(TNTS) Với những “cựu trẻ em” lứa tuổi U.40 về trước, Sài G̣n hấp dẫn nhất là Sở Thú. Thời đó, chưa có Suối Tiên và các khu vui chơi, chưa có internet. Sở Thú là tên gọi dân gian, c̣n tên khai sinh là Thảo cầm viên (TCV), có nghĩa là Vườn Thảo Mộc nuôi cầm thú
Đó là thế giới cổ tích, không chỉ của trẻ em mà của nhiều người trưởng thành, một loại “đặc sản” không có đối thủ cạnh tranh. Học sinh ở miền Nam trước 1975 đều mơ ước được đến Sài G̣n, được vào xem Sở Thú.
Hè 1971, nhờ cuối năm học lớp đệ ngũ (lớp 9), được lên bảng danh dự, một h́nh thức biểu dương kết quả học tập toàn trường (hồi đó từng tháng, học sinh các lớp xếp từ hạng 1 - 5 được ghi tên vào bảng danh dự, cuối năm cũng vậy), lại nhân dịp có cô ở Sài G̣n về chơi, tôi được mẹ thưởng cho một chuyến đi Sài G̣n để đời. Hồi đó, mỗi lần cô về, quà cho cả xóm là món bánh ḿ gịn thơm, để nguội vẫn rất ngon, ăn đứt bánh ḿ ở quê. Nhà cô bên Khánh Hội. Mang tiếng đi Sài G̣n nhưng chủ yếu là ngồi trên xe ngắm cảnh và mấy ngày quanh quẩn trong xóm. Bù lại, được cô mua cho ổ bánh ḿ Sài G̣n và đi chơi Sở Thú cả ngày. Sướng nhất là được tận mắt ngắm nhiều loại cây, loại thú lâu nay chỉ nh́n thấy trong sách. Có loại chưa bao giờ nghe nói như cây súng nia. Nào là voi, sư tử, hươu cao cổ, đười ươi, cọp, beo, ngựa vằn...
Với tôi, ngựa vằn là đẹp nhất. Hồi ở quê, tôi chỉ thấy gấu, khỉ, nai, heo rừng và cọp. Tuy nhiên cọp trong Sở Thú nh́n có vẻ chậm chạp và xấu hơn. Hồi học lớp 4, đi chăn ḅ trong rừng, gặp cọp ra bắt ḅ. Các anh chị lớn ḥ hét, khua lon, gơ mơ; cọp sợ bỏ chạy. Mấy người lớn đem lựu đạn gài vào cổ ḅ chết. Hôm sau, cọp ra ăn, lựu đạn nổ. Mọi người khiêng cọp về làm thịt ngay sát cạnh nhà. 9 tuổi, tôi thấy cọp chết và được ăn thịt cọp nhưng lâu quá chẳng nhớ mùi vị, chỉ nhớ dáng cọp rất đẹp.
Ảnh: Diệp Đức Minh |
Tháng 10.1975, tôi được Thành đoàn phân công về Tân B́nh. Quận đoàn lại điều về xă Vĩnh Lộc, vùng đệm giữa thành phố và Long An. Các em ở đây suốt ngày làm ruộng, rẫy, chăn ḅ... Tay em nào cũng chai sạn v́ kéo nước giếng tưới hoa màu. Em nào sang nhất là được lên tới Bà Quẹo. Tết năm đó, tôi quyết định đưa các em đi Sở Thú. Mùng 1 tết, mượn xe đạp lên bến xe buưt Bà Quẹo hỏi giá và đặt cọc. Trẻ con náo nức hơn cả tết. Mùng 3 tết, 8 xe buưt lù lù đến đậu trước ủy ban xă. Trẻ con từ các ấp, cơm đùm cơm nắm, lũ lượt kéo về. Dù đă được hỏi ư kiến nhưng chủ tịch xă vẫn phát hoảng hỏi tôi “Anh có biết quản vài chục con nít khó hơn chỉ huy cả tiểu đoàn không? Nếu lạc mất vài đứa th́ đi tù mọt gông”. “Dạ biết, nhưng có vào tù cũng phải đưa các em đi chơi xong, v́ đă hứa rồi”. Hơn 400 thiếu nhi có một cái Tết phấn khích, đầy kỷ niệm, cả tuần kể chưa hết chuyện. Chẳng lạc em nào, chỉ có mấy anh chị đoàn viên, cũng lần đầu vào Sở Thú, lơ ngơ đi lạc, phải gọi loa mấy lần mới t́m được.
Sau này, nhiều lần vào TCV, tôi càng phát hiện thêm nhiều điều kỳ thú. TCV được khởi dựng từ tháng 3.1864, có diện tích 12 ha với tên gọi ban đầu là Vườn bách thảo, c̣n gọi là Sở Thú, một năm sau, mở rộng thành 20 ha. JB Luis Pierre (1833-1905), là giám đốc đầu tiên của Sở Thú lớn nhất và sớm nhất Đông Nam Á thời đó. Từ tháng 7.1869, TCV mở cửa cho dân chúng vào xem. Năm 1926, Sở Thú có thêm đền thờ các vua Hùng và Bảo tàng Lịch sử (1929). Từ 1956, Vườn bách Thảo đổi tên thành Thảo cầm viên. Đây là khu bảo tồn động và thực vật nhiệt đới vào loại cổ xưa của nhân loại, xếp thứ 7 trên toàn thế giới. Các vườn thú đàn anh là Chonbrunn (Áo-1752), Paris (Pháp-1793), London (Anh-1828), Dublin (Ireland-1830), Berlin (Đức-1844), Moscow (Nga-1863). Dù chỉ làm giám đốc 12 năm nhưng Pierre đă dồn hết tâm huyết cho việc phát triển TCV và để lại nhiều dấu ấn sâu đậm. Hơn 100.000 phiên bản đang lưu giữ trong Bảo tàng Thực vật thuộc Viện Sinh học nhiệt đới do ông sưu tập. Những hàng cây cổ thụ ở Tao Đàn và khắp thành phố đều mang dấu ấn của ông. Ghi nhận công lao đó, kỷ niệm 130 tuổi, TCV Sài G̣n đă đặt tượng bán thân của ông bằng đá hoa cương hồng trên cột bia khắc ḍng chữ: “Tôi đă nghỉ hưu nhưng c̣n quá nhiều việc để làm cho ngành thực vật. Chỉ tiếc là không c̣n thời gian và cuộc sống th́ quá ngắn ngủi”.
TCV hiện có 18 loài ḅ sát, 45 loài chim, 57 loài thú, 308 loài thực vật; mỗi loài lại có nhiều họ và chi. Đây là bảo tàng sống của các loài động thực vật nhiệt đới. Đến TCV, tôi mới vỡ lẽ, một số loài thú dữ thường dùng nước tiểu để xác định lănh thổ của ḿnh. Rùa thuộc loài ḅ sát. Gà nước họ trích. Sáo đuôi cờ họ quạ. C̣ ruồi, c̣ ngàng nhỏ họ diệc. Hạc cổ trắng, gà đẫy Java họ c̣ chính... Có nhiều loại cây mang tên rất ngộ như bọ chét, cơm rượu, cơm nguội, cánh chuồn, ṃ cua, ổi bom, trứng cút, nón cụ, cây thúi... Những loại cây hiếm như kim giao (vua chúa ngày xưa dùng làm đũa khử độc tố), bao báp (ở châu Phi), mă tiền (dân gian gọi là củ chi), phượng tím, sưa, súng nia, đầu lân...
TCV c̣n là bảo tồn cây thuốc với nhiều loại như trầm hương, đại phong tử, đào tiên, bách bệnh, long năo, kim ngân, sắn dây, huyết rồng, chùm ngây... Hàng chục cây đại thụ lớn tuổi hơn cả TCV. Là trung tâm bảo tồn và nhân giống thành công nhiều loài động vật quư hiếm như trĩ sao, báo lửa, vượn má vàng, rái cá lông mượt... TCV cũng đă bổ sung và thực hiện gần 400 mẫu của hơn 100 loài thực vật. Đặc biệt 21 loài chỉ có quả, 22 loài chỉ có hoa.
Diện tích chuồng trại từ 8.500 m
2 trước 1975 được mở rộng gấp 3 lần, hơn 25.000 m2. Các song sắt tù túng cổ xưa được thay thế bằng kính cường lực trong suốt, tạo cảm giác thoải mái cho cả thú và người xem. Có thể đi bộ vừa tham quan vừa rèn luyện thân thể. Mỏi chân th́ lên xe điện, xe lửa ngao du và hít thở không khí trong lành, nghe chim hót líu lo, vượn hú hoang dă. Hoặc ngoạn cảnh hồ sen, hồ suối mơ, đảo tiên... Mỗi sáng chủ nhật có xiếc thú. Các bạn nhỏ tha hồ đùa vui với dê lùn, cừu con, thỏ... Nếu các giờ học sinh vật lư thuyết được tổ chức trong TCV th́ hiệu quả sẽ nhân lên gấp bội. Học và hành tại chỗ, lại có thêm phim ảnh hỗ trợ, học sinh sẽ nhớ đời. Sẽ thật thiếu sót và lăng phí nếu các giáo viên sinh vật, các hướng dẫn viên du lịch chưa biết tận dụng TCV để bổ sung những kiến thức thực tiễn phong phú về động, thực vật mà không trường lớp nào dạy được.
Dù chưa thể hấp dẫn bằng Vườn thú Safari các nước nhưng TCV vẫn có những thế mạnh riêng của ḿnh. Đến với TCV và trở về với thiên nhiên giữa ḷng thành phố, để hiểu thêm rằng loài vật và cả cỏ cây cũng có tâm hồn, biết buồn vui và thích được yêu thương chăm sóc. Nếu không tin các bạn có thể xin gặp Giám đốc Phan Việt Lâm, người có thâm niên hơn 30 năm bầu bạn cùng cỏ cây muông thú. Ông có cả kho tàng chuyện lạ về thú, chuyện bí mật về cây, kể cả tháng chưa hết. Trong khi chờ đợi nên t́m đọc ngay
Chuyện lạ Thảo cầm viên và
Thảo cầm viên những bí mật lạ lùng của ông (Nhà xuất bản Kim Đồng). Đảm bảo hấp dẫn, cả trẻ em lẫn người lớn.
Nguyễn Văn Mỹ
Thanhnien
Nhớ về... Thảo cầm viên (Sở thú) Sài G̣n
