"Rồng mất đầu khó bay, rắn mất đầu khó chạy" – Câu tục ngữ ấy dường như đang vận vào tình cảnh ngặt nghèo của nước Cộng hòa Hồi giáo Iran lúc này. Đã hơn sáu tuần trôi qua kể từ khi Mojtaba Khamenei được tuyên bố là người kế vị cha mình sau cuộc ám sát chấn động, người dân Iran và cả thế giới vẫn chưa một lần được tận mắt nhìn thấy hay nghe thấy giọng nói thật của vị tân lãnh đạo tối cao này. Giữa lúc vận mệnh quốc gia đang ngàn cân treo sợi tóc, sự vắng mặt của Mojtaba không chỉ là một bí ẩn, mà còn là một dấu hỏi lớn về việc: Ai thực sự đang cầm lái con thuyền Iran?
Sau hơn sáu tuần kể từ khi được công bố là lãnh tụ tối cao mới sau cái chết của cha mình, Mojtaba Khamenei vẫn như một bóng ma – có tên mà không thấy mặt, có tiếng mà không nghe lời.
Người dân Iran đến nay vẫn chưa một lần tận mắt thấy hoặc nghe trực tiếp Mojtaba Khamenei kể từ khi ông được đưa lên vị trí tối cao. Những gì xuất hiện chỉ là các thông điệp đọc trên truyền hình, những bài đăng trên mạng xã hội – thậm chí là các video được cho là dùng trí tuệ nhân tạo (AI) để mô phỏng hình ảnh ông.
Sự im lặng đáng sợ sau bức màn nhung và nghi vấn về một "Lãnh đạo AI"
Khác hẳn với người cha quá cố – Giáo chủ Ali Khamenei, người vốn là gương mặt hiện hữu thường trực với những bài diễn thuyết đanh thép hàng tuần, Mojtaba Khamenei hiện lên như một bóng ma. Mọi thông điệp gửi đến quốc dân đều được đọc qua loa phát thanh hoặc đăng tải lạnh lùng trên mạng xã hội. Thậm chí, chính quyền Tehran đã phải viện đến công nghệ AI để tạo ra các đoạn video giả lập hình ảnh Mojtaba đang phát biểu, càng khiến dư luận bán tín bán nghi rằng vị tân lãnh đạo 56 tuổi này hoặc đang trọng thương, hoặc đang phải điều trị bí mật ở nước ngoài.
"Trong đầm gì đẹp bằng sen", nhưng trong chính trường Iran lúc này, sự "đẹp đẽ" ấy lại bị che phủ bởi sương mù. Có nguồn tin cho biết Mojtaba đã bị thương nặng trong cùng đợt không kích sát hại cha mình, với các vết thương ở mặt, mắt và gãy chân. Dù Reuters dẫn lời các nguồn tin ẩn danh rằng ông vẫn họp qua điện thoại, nhưng câu hỏi vẫn lơ lửng: Liệu ông có thực sự đủ tỉnh táo để vạch ra những "lằn ranh đỏ" cho các nhà đàm phán, hay cái ghế lãnh đạo tối cao thực chất đang bỏ trống?
Những "người tử tế" mới trên bàn cờ của Donald Trump
Trong khi bóng dáng lãnh đạo tối cao mờ mịt, Tổng thống Mỹ Donald Trump lại không ngớt lời tuyên bố rằng Iran đã trải qua một cuộc "thay đổi chế độ" và gọi những người đang đàm phán phía Tehran là những người "rất có lý lẽ". "Sông có khúc, người có lúc", có vẻ như Trump tin rằng ông đang đối đầu với một thế hệ chính trị gia mới thực tế hơn, những người đang phải vật lộn để giữ cho chế độ không bị sụp đổ hoàn toàn.
Nhân vật nổi bật nhất hiện nay chính là Mohammad Bagher Ghalibaf – Chủ tịch Quốc hội Iran. Vốn là một cựu chỉ huy thiện chiến của Lực lượng Vệ binh Cách mạng (IRGC), Ghalibaf đang chứng tỏ mình là một "con cáo già" chính trị khi có thể xoay xở uyển chuyển giữa bộ vest ngoại giao và bộ quân phục dạn dày sương gió. Cùng với Ngoại trưởng Abbas Araghchi, họ đang tạo ra một bộ mặt đoàn kết tại Islamabad để đối thoại với Washington, nhưng thực chất là đang đi trên dây giữa những áp lực nghẹt thở.
Các chuyên gia nhận định rằng Mojtaba có thể không trực tiếp điều hành chiến lược hay đàm phán, mà chỉ đóng vai trò phê duyệt cuối cùng cho các quyết định lớn.
Nói cách khác, ông giống như một “con dấu quyền lực” hơn là người cầm lái thực sự.
Việc liên tục nhấn mạnh sự tham gia của ông có thể là một cách để hệ thống chính trị Iran tự bảo vệ trước chỉ trích nội bộ. Khi mọi quyết định đều “gán” cho lãnh tụ tối cao, không ai dám phản đối công khai.
“Có danh mà không có thực” – một trạng thái nguy hiểm trong chính trị, nhất là khi đất nước đang trong chiến tranh.
"Đi trên dây" giữa áp lực quốc tế và sự phẫn nộ của phe cứng rắn
"Tránh vỏ dưa, gặp vỏ dừa", các nhà ngoại giao Iran không chỉ phải đối mặt với sự cứng rắn của Trump mà còn phải dè chừng chính phe bảo thủ trong nước. Tại Tehran, những người ủng hộ chế độ đang sục sôi tinh thần yêu nước, coi bất kỳ sự thỏa hiệp nào với Mỹ cũng là hành động đầu hàng nhục nhã.
Khi Ngoại trưởng Araghchi tuyên bố mở cửa eo biển Hormuz cho tàu bè thương mại, ông ngay lập tức bị truyền thông nhà nước và phe cứng rắn "đánh hội đồng". Họ cho rằng đó là hành động "dâng chiến thắng cho Trump" khi chưa có sự phê chuẩn từ cấp lãnh đạo tối cao. Ngay cả Tổng thống Masoud Pezeshkian cũng bị chỉ trích kịch liệt khi gửi lời xin lỗi đến các láng giềng Ả Rập. Rõ ràng, khi "nhà vắng chủ", các phe phái bắt đầu có dấu hiệu rạn nứt và nghi kỵ lẫn nhau.
Sự vắng mặt của Mojtaba đã khiến xã hội Iran rơi vào trạng thái mơ hồ.
Một quyết định nhỏ như việc mở lại eo biển Hormuz cũng bị chỉ trích dữ dội, vì không rõ ai là người thực sự phê duyệt.
Truyền thông nhà nước thậm chí cũng lên tiếng yêu cầu “làm rõ vai trò của lãnh đạo tối cao”.
Ngay cả Tổng thống Iran cũng từng bị phản ứng khi có những phát biểu mang tính “hòa giải”.
Điều đó cho thấy:
“Trên dưới không thông, lòng dân ly tán” – một dấu hiệu cực kỳ nguy hiểm với bất kỳ chế độ nào.
Mojtaba Khamenei: Tấm khiên chắn hay con bài ẩn thân?
Iran hiện không chỉ đối mặt với chiến tranh bên ngoài, mà còn là một cuộc chiến nội tại. Một bên là áp lực quốc tế, một bên là phe cứng rắn trong nước – những người xem mọi nhượng bộ là đầu hàng. Giữa hai làn đạn ấy, các nhà lãnh đạo buộc phải “đi dây”, giữ cân bằng mong manh.
Trong lịch sử chính trị, hiếm có trường hợp nào mà một lãnh tụ tối cao lại “biến mất” ngay khi đất nước bước vào thời khắc quyết định. Mojtaba Khamenei – người từng quen hoạt động trong bóng tối – giờ đây lại trở thành trung tâm của mọi ánh nhìn… mà không xuất hiện. Một nghịch lý đầy nguy hiểm. “Người không thấy mặt, lời không thấy tiếng, nhưng quyết định lại mang tên ông” – đó chính là bản chất của quyền lực vô hình. Và khi quyền lực trở nên vô hình, thì cũng là lúc niềm tin bắt đầu lung lay.
“Đây là một cuộc chiến sinh tồn – và bất cứ lúc nào cũng có thể quay lại chiến tranh.” Nhiều chuyên gia quốc tế cho rằng, sự vắng mặt của Mojtaba lại đang phục vụ một mục đích thực tế cho các chính trị gia kỳ cựu của Iran. Việc gán mọi quyết định khó khăn cho một vị lãnh đạo "đang ẩn mình" giúp các nhà đàm phán có được một tấm khiên bảo vệ trước những lời chỉ trích nội bộ. "Mượn gió bẻ măng", họ lấy danh nghĩa lãnh đạo tối cao để thông qua những quyết sách mà nếu là người thường làm sẽ bị coi là phản bội.
Tuy nhiên, ván bài này không thể kéo dài mãi mãi. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã thẳng thừng tuyên bố: Một thỏa thuận không có sự phê chuẩn trực tiếp của Lãnh đạo tối cao (hoặc một ai đó có quyền lực thực sự) sẽ không có giá trị bền vững. Iran đang bước vào một giai đoạn mới, nơi mà sự hiện diện bằng xương bằng thịt của người đứng đầu không còn là điều bắt buộc, nhưng sự thiếu hụt đó lại đang đẩy quốc gia này vào một trạng thái hỗn loạn và vô định.
Cuộc chiến sinh tồn của chế độ Tehran đang tiến đến hồi gay cấn nhất. Giữa những đống đổ nát của cuộc chiến và những toan tính trên bàn đàm phán, hình bóng của Mojtaba Khamenei vẫn là một dấu chấm hỏi lớn. "Thật thật giả giả, hư hư thực thực", liệu Iran sẽ tìm thấy lối thoát hay sẽ tiếp tục lún sâu vào cuộc khủng hoảng lãnh đạo trầm trọng nhất trong nửa thế kỷ qua? “Nhà dột từ nóc” – khi trên không vững, dưới khó mà yên.
