Giang tức sông Sài G̣n. Như vậy, có thể nói trước thời Tự Đức nơi đây đă có hoạt động của một bến đ̣.
Về địa danh Thủ Thiêm, theo từ điển địa danh Sài G̣n, Thủ Thiêm là một địa danh có từ cuối thế kỷ 18. Thủ có nghĩa là đồn canh, về sau để chỉ chức vụ người đứng đầu một thủ. Thiêm có lẽ là tên người đứng đầu thủ đó.
Chính quyền thời đó đă cho lập đồn binh Thủ Thiêm để kiểm soát việc đi lại trên sông Sài G̣n và để pḥng thủ cho khu vực trung tâm. Về sau tên gọi Thủ Thiêm được đặt cho vùng đất này.
Ngoài sự xuất hiện của chợ Thủ Thiêm trong thời gian sơ khai c̣n có nhiều đ́nh, chùa, miếu thờ của cư dân Thủ Thiêm quây quần xung quanh trục đường chính nơi có bến phà.
Từ những tư liệu cho thấy, vùng đất Thủ Thiêm đă được khai khẩn từ thế kỷ 18 nhưng măi đến đầu thế kỷ 20 khi bến đ̣ Thủ Thiêm xuất hiện khu vực này mới trở nên đông đúc, mà dấu tích c̣n lại chính là những đền thờ, miếu, chùa chiền có mốc xây dựng vào thời gian này.
H́nh ảnh trước đây khi phà c̣n đông khách.
Nhiệm vụ của những chuyến đ̣, chuyến phà Thủ Thiêm là nối liền hai bờ đông tây sông Sài G̣n. Đứng tại bến Bạch Đằng (nay là đường Tôn Đức Thắng) nh́n sang bên kia nhiều năm trước vốn là vùng lau sậy.
Cư dân nơi này thưa thớt từ các địa phương khác đến đây khẩn hoang chủ yếu sống dọc theo sông tập trung thành một quần cư rồi sau đó h́nh thành xă An Lợi Đông thuộc quận Thủ Đức.
Nông nghiệp vùng này không phát triển nên một số ít người dân chủ yếu sống nhờ vào những con tàu viễn dương qua lại trên sông. Số đông c̣n lại, hàng ngày vượt sông để vào thành phố mưu sinh bằng đủ các ngành nghề. Nhu cầu đi lại ngang sông trở nên cần thiết...
Lúc sơ khai, những chuyến đ̣ ngang qua lại trên sông dùng sức người, chèo bằng tay là chính. Dần dần theo tiến hóa, sức người được thay thế bằng máy đuôi tôm mà chủ yếu dùng máy nổ hiệu Kholer.
Những chuyến đ̣ như thế cḥng chành, mỏng manh chở khoảng 10 người thường xuyên xảy ra những tai nạn thương tâm. Đến khoảng thập niên 60, khi xí nghiệp đóng tàu Caric thành lập, hai chiếc phà có trọng tải 20 tấn (c̣n gọi là phà hột vịt) được h́nh thành.
Từ đó bến phà Thủ Thiêm (c̣n gọi là bến Cây Bàng) chính thức nhận nhiệm vụ đưa khách sang sông cùng song hành với những chuyến đ̣ ngang. Song song với bến phà, trong khu vực Thủ Thiêm c̣n có nhiều bến đ̣ được phép hoạt động, trong đó có bến đ̣ An Lợi Đông.
Em bé bán vé số này giờ đă t́m đường khác mưu sinh.
Anh công nhân uể oải nghĩ đến ngày không c̣n phà Thủ Thiêm.
Bác lái phà t́m quên qua trang báo.
Trước 2009, sau khi nhiều bến phà ở các địa phương giải thể v́ xây dựng cầu, một số phà có trọng tải lớn được điều chuyển về cho bến phà Thủ Thiêm. Lúc này lượng khách sang sông mỗi ngày lên đến 45.000 người.
Con số này không thể tồn tại lâu hơn bởi sự xuất hiện của cầu Thủ Thiêm đă giảm đáng kể chỉ c̣n 9000người/ngày. Gần đây, ngày 20/11 hầm Thủ Thiêm đưa vào họa động đă khiến cho phà trở nên vắng lặng.
Đóng cửa bến phà v́ vắng khách là điều không thể tránh khỏi nhưng điều ai cũng phải thừa nhận, nhờ có những con phà đưa khách nối 2 bờ đông tây sông Sài G̣n đă giúp cho vùng đất quận 2 ngày nay phát triển không ngừng.
Ngậm ngùi chia tay
Chấm dứt nhiệm vụ của bến phà Thủ Thiêm, những con người đă nhiều năm gắn bó nơi đây không khỏi chạnh ḷng.
Quân số hiện nay của bến phà có 44 lao động, trong đó có thuyền viên và nhân viên phục vụ trên phà cũng như tại bến. Tất cả những con ngựi này đều thuộc sự quản lư của công ty TNHH một thành viên cầu phà TP.HCM.
Đường vào bến phà phía quận 1 vắng vẻ.
Phía quận 2 cũng không khá hơn.
Phà Thủ Thiêm ngừng hoạt động, việc làm của họ cũng bước sang một bước ngoặc khác. Họ sẽ được chuyển về phà Cát Lái. Cũng có thể về phà B́nh Khánh hoặc được điều chuyển về trung tâm quản lư hầm Thủ Thiêm.
Không một ai mất việc, không một ai phải bận ḷng với cuộc mưu sinh, nhưng tất cả đều chung một tâm trạng, quyến luyến một bến phà mà cả một đời người đă gắn bó với nó.
Chúng tôi có mặt tại đây vào những ngày cuối cùng của bến phà. Pḥng vé vắng lặng. Những công nhân phục vụ ngồi đưa mắt lăng đăng về một nơi xa xăm. Đường vào bến trống trơn. Cổng vào phà không ai buồn đóng.
Thỉnh thoảng một vài người đi xe đạp, gánh hàng rong chậm chạp, nặng nề bước tới. Có lẽ họ là những người khách cuối cùng của con phà Thủ Thiêm.
Đến bây giờ, chỉ c̣n hai chiếc phà nhỏ hoạt động cầm chừng cho đến ngày cuối cùng. Khác hẳn khi xưa, phải rất lâu mới có một chuyến tách bến nhưng trên phà vẫn lác đác vài người.
Những người bán hàng rong trên phà, những đứa bé, ông già bà lăo bán vé số cũng không c̣n. Chúng tôi hỏi một anh công nhân cầm dây neo ở đầu mỏ bàn đ̣ về số phận của những mảnh đời hẩm hiu đó. Anh cho biết phà vắng khách th́ số người này cũng dần chuyển hướng mưu sinh.
Có thể họ đến một địa phương khác, có thể họ chuyển phương cách làm ăn mới phù hợp hơn. Bám lấy con phà này rồi để chết đói cả nút sao?
Cổng vào không một người khách. Các bác tài xe ôm buồn bă.
Bến xe ôm phía quận 1 trùm mền cho xe.
Phà cập bến quận 2. Khách trên phà uể oải nặng nề lê bước chân. Bến phía bên này cũng không khác hơn bên kia. Cũng vắng vẻ đ́u hiu.
Bến xe ôm ở hai đầu phà đang đối diện với nguy cơ tan đàn xẻ nghé. Anh Trần Văn Sửu, người có thâm niên chạy xe ôm ở đầu bến quận 1 than thở: “Khách của ḿnh chủ yếu là khách đi phà. Phà đóng của có nghĩa là ḿnh không c̣n khách. Các anh em đang tính mỗi người một phương t́m nơi khác may ra c̣n có chén cơm”.
Con phà qua sông Sài G̣n vốn là h́nh ảnh đặc trưng của thành phố. Đă từ bao nhiêu năm nay, h́nh ảnh con phà Thủ Thiêm luôn trong mắt người dân và những người yêu mến Sài G̣n. Mất đi h́nh ảnh này, dường như Sài G̣n mất đi một nét đẹp cổ xưa.
V́ thế, Ban giám đốc Công ty TNHH một thành viên quản lư cầu phà TP đă có phương án tŕnh cho UBND TP. Theo phương án này là mở bến thủy nội địa tại bến Bạch Đằng (Q.1) để phục vụ nhu cầu vận chuyển hàng hóa và hành khách đi lại trên sông Sài Gòn.
Có như vậy, h́nh ảnh con phà Thủ Thiêm được tiếp tục hiện diện làm công việc nối đôi bờ. Với phương án này sẽ có 30 người chủ yếu là đội ngũ thuyền viên sẽ được giữ lại. Những lao động c̣n lại sẽ chuyển sang công tác khác. Nếu không được phép mở bến thủy nội địa, toàn bộ 44 công nhân này sẽ được bố trí công tác ở những đơn vị phù hợp.
Được biết, hiện nay Sở Giao thông vận tải thành phố đang xem xét đề nghị này. Tuy nhiên, cách thực hiện làm sao để làm tăng vẻ đẹp của thành phố và lưu giữ được h́nh ảnh con phà xuôi ngược hàng ngày trên sông Sài G̣n mới là vần đề cần được lưu tâm.
Trần Chánh Nghĩa/VNN
Phà Thủ Thiêm ngày kết thúc sứ mệnh lịch sử
