Đêm Caracas rung chuyển: tuyên bố bắt Maduro và một thế cờ mới ở châu Mỹ Latin

Có những khoảnh khắc lịch sử không đến bằng tiếng gõ cửa, mà bằng tiếng nổ xé trời.

Rạng sáng, bầu trời Caracas bị khuấy đảo bởi những đợt chấn động liên tiếp. Tin tức dội ra từ phía Washington như một nhát búa: Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Mỹ đã tiến hành một cuộc tấn công “quy mô lớn” và Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro cùng phu nhân bị bắt, bị đưa ra khỏi Venezuela.

Trong khi thế giới còn đang cố chắp nối từng mảnh thông tin, một nghị sĩ Cộng Hòa tại Mỹ dẫn lời Ngoại trưởng Marco Rubio nói Maduro bị lực lượng Mỹ bắt để đưa sang Mỹ ra tòa với các cáo buộc hình sự. Theo lập luận từ phía nghị sĩ này, hoạt động quân sự đi kèm được triển khai nhằm bảo vệ những người thi hành lệnh bắt giữ.

Ở chiều ngược lại, Caracas vẫn chìm trong một kiểu im lặng rất lạ: không phải yên bình, mà là lặng người, chờ tiếng loa phóng thanh tiếp theo.

Maduro là ai: người kế vị Chavez nhưng không có “hào quang Chavez”

Nicolás Maduro từng là đồng minh thân cận và là “người được chọn” của lãnh tụ dân túy Hugo Chávez. Khi Chávez qua đời vì ung thư năm 2013, Maduro bước lên thay thế, mang theo di sản “Bolivar” nặng như một chiếc áo giáp.

Ông từng là tài xế xe buýt, là thủ lĩnh công đoàn, rồi tiến dần lên đỉnh quyền lực. Nhưng khác với Chávez – người có sức hút cá nhân đủ làm cả quảng trường tin theo – Maduro không có nền tảng ủng hộ rộng và cũng không có thứ charisma có thể biến khủng hoảng thành “bài diễn văn chiến thắng”. Ngay cuộc bầu cử năm 2013 đưa ông lên ghế tổng thống đã bị đối lập tranh cãi dữ dội.

Và từ đó, Venezuela bước vào những năm tháng vừa bất ổn vừa kiệt quệ: biểu tình, trấn áp, kinh tế đứt gãy, đồng tiền rơi tự do, dòng người bỏ xứ. Trong bối cảnh đó, dầu mỏ – thứ từng là “phép màu” – lại trở thành cái neo kéo cả guồng máy quản trị xuống đáy vì quản lý yếu kém, thất thoát, và cấm vận chồng cấm vận.

Từ đường phố 2017 đến cuộc bầu cử bị tố “không hợp lệ”

Năm 2017, Maduro tìm cách định hình lại và mở rộng quyền lực tổng thống, đi đường vòng để vô hiệu hóa Quốc hội khi cơ quan này nằm trong tay đối lập. Caracas khi ấy bùng lên biểu tình kéo dài, và Venezuela càng bị đẩy sâu vào thế đối đầu “một mất một còn” giữa nhà nước và phong trào phản kháng.

Đến năm 2018, Maduro giành thêm một nhiệm kỳ sáu năm trong một cuộc bầu cử bị nhiều lãnh đạo đối lập và cộng đồng quốc tế lên án là thiếu tính chính danh. Sự chia rẽ không còn là vết nứt: nó trở thành hai thực tại song song, nơi mỗi bên sống trong “sự thật” của mình và coi bên kia là kẻ cướp tương lai.

Những tranh cãi về gian lận bầu cử tiếp tục ám ảnh các kỳ bầu cử về sau. Maduro tuyên bố thắng lợi trong cuộc đua gần nhất và được tuyên thệ nhậm chức hồi tháng Giêng năm ngoái, giữa bầu không khí ngờ vực và phẫn nộ chưa kịp nguội.

Hồ sơ “narco-terrorism” và chiếc vòng siết từ Washington

Năm 2020, chính quyền Mỹ dưới nhiệm kỳ Trump đầu tiên đã truy tố Maduro với cáo buộc “narco-terrorism” (khủng bố ma túy). Lập luận của phía Mỹ khi đó xoáy vào cáo buộc rằng Maduro cùng một số nhân vật cấp cao đã “bắt tay” với lực lượng FARC ở Colombia để đưa lượng cocaine khổng lồ vào Mỹ.

Phía Caracas phản pháo gay gắt. Maduro từng mỉa mai Trump bằng những ngôn từ nặng nề, mô tả ông chủ Nhà Trắng như một “cao bồi” mang tư duy kỳ thị. Nhưng lời qua tiếng lại không làm chiếc vòng siết chậm lại.

Từ trừng phạt kinh tế, hạn chế tài chính, đến gia tăng sức ép quân sự – tất cả như những lớp sóng xô dồn vào cùng một bờ. Có thời điểm, phía Mỹ còn công bố treo thưởng lên tới 50 triệu USD cho thông tin dẫn đến việc bắt giữ hoặc kết án Maduro. Thông điệp phát ra rất rõ: Washington muốn biến Maduro thành một vụ án, không chỉ là một đối thủ chính trị.

Và nếu đúng như tuyên bố mới nhất của Mỹ, thì “vụ án” ấy giờ không còn nằm trên giấy.

Caracas đòi “bằng chứng sự sống”, Nga gọi là “xâm lược vũ trang”

Ngay sau các tuyên bố từ phía Mỹ, Phó Tổng thống Venezuela Delcy Rodríguez nói chính phủ “không biết” Maduro và Đệ nhất phu nhân đang ở đâu, đồng thời yêu cầu Washington phải lập tức đưa ra “bằng chứng sự sống”.

Cùng lúc, Bộ trưởng Quốc phòng Vladimir Padrino López kêu gọi “triển khai lực lượng quy mô lớn”, trong khi truyền thông nhà nước lặp đi lặp lại thông điệp trấn an: người dân hãy bình tĩnh, hãy ở trong nhà, hãy chờ chỉ thị.

Ở Moscow, phản ứng mang màu sắc quen thuộc nhưng lần này rõ ràng hơn. Nga lên án đây là một “hành động xâm lược vũ trang” đối với Venezuela, cho rằng mọi “lý do biện minh” đều không thể chấp nhận. Nga kêu gọi ngăn leo thang, thúc đẩy đối thoại, nhấn mạnh Venezuela phải có quyền tự quyết vận mệnh mà không bị áp lực quân sự từ bên ngoài. Đồng thời, phía Nga nói đại sứ quán của họ ở Caracas vẫn hoạt động bình thường và chưa có thông tin công dân Nga bị ảnh hưởng.

Venezuela cũng thông báo đã yêu cầu một cuộc họp khẩn của Hội Đồng Bảo An Liên Hợp Quốc để phản ứng trước diễn biến mới, tuyên bố sẽ không để bất kỳ “đòn tấn công hèn nhát” nào khuất phục được đất nước này.

Một quốc gia đã nghèo lại bị kéo vào “trận chiến của những cường lực”

Venezuela vốn đã kiệt sức: sau nhiều năm khủng hoảng, người dân quen với chuyện xếp hàng, quen với thiếu thốn, quen cả với nỗi sợ. Nhưng một cú sốc kiểu “bị bắt giữa đêm” có thể mở ra thứ hỗn loạn mà không có kịch bản nào đủ dài để chứa hết.

Bởi Maduro không chỉ là một con người; ông là nút thắt của một cấu trúc quyền lực, là biểu tượng của một phe, là lý do tồn tại của nhiều mạng lưới lợi ích. Khi nút thắt bị giật mạnh, cả tấm lưới rung lên.

Và ở phía bên kia đại dương, những cái tên như Nga, Trung Quốc, Iran… không nhìn Venezuela như một tiêu đề thời sự. Họ nhìn nó như một bàn cờ. Mỗi nước một phép tính. Mỗi phép tính một cái giá.

Điều còn lại, thường là phần nặng nhất, lại rơi xuống đời sống thường dân: người mẹ đóng cửa ôm con trong bóng tối, người già nghe radio bằng pin, những khu phố chờ điện, chờ nước, chờ tin tức… và chờ xem ngày mai ai sẽ đứng trên bục tuyên bố “tôi là người điều hành đất nước”.

Sau Maduro, có tới lượt “họ Tô” không?

Khi tin Maduro bị bắt lan ra, nhiều người lập tức đặt câu hỏi theo kiểu “dây chuyền”: nếu Washington đã dám ra tay với một nguyên thủ đương nhiệm, liệu một ngày nào đó có tới lượt những lãnh đạo cộng sản khác – trong đó có Tổng Bí thư Tô Lâm – hay không? Ít nhất ở thời điểm này, chưa có dấu hiệu công khai nào cho thấy Mỹ sẽ phát lệnh bắt hoặc truy tố Tô Lâm theo kiểu có thể dẫn tới một vụ “đưa thẳng lên máy bay” như người ta đang hình dung. Với Việt Nam, nếu Washington muốn gia tăng sức ép, các công cụ thường thấy và “dễ dùng hơn” vẫn là trừng phạt cá nhân kiểu Magnitsky, hạn chế visa, phong tỏa tài sản, hoặc siết các đòn kinh tế–ngoại giao… hơn là bước vào một cuộc đối đầu bắt giữ trực diện khiến quan hệ song phương nổ tung ngay lập tức. Nhưng đó là lý thuyết còn thực tế thì chuyện gì cũng có thể xảy ra, nhất là với một tổng thống như ông Trump, một con người không ưa Cộng Sản.

Tỷ phú cho rằng lương khởi điểm tốt có thể tạo nền tảng tài chính, nhưng đồng nghiệp và sếp sẽ ảnh hưởng lớn hơn đến thành công dài hạn.

Sau 60 năm dẫn dắt Berkshire Hathaway, huyền thoại đầu tư Warren Buffett cuối năm ngoái rời chức CEO, chỉ còn giữ vai trò Chủ tịch. Trong suốt sự nghiệp, Buffett trở thành biểu tượng của giới kinh doanh và đầu tư, khi thường xuyên chia sẻ những bài học giúp mọi người xây dựng cuộc sống thành công. Ông ca ngợi sức mạnh của lãi gộp, giải thích quan điểm đầu tư và chia sẻ bài tập tư duy để sống không hối tiếc.

Tại Đại hội cổ đông năm 2025 của Berkshire Hathaway, Buffett đã đưa ra lời khuyên cho những người ở giai đoạn đầu sự nghiệp. Khi trả lời câu hỏi về những bài học ông rút ra sớm trong cuộc đời, Buffett nói: "Đừng quá lo lắng về lương khởi điểm và hãy thận trọng với người bạn làm việc dưới quyền, vì bạn sẽ học theo thói quen của những người xung quanh. Có những công việc bạn thậm chí không nên nhận".


Tỷ phú đầu tư Warren Buffett tại một sự kiện ở Idaho (Mỹ) năm 2023. Ảnh: AFP

Thừa nhận người mới đi làm có thể bị hấp dẫn bởi công việc trả lương cao nhất, Buffett nhấn mạnh có nhiều yếu tố khác quan trọng hơn trong suốt sự nghiệp. Lương khởi điểm tốt có thể giúp tạo nền tảng tài chính vững chắc, nhưng đồng nghiệp và người quản lý còn có ảnh hưởng lớn hơn đến thành công dài hạn.

"Bạn giao thiệp với ai là điều cực kỳ quan trọng. Đừng kỳ vọng mọi quyết định mình đưa ra đều đúng, nhưng nhìn chung cuộc đời bạn sẽ theo hướng của những người bạn làm việc cùng, những người bạn ngưỡng mộ và trở thành bạn bè", ông giải thích.

Buffett chia sẻ trải nghiệm cá nhân về việc tìm được những người thầy đã truyền lại kinh nghiệm khi ông còn trẻ và đang học cách điều hành doanh nghiệp. Từ đó, tỷ phú khuyến khích người trẻ tìm những người có sự nghiệp mà họ ngưỡng mộ để làm việc cùng.

"Tôi có 5 ông chủ trong đời và tôi thích tất cả. Họ đều rất thú vị, dù cuối cùng tôi vẫn quyết định rằng làm việc cho chính mình thích hơn. Nhưng nếu bạn tìm được những người tuyệt vời để làm việc cùng, đó chính là nơi nên đến", ông nói.

Ngoài việc ở cạnh những người thông minh và thú vị, Buffett cho rằng nên tìm một công việc mà bạn vẫn sẵn sàng làm ngay cả khi không cần tiền. "Tôi đã có điều đó trong một thời gian rất dài", ông nói thêm.

Tỷ phú 96 tuổi còn nhiều lần chia sẻ niềm vui mà công việc và đồng nghiệp mang lại. "Tôi được làm điều mình thích với những người mình yêu quý", Buffett nói trong một cuộc phỏng vấn năm 2008.

Ông khuyến khích người trẻ tìm một con đường sự nghiệp có ý nghĩa tương tự. "Điều khiến tôi thấy thú vị là trong lĩnh vực đầu tư, rất nhiều người rời bỏ nó sau khi đã kiếm được một khoản tiền lớn. Bạn thực sự nên làm một công việc mà mình sẽ gắn bó dù có cần tiền hay không", Buffett nói tại ĐHCĐ năm 2025.

VietBF@sưu tập

Caracas sáng Thứ Bảy 03/01/2026 không ồn ào như người ta tưởng sau một đêm bầu trời bị xé bởi tiếng máy bay và những tiếng nổ xa gần. Thành phố, theo mô tả tại chỗ, lại rơi vào một kiểu yên lặng đặc quánh: đường phố thưa người, nhà cửa đóng kín, và mọi gia đình gần như cùng làm một việc giống nhau — ngồi chờ tin tức, chờ một câu trả lời đủ rõ để biết ngày mai sẽ ra sao.

Nhưng giữa sự im ắng ấy, một tuyên bố mới bất ngờ xuất hiện từ Washington qua… một dòng đăng mạng xã hội: Thượng nghị sĩ Cộng hòa Mike Lee nói ông đã trao đổi với Ngoại trưởng Marco Rubio và được thông báo rằng Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro đã bị bắt để đưa sang Mỹ xét xử.

“Maduro bị bắt để ra tòa Mỹ”: lời kể của Thượng nghị sĩ Mike Lee
Rạng sáng Thứ Bảy, Thượng nghị sĩ Mike Lee (bang Utah) đăng trên X rằng ông vừa nói chuyện với Ngoại trưởng Marco Rubio. Theo Lee, Rubio cho biết Nicolás Maduro “đã bị nhân sự Hoa Kỳ bắt giữ” nhằm “đứng trước tòa tại Mỹ” với các cáo buộc hình sự. Lee còn nói “hành động quân sự” (kinetic action) mà thế giới chứng kiến trong đêm được triển khai để “bảo vệ và phòng thủ” cho lực lượng đang thi hành lệnh bắt.

Cụm chữ “kinetic action” nghe lạnh như kim loại: nó không phải tranh luận ngoại giao, mà là đạn thật, trực thăng thật, và một chiến dịch thật — ít nhất theo cách những người ở Washington đang mô tả.

Vừa nghi ngại hiến pháp, vài giờ sau lại viện dẫn Điều II
Điều đáng chú ý: trước đó cũng chính Mike Lee từng tỏ ý hoài nghi về cơ sở hiến pháp của chiến dịch, nói ông “mong được biết” điều gì có thể biện minh về mặt hiến pháp khi không có tuyên chiến hay ủy quyền dùng vũ lực.

Nhưng sau cuộc trao đổi mà ông nói là với Rubio, Lee chuyển sang lập luận khác: ông cho rằng hành động này “có khả năng” nằm trong thẩm quyền vốn có của tổng thống theo Điều II Hiến pháp Mỹ, nhằm bảo vệ nhân sự Mỹ trước một mối đe dọa “thực tế hoặc cận kề”. Nói cách khác, nếu câu chuyện “thi hành lệnh bắt” là đúng, thì phần bạo lực kèm theo được giải thích như một vòng bảo vệ cho lực lượng đang làm nhiệm vụ.

Trong chính trị Mỹ, chỉ một thay đổi giọng điệu như vậy cũng đủ để cho thấy: bên trong Washington, câu chuyện pháp lý quanh chiến dịch này đã bắt đầu nóng lên.

Phía Caracas: “không biết Maduro ở đâu”, đòi “bằng chứng còn sống”
Ở Venezuela, Phó Tổng thống Delcy Rodríguez nói chính quyền không biết hiện Maduro và phu nhân Cilia Flores đang ở đâu. Bà yêu cầu chính quyền Tổng thống Donald Trump “cung cấp ngay bằng chứng còn sống” đối với cả hai. Trong lời nhắn được truyền trên kênh nhà nước, phía Caracas cũng nói cuộc tấn công khiến nhiều người thiệt mạng, bao gồm quan chức, quân nhân và dân thường.

Đó là một lát cắt vừa chính trị vừa tâm lý: khi một quốc gia nói không biết nguyên thủ của mình đang ở đâu, xã hội lập tức rơi vào trạng thái “treo lơ lửng”. Không hẳn bùng nổ ngay — nhưng bất ổn lan như mùi khói: không nhìn thấy rõ, mà ai cũng cảm nhận được.

Bộ Quốc phòng Venezuela kêu gọi “triển khai quy mô lớn”: nhưng thành phố tạm yên
Theo thông tin từ hiện trường Caracas, Bộ trưởng Quốc phòng Vladimir Padrino López đã kêu gọi “triển khai lực lượng quy mô lớn”. Trên truyền hình nhà nước, thông điệp được lặp đi lặp lại: kêu gọi người dân bình tĩnh, lực lượng sẽ được bố trí khắp cả nước.

Tuy nhiên, bức tranh ngay sau đó lại có phần trái ngược với tưởng tượng của người ngoài: Caracas, ít nhất trong vài giờ tiếp theo, vẫn “khá yên”. Người dân dường như chọn ở trong nhà. Thành phố nghe thấy nhiều máy bay và trực thăng đi qua trong đêm, nhưng rồi chìm vào im lặng khoảng hai tiếng đồng hồ — một kiểu im lặng không phải hòa bình, mà là “tạm nín thở”.

Trump nói “đòn đánh quy mô lớn” và Maduro “bị bắt, đưa khỏi nước”
Trước những diễn biến này, Tổng thống Donald Trump đã đăng trên Truth Social rằng Mỹ tiến hành “cuộc tấn công quy mô lớn” vào Venezuela và Maduro cùng vợ “bị bắt” rồi “được đưa ra khỏi đất nước”. Ông nói chiến dịch phối hợp với lực lượng thực thi pháp luật Mỹ và hẹn sẽ có thêm chi tiết trong họp báo.

Khi lời của Trump được đặt cạnh lời của Mike Lee (người nói “Rubio xác nhận Maduro bị bắt để đưa sang Mỹ xét xử”), câu chuyện bỗng có một khung mới: không chỉ là “đánh”, mà là “bắt người để đưa ra tòa”.

CNN phân tích: “một khoảnh khắc gây choáng”, được đem so với Bin Laden và Saddam
Từ góc nhìn an ninh quốc tế, một nhà phân tích của CNN gọi đây là “diễn biến gây choáng”, và nói ông chỉ nghĩ tới vài trường hợp có thể đem ra so sánh: chiến dịch nhắm vào Osama bin Laden, hay việc bắt Saddam Hussein hơn hai thập niên trước. Phân tích này nhấn mạnh tốc độ: một lãnh đạo được cho là có sự hỗ trợ đáng kể từ Nga và Trung Quốc, bị “kéo khỏi thủ đô giữa đêm” chỉ trong vài giờ.

Nếu những gì đang được nói là thật, thì đây không chỉ là sự kiện của Venezuela. Nó là thông điệp về cách Washington tin rằng mình có thể hành động trên toàn cầu — nhanh, cứng, và sẵn sàng đặt các nguyên tắc quốc tế vào vùng tranh cãi.

Iran lên án: “vi phạm chủ quyền, trái Hiến chương LHQ”
Iran — một đồng minh then chốt của Venezuela — đã lên tiếng lên án cuộc tấn công của Mỹ, theo các nguồn truyền thông nhà nước Iran. Thông điệp chính: hành động quân sự bị mô tả là vi phạm chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Venezuela, đồng thời trái với Hiến chương Liên Hiệp Quốc; Tehran cảnh báo hệ quả có thể lan rộng, tác động đến trật tự an ninh quốc tế.

Trong những cuộc khủng hoảng kiểu này, lời lên án không chỉ là “lên án”. Nó là tín hiệu: các liên kết địa chính trị quanh Venezuela có thể bị kéo căng thêm một nấc nữa.

Caracas đang chờ điều gì? Một ngày mà mọi câu trả lời đều có thể làm tình hình đổi màu
Ở Caracas, người ta tạm thời chọn đóng cửa, tắt bớt đèn, và chờ. Chờ một bằng chứng về nơi ở của Maduro. Chờ tuyên bố chính thức tiếp theo. Chờ xem “bắt để xét xử” có nghĩa là mở ra một giai đoạn pháp lý kéo dài, hay chỉ là câu chữ đi kèm với một canh bạc quân sự.

Nhưng có một điều đã rõ ngay cả khi thành phố im tiếng: một khi câu chuyện bước sang ngưỡng “bắt nguyên thủ để đưa sang Mỹ ra tòa”, cuộc khủng hoảng không còn dừng ở tiếng nổ đêm qua. Nó sẽ chuyển sang cuộc chiến của luật, của tính chính danh, của phản ứng quốc tế — và của những cơn sóng ngầm có thể dậy lên bất cứ lúc nào.

Có những cuộc chiến không chỉ giết người bằng đạn, mà giết niềm tin bằng sự phản bội. Yemen đang bước vào đúng kiểu bi kịch ấy: một thập niên sau ngày Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đứng chung chiến tuyến để ngăn ảnh hưởng Iran, hai cường quốc Ả Rập giờ lại công khai “đấu nhau” ngay trên mảnh đất nghèo khó nhưng chiến lược bậc nhất vùng bán đảo Ả Rập.

Và cú xoay trục lần này không còn là những lời bóng gió ngoại giao. Nó là bom đạn thật, cáo buộc thật, và những đoàn xe quân sự chạy thật.

Yemen – bàn cờ nghèo mà quá đắt: vì sao ai cũng muốn nắm?
Yemen nằm ở vị trí đặc biệt: sát biên giới phía nam Saudi, nhìn ra các hành lang hàng hải quan trọng ở Biển Đỏ và vùng cửa ngõ nối sang Ấn Độ Dương. Một quốc gia nghèo, nhưng lại canh giữ những tuyến đường biển mà thế giới không thể “lơ” được. Nơi này, chỉ cần một mắt xích đứt, cả khu vực có thể rung theo.

Chính vì vậy, Yemen từ lâu không chỉ là “nội chiến Yemen”, mà là chiếc gương phản chiếu cuộc tranh giành ảnh hưởng giữa các thế lực trong vùng.

Nội chiến bùng nổ từ 2014: Houthi chiếm Sana’a, Iran có thêm một quân cờ
Nội chiến Yemen bắt đầu năm 2014 khi lực lượng Houthi (Ansar Allah) – một phong trào Hồi giáo Shiite ở tây bắc – bất ngờ tràn xuống chiếm thủ đô Sana’a, kiểm soát bộ máy nhà nước và kéo đất nước vào chia cắt. Nhờ nguồn cung vũ khí và hậu thuẫn từ Iran, Houthis dần trở thành lực lượng quân sự – chính trị gắn kết nhất Yemen, kiểm soát phần lớn vùng tây bắc, những đoạn biên giới trọng yếu với Saudi và cả dải bờ biển Biển Đỏ.

Theo thời gian, Houthis không chỉ “trụ” được trước chiến dịch quân sự do Saudi dẫn đầu, mà còn vươn thành một trong những “ủy nhiệm” gây rối mạnh nhất của Tehran trong khu vực: phóng tên lửa và drone vào Saudi, từng đưa tầm đánh ra xa hơn, khiến đối thủ luôn phải sống trong trạng thái báo động. Cuộc tấn công – phong tỏa kéo dài của liên quân cuối cùng không đạt mục tiêu tiêu diệt Houthis, và Yemen bước vào một giai đoạn ngừng bắn trên thực tế từ năm 2022.

Nhưng Yemen không yên. Chỉ là nó chuyển sang kiểu hỗn loạn khác.

Ba thế lực chính, ba “ông đỡ” khác nhau: Yemen bị xé thành nhiều mảnh
Yemen hôm nay giống một tấm bản đồ bị xé rách.

Thứ nhất là Houthis ở phía bắc – lực lượng được Iran hậu thuẫn, nắm thủ đô Sana’a và những vùng cốt lõi.

Thứ hai là chính phủ Yemen được quốc tế công nhận, vận hành thông qua Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống (PLC) ra đời năm 2022, do Saudi chống lưng. PLC cố gom các phe rời rạc thành một khối, nhưng thực tế họ chỉ nắm một “mảng chắp vá” gồm tàn quân chính quy, dân quân bộ lạc và một số nhóm Sunni ở miền trung – miền nam, giữ những cứ điểm như Marib, một phần Taiz và Aden.

Thứ ba – và cũng là mảnh ghép làm liên minh vùng Vịnh nứt toác – là Hội đồng Chuyển tiếp Miền Nam (STC), tổ chức ly khai miền nam được UAE hậu thuẫn, thành lập năm 2017 với mục tiêu khôi phục “nhà nước Nam Yemen” đã biến mất sau thống nhất năm 1990. Các lực lượng thân STC được Abu Dhabi hỗ trợ mạnh, từng là mũi nhọn chiến trường nhiều giai đoạn, và những tuần gần đây lại nổi lên như ngọn lửa mới.

Khi mỗi “mảnh Yemen” có một ông đỡ khác nhau, nội chiến tự nhiên biến thành một cuộc giằng co kiểu ủy nhiệm. Và khi hai ông đỡ bắt đầu đánh nhau, Yemen lập tức bước vào pha nguy hiểm hơn.

Từ cùng đánh Houthis đến đâm nhau sau lưng: Saudi–UAE rẽ hai con đường
Năm 2015, Saudi và UAE cùng dẫn đầu can thiệp quân sự để chống Houthis và khôi phục chính phủ Yemen. Khi ấy, khẩu hiệu chung là “dẹp Houthis”. Nhưng càng về sau, mục tiêu chung càng bị những mục tiêu riêng kéo lệch.

Saudi muốn một Yemen thống nhất, ổn định ngay sát biên giới – để không phải sống với một vết thương luôn rỉ máu ở phía nam. Còn UAE lại đặt nặng ảnh hưởng ở miền nam, các cảng biển, các tuyến hàng hải và việc chống khủng bố, đồng thời hậu thuẫn STC – lực lượng công khai theo đuổi độc lập. Hai hướng đi này, về bản chất, đụng nhau trực diện: một bên muốn Yemen “một mảnh”, bên kia lại chống lưng cho Yemen “hai mảnh”.

Những bất đồng từng nằm dưới mặt nước. Giờ thì nổi hẳn lên mặt biển.

Tháng 12 bùng lửa: STC tiến công chớp nhoáng, chiếm các vùng giàu dầu, đụng cả lực lượng thân Saudi
Đầu tháng 12, lực lượng được UAE hậu thuẫn mở chiến dịch tiến công nhanh, giành quyền kiểm soát những tỉnh giàu tài nguyên – có lúc giật cả vị trí từ tay các lực lượng gắn với Saudi – khiến giao tranh đẫm máu bùng phát. Khi “đồng minh trên giấy” bắt đầu bắn nhau ngoài đời, cơn nứt Riyadh–Abu Dhabi không còn che được nữa.

Đỉnh điểm đến vào cuối tháng, khi một động thái quân sự chưa từng thấy xảy ra.

Cú sốc ở cảng Mukalla: Saudi không kích lô hàng UAE, rồi công khai cáo buộc “đe dọa an ninh quốc gia”
Tuần này, Saudi tiến hành không kích nhắm vào một lô hàng của UAE chở các phương tiện tác chiến hướng đến Yemen, tại khu vực cảng Mukalla (miền nam). Đây được xem là bước leo thang quân sự “chưa có tiền lệ” giữa hai nước từng chung chiến tuyến.

Sau đòn đánh, Riyadh công khai cáo buộc Abu Dhabi có hành động “cực kỳ nguy hiểm”, gây phương hại đến an ninh quốc gia Saudi. Ngôn ngữ ấy không còn là kiểu “khác biệt quan điểm”. Nó là cách nói của một bên coi bên kia là rủi ro chiến lược.

UAE đáp lại rằng họ từng hiện diện ở Yemen theo đề nghị của chính phủ Yemen hợp pháp và trong khuôn khổ liên quân do Saudi dẫn đầu, đã “hy sinh đáng kể” để hỗ trợ ổn định, nhất là chống khủng bố. Abu Dhabi nói họ kết thúc sự hiện diện của lực lượng chống khủng bố theo hướng giảm căng thẳng. Sau đó UAE thông báo rút lực lượng khỏi Yemen.

Nhưng rút quân không có nghĩa là hết chuyện. Nó đôi khi chỉ là mở sang một chương khác: chương của các lực lượng ủy nhiệm tự lao vào nhau.

“Chiến dịch hòa bình” và trận ‘Bắc–Nam’: Saudi đưa hải quân áp sát, STC tố bị không kích
Căng thẳng tiếp tục tăng khi Saudi triển khai hải quân ngoài khơi Yemen, ngay sau khi các lực lượng thân Riyadh phát động một chiến dịch trên bộ mà họ gọi là “hòa bình” để tái chiếm các khu vực từ tay lực lượng ly khai miền nam.

Phía STC bác bỏ chữ “hòa bình”, tố Saudi đánh lừa cộng đồng quốc tế, và tuyên bố đây là một cuộc chiến “Bắc–Nam”. Họ cũng cáo buộc Riyadh tiến hành nhiều đợt không kích vào vị trí của họ, trong khi Saudi không lập tức bình luận.

Trong một cuộc nội chiến vốn đã nhiều tầng, việc một phe gọi trận đánh là “Bắc–Nam” giống như châm dầu vào ký ức chia cắt: nó đánh thức câu chuyện cũ về một Yemen từng là hai quốc gia.

STC “đóng dấu” tham vọng: tuyên bố sẽ trưng cầu độc lập trong 2 năm
Ngay giữa lúc giao tranh nóng lên, STC tuyên bố sẽ tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về độc lập trong vòng hai năm, nhằm “thực thi quyền tự quyết của người miền Nam”. Đó là lời tuyên bố không chỉ gửi tới Riyadh, mà gửi tới cả thế giới: miền nam muốn một lối đi riêng, dù cái giá phải trả có thể là một cuộc chiến mới chồng lên cuộc chiến cũ.

Nếu điều này thành hiện thực, Yemen sẽ không chỉ “nội chiến”, mà có nguy cơ rơi vào kịch bản chia tách chính trị kéo dài – một vết nứt khó hàn gắn ngay cạnh biên giới Saudi và trên cửa ngõ hàng hải chiến lược.

Vì sao Yemen cứ vỡ mãi? Lịch sử trăm năm như một cái bóng dài
Yemen hiện đại vốn đã mang sẵn vết nứt. Miền bắc giành độc lập khỏi Đế quốc Ottoman sau 1918. Miền nam còn dưới ảnh hưởng Anh cho đến khi độc lập năm 1967. Hai nhà nước tồn tại tách biệt hơn hai thập niên trước khi thống nhất năm 1990. Rồi chẳng bao lâu, nội chiến 1994 nổ ra, phe ly khai miền nam thất bại, những ấm ức không được giải quyết tiếp tục âm ỉ.

Vì thế, khi chiến tranh 2014–nay bùng lên, Yemen giống một căn nhà đã nứt móng: chỉ cần thêm một cú va, nó nứt ra theo đúng những đường nứt cũ.

“Bước ngoặt nguy hiểm”: vì Riyadh và Abu Dhabi bất đồng tận gốc về tương lai Yemen
Các nhà quan sát cho rằng những leo thang chưa từng có phản ánh bất đồng nền tảng giữa Saudi và UAE về cấu trúc chính trị tương lai của Yemen và cán cân ảnh hưởng bên trong nước này. Khi hai đồng minh từng cùng đánh Houthis nay quay sang khóa nòng vào nhau, Yemen bước vào giai đoạn “dễ bùng nổ và nguy hiểm” nhất: liên minh bị vỡ, kẻ thù cũ chưa bị đánh bại, còn kẻ thù mới lại xuất hiện ngay trong hàng ngũ.

Nói cách khác: cuộc chiến ủy nhiệm đang nuốt chính những người từng dùng nó.

Ai hưởng lợi? Houthis nhìn sự chia rẽ của đối thủ như món quà
Trong bức tranh ấy, Houthis – lực lượng từng bị liên quân dồn đánh suốt nhiều năm – có lý do để bình thản. Khi các đối thủ chính tự phân rã, Houthis sẽ coi đó là lợi thế chiến lược: kẻ thù bận đánh nhau thì sức ép lên họ giảm, không gian củng cố quyền lực tăng.

Houthis từng phóng tên lửa và drone vào cả Riyadh lẫn Abu Dhabi trong quá khứ. Họ hiểu rất rõ: chỉ cần đối thủ chia rẽ, thời cơ sẽ tự mở cửa.

Yemen sẽ đi về đâu? Một đất nước mệt mỏi, nhưng các “người chơi” chưa chịu dừng
Yemen vốn đã nghèo, bất ổn và đầy vũ khí. Bây giờ, khi các “ông lớn” vùng Vịnh công khai đấu nhau, đất nước này có nguy cơ bị chia nhỏ hơn nữa: miền bắc cố thủ, miền nam ly khai, chính phủ trung ương yếu ớt, các tỉnh giàu dầu bị giành giật, còn người dân thì kẹt giữa những lịch cúp điện, giá nhiên liệu, và nỗi sợ bom rơi bất cứ lúc nào.

Câu hỏi lớn không chỉ là: Saudi và UAE sẽ xuống thang hay leo thang? Mà còn là: các nước phương Tây – vốn coi cả Riyadh lẫn Abu Dhabi là đối tác chiến lược – sẽ phản ứng ra sao khi hai “trụ cột” trong khu vực bắt đầu kéo Yemen vào một vòng xoáy mới?

Yemen từng là nơi các đồng minh bắt tay nhau để đánh một kẻ thù chung. Giờ Yemen lại trở thành nơi đồng minh quay lưng, và mỗi cú nổ không chỉ làm rung một bến cảng hay một doanh trại… mà làm rung cả trật tự mong manh của Trung Đông.

Có những người rời Kyiv để trốn tiếng pháo. Nhưng có những thứ, dù bạn chạy tới tận phía tây đất nước, vẫn tìm đến được: bóng tối, cái lạnh, và tiếng gầm đơn điệu của máy phát điện.

Liudmyla Shramko, 40 tuổi, rời thủ đô Ukraine năm 2024 cùng hai cô con gái sinh đôi còn đỏ hỏn. Khi ấy, lý do nghe rất “đời”: tránh pháo kích và những đợt cúp điện kéo dài. Chị nghĩ chỉ cần đổi thành phố là đổi số phận. Nhưng một năm sau, điều mà chị sợ nhất lại “đuổi kịp” chị ở miền tây: những ngày mất điện tới 16 giờ, và mùa đông thì lạnh đến mức điện tắt là hơi ấm cũng tắt theo.

Mùa hè 2024: 40 độ C và hai ngày “bất ngờ tắt thở”
Shramko vẫn nhớ như in mùa hè 2024 ở Kyiv, có một đợt mất điện không báo trước kéo dài hai ngày, đúng lúc nhiệt độ lên tới 40°C. Với người lớn đã khổ, với trẻ nhỏ thì gần như là một bài kiểm tra sức chịu đựng.

Không có điều hòa. Không nấu nướng được. Thang máy tắt, mỗi lần bế con lên xuống cầu thang là một lần thở dốc. Chị nói “cực kỳ khó” khi phải xoay xở trong một căn hộ nóng như lò hấp, nơi mọi thứ vốn bình thường nhất—ánh sáng, bếp, nước nóng—bỗng biến thành điều xa xỉ.

Và đó là khoảnh khắc Shramko quyết định: phải đi.

Đi về phía tây: tìm căn hộ “chống blackout” như tìm một chiếc phao
Khi chuyển đến Kamianets-Podilskyi ở miền tây Ukraine, Shramko mang theo một “danh sách sinh tồn” mà trước chiến tranh chị chưa bao giờ tưởng tượng: căn hộ phải có bếp gas, phải có những tiện ích giúp chống chịu khi mất điện.

Chị và chồng không tìm nhà theo tiêu chí đẹp—mà theo tiêu chí “có sống nổi không”. Hai bé song sinh Oleksandra và Yelizaveta khi ấy mới một tuổi. Với trẻ con, bóng tối không chỉ đáng sợ vì thiếu đèn, mà vì mọi thói quen bị bẻ gãy: ăn, tắm, giặt, sưởi, ngủ… tất cả đều lệ thuộc vào một công tắc.

Nhưng rồi mùa đông đến. Và cú đấm thật sự của blackout nằm ở mùa đông.

Mất điện mùa đông: khi công tắc tắt là lò sưởi cũng tắt
Ở nhiều gia đình Ukraine, khi điện bị cắt, hệ thống sưởi cũng ngừng hoạt động. Điều đó có nghĩa là không chỉ “tắt đèn”—mà là tắt luôn hơi ấm. Cái lạnh không tranh cãi, không thương lượng. Nó chui qua mọi khe cửa, nằm dưới sàn nhà, và lặng lẽ đánh gục người ta bằng mệt mỏi.

Trong những tuần gần đây, Nga gia tăng các đợt tấn công vào hạ tầng năng lượng Ukraine bằng drone và tên lửa, lặp lại chiến thuật từng dùng trong các mùa đông trước. Hệ quả là hàng chục ngàn người rơi vào cảnh vừa mất điện vừa mất sưởi giữa nhiệt độ đóng băng. Tổng thống Volodymyr Zelensky mô tả mục tiêu của các đợt đánh này là “tạo hỗn loạn và gây áp lực tâm lý lên dân chúng”.

Và áp lực ấy không phải là câu chữ trên truyền hình. Nó là cái cảm giác mỗi ngày phải hỏi: hôm nay được sáng mấy tiếng?

Kyiv ngày 27/12: hơn 40% nhà dân không có sưởi
Những đợt tấn công lớn vào Kyiv ngày 27/12 khiến hơn 40% các tòa nhà dân cư ở thủ đô bị mất sưởi. Thống kê cho thấy trong tháng 12, trung bình cư dân Kyiv không có điện khoảng 9,5 giờ mỗi ngày. Khi cả hệ thống năng lượng bị căng như dây đàn, các công ty điện lực buộc phải áp dụng hình thức cúp điện luân phiên theo lịch—và đời sống người dân bị điều khiển bởi lịch ấy như một cuốn “thời khóa biểu bắt buộc”.

Một ngày không còn chia theo sáng-trưa-chiều-tối, mà chia theo: “có điện” và “không có điện”.

Thành phố tối, và con người học cách sống như thói quen mới
Trong các thành phố Ukraine, đèn đường bị hạn chế tối đa mỗi khi blackout. Buổi tối không còn là “đi dạo”—mà là “đi trong bóng”. Ở Kamianets-Podilskyi, Shramko nói buổi tối gần như không sáng. Vợ chồng chị đưa con ra ngoài vào buổi sáng, trước khi trời sập tối. Hai bé sinh đôi giờ đã quen tiếng máy phát đến mức ngủ ngon lành, dù tiếng gầm vẫn nện đều đều như một cái trống ở bên tai.

Ở nơi khác, người ta cũng hình thành những phản xạ rất đời thường: các bà mẹ có con nhỏ tranh thủ giặt thật nhiều đồ ngay khi điện vừa trở lại, vì không ai biết vài tiếng nữa có bị cắt tiếp không. Người lớn tuổi ngồi chờ điện để thang máy chạy lại, để họ có thể xuống dưới và “được ra ngoài một chút”. Có quán cà phê thay cả menu lẫn giá tùy lúc họ đang dùng điện lưới hay phải chạy máy phát diesel.

Chiến tranh, đôi khi không cần một tiếng súng trước mặt. Chỉ cần bạn phải trả thêm tiền cho một bữa ăn vì chiếc máy phát đang gồng gánh thay cho mạng lưới điện quốc gia.

Điều khó nhất không phải bóng tối, mà là sự bất định
Với nhiều người Ukraine, điều nặng nề nhất là không biết “lần tới sẽ ra sao”. Những cuộc tấn công liên tiếp khiến lịch cúp điện vốn đã chặt chẽ càng thêm mong manh. Shramko nói gia đình chị “luôn lo”, luôn nghĩ tới kịch bản xấu hơn: nếu mất điện hai, ba ngày liền thì sao? Nếu không sạc được pin thì sao?

Bởi pin bây giờ không chỉ để nghe nhạc. Pin là ánh sáng của đèn, là nguồn cho các trạm điện di động, là điện thoại, là laptop—là sợi dây liên lạc với thế giới. Khi không sạc được, người ta cảm giác mình bị cắt khỏi cả sự an toàn lẫn hy vọng.

Odesa đêm 13/12: “tận thế” không chỉ vì điện, mà vì nước cũng tắt
Không chỉ điện và sưởi bị cắt. Có lúc, nước cũng biến mất.

Một cuộc tấn công vào thành phố cảng Odesa trong đêm 12 rạng 13/12 không chỉ ảnh hưởng điện và sưởi, mà còn đánh vào hệ thống cấp nước. Một cư dân tên Valeriya mô tả đêm ấy “như tận thế”: tên lửa đạn đạo, drone Shahed, tiếng phòng không dội lại suốt đêm. Cô không ngủ, chỉ trốn trong hành lang.

Sau các đòn đánh, điện—nước—sưởi bị cắt ngay lập tức. Sáng hôm sau, cô ra quán cà phê để sạc điện thoại, để được ấm lên, và để ăn sáng vì ở nhà “không nấu được gì”. Bên ngoài, cả đèn giao thông cũng không hoạt động. Nhưng trớ trêu là quán cà phê cũng không có nước chạy, nhà vệ sinh tạm ngưng, nước máy miễn phí cũng không còn.

Trong một thành phố cảng, nơi con người quen nghe tiếng sóng, đêm ấy người ta lại nghe tiếng “khô” của vòi nước: vặn bao nhiêu cũng chỉ ra im lặng.

“Vòi sen bất khuất” và những điệu nhảy trong bóng tối
Giữa sự thiếu thốn, người Ukraine vẫn cố giữ lại một điều: cảm giác mình chưa bị khuất phục.

Pavlo Smyrnov, nghệ sĩ solo của Nhà hát Opera và Ballet Hàn lâm Quốc gia Odesa, đăng video một “vòi sen” tự chế: dùng cây nước văn phòng và một pin sạc dự phòng. Anh gọi đó là “vòi sen bất khuất”. Anh cũng đăng một video khác: nhảy cùng các con trong bóng tối giữa lúc blackout.

Có những điệu nhảy không nhằm giải trí. Nó giống như một lời thề lặng lẽ: “Chúng tôi vẫn ở đây.”

Trẻ em tập kiếm giữa bóng tối: sống tiếp, vì không sống thì biết làm gì?
Ở Kyiv, Oksana Daniluk—một bà mẹ ba con—kể rằng đứa con bảy tuổi của chị học đấu kiếm. Trường có máy phát, nhưng không máy phát nào “chịu nổi” 16 giờ mất điện. Mà trong tháng 12, những đợt cúp điện kéo dài 16 giờ đã trở nên tệ hơn.

Thiết bị đấu kiếm chuyên nghiệp có cảm biến, trúng là sáng. Không điện thì không gắn cảm biến được, huấn luyện viên phải đếm bằng mắt, bằng kinh nghiệm, bằng sự kiên nhẫn.

Daniluk nói một câu nghe vừa cứng cỏi vừa đau: cuộc sống không dừng lại khi đèn tắt. Trường vẫn tập luyện, vẫn đào tạo vận động viên. Trường nhạc vẫn chuẩn bị cho buổi hòa nhạc học kỳ. “Thiếu ánh sáng không phải lý do để ngừng sống.”

Thế hệ trẻ của Ukraine đang lớn lên trong một định nghĩa khác về bình thường: bình thường là biết cầm đèn pin để bước qua con đường tối.

“Đừng thương hại, hãy giúp”: lời nhắn gửi từ miền tây Ukraine
Ở Kamianets-Podilskyi, Shramko không muốn thế giới “thương” Ukraine theo kiểu xót xa rồi quay đi. Chị muốn sự hỗ trợ.

Chị nói, trong mọi hoàn cảnh, người Ukraine đang mạnh lên. Ở đâu cũng vậy, họ đều đang chiến đấu để được sống. Chiến tranh kéo dài bốn năm là quá nhiều; đến mức có lúc người ta “quên” cuộc sống trước đây từng dễ dàng thế nào. Nhưng Shramko tin dân tộc của chị là một dân tộc thông minh, và xứng đáng để thế giới cùng đứng quanh, cùng nâng đỡ, để vượt qua thời gian đen tối này.

Và có lẽ, đó là điều khiến câu chuyện về blackout ở Ukraine không chỉ là chuyện điện lực. Nó là câu chuyện về một dân tộc đang cố thắp sáng đời mình bằng những ngọn đèn pin nhỏ bé—trong khi bầu trời vẫn chưa thôi gầm rú.

Theo Fox Business và Wall Street Journal ngày 2/1, thị trường kim loại quý trong năm 2025 đã chứng kiến một đợt tăng giá mang tính lịch sử, khiến ngay cả những nhà đầu tư lạc quan nhất cũng phải bất ngờ. Giá vàng, từ mức khoảng 2.606 USD/ounce vào cuối năm 2024, đã tăng hơn 60% trong năm 2025, liên tiếp lập đỉnh mới và chốt năm quanh mức 4.325 USD/ounce, mức tăng mạnh nhất theo tỷ lệ phần trăm kể từ 1979.


Vàng miếng tại Aichi, Nhật Bản. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Bước sang năm 2026, nhiều định chế tài chính lớn, trong đó có ngân hàng Bank of America, cho rằng đà tăng giá của vàng vẫn chưa chấm dứt. Các chuyên gia của ngân hàng này dự báo giá vàng có thể tiến tới mốc 5.000 USD/ounce, được thúc đẩy bởi việc các ngân hàng trung ương tiếp tục gom mua, thâm hụt ngân sách gia tăng gắn liền với chính sách tài chính của Mỹ, cùng với sự suy yếu của đồng USD, khi chỉ số Dollar Index của Wall Street Journal ghi nhận mức giảm hơn 6%, năm kém nhất kể từ 2017.

Theo các chiến lược gia kim loại quý của Bank of America, thị trường vàng hiện vẫn chưa ở tình trạng đầu tư quá mức. Họ nhận định các chu kỳ tăng của giá vàng hiếm khi kết thúc vì bị mua quá đà, mà chỉ chấm dứt khi những động lực căn bản khởi phát thị trường giá lên đã tan biến. Trong bối cảnh hiện nay, những yếu tố từng khiến giới đầu tư lạc quan với vàng vẫn còn nguyên vẹn, từ bất ổn tài chính đến vai trò trú ẩn của kim loại quý trong hệ thống tiền tệ toàn cầu.

Không chỉ vàng, các kim loại khác cũng có một năm bùng nổ. Giá bạc tăng hơn 140%, còn giá đồng tăng hơn 41% - mức tăng ròng và theo tỷ lệ phần trăm lớn nhất kể từ năm 2009. Diễn biến này cho thấy dòng vốn đang quay mạnh về các tài sản cứng, trong bối cảnh niềm tin vào tiền giấy và các công cụ tài chính truyền thống bị bào mòn.

Chủ tịch cơ quan phát triển kinh tế MacroMavens có trụ sở tại New York, bà Stephanie Pomboy, dù thừa nhận bất ngờ trước tốc độ tăng giá của vàng và bạc, vẫn cho rằng đà này còn nhiều dư địa. Theo bà, lý do căn bản khiến bà khuyến nghị đầu tư vào tài sản cứng thay vì tài sản giấy chỉ mới bắt đầu phát huy. Trọng tâm nằm ở việc chính sách nới lỏng tiền tệ đang quay trở lại, dù không được gọi thẳng là nới lỏng định lượng. Bà nhận định khi bước sang năm 2026, việc mở rộng bảng cân đối kế toán của ngân hàng trung ương sẽ trở thành nguồn kích thích tiền tệ chủ yếu, đồng nghĩa với sự suy giảm giá trị tiền tệ, một môi trường đặc biệt thuận lợi cho kim loại quý.

Trong tháng 12/2025, Fed tiếp tục cắt giảm lãi suất 0,25 điểm phần trăm, lần cắt giảm thứ ba trong năm 2025, đồng thời phát tín hiệu nối lại việc mua trái phiếu chính phủ. Chủ tịch Fed Jerome Powell cho biết các giao dịch mua nhằm quản trị nguồn dự trữ sẽ đạt khoảng 40 tỷ USD trong tháng đầu tiên và có thể duy trì ở mức cao trong vài tháng để giảm áp lực ngắn hạn trên thị trường tiền tệ, trước khi điều chỉnh tùy theo điều kiện thị trường.

Giữa bối cảnh đó, giới phân tích cho rằng vàng và các kim loại quý đang được hưởng lợi trực tiếp từ sự kết hợp của thâm hụt tài chính, chính sách tiền tệ nới lỏng và sự suy yếu của đồng USD. Nếu những xu hướng này tiếp tục, năm 2026 có thể đánh dấu một chương mới, nơi kim loại quý không chỉ là nơi trú ẩn, mà còn trở thành trung tâm của chiến lược bảo toàn giá trị trong một trật tự tài chính toàn cầu đang thay đổi sâu sắc.

VietBF@sưu tập

Rạng sáng Thứ Bảy 03/01/2026, Caracas không còn là một thủ đô đang ngủ. Nó trở thành một chiếc trống khổng lồ bị ai đó gõ mạnh giữa đêm: tiếng nổ dội lên, kính cửa sổ run bần bật, rồi bóng máy bay lướt qua như những lưỡi dao cắt vào bầu trời tối. Có khu phố mất điện, có nơi chỉ còn ánh cam của lửa phản chiếu lên các mảng khói, và trong vài phút ngắn ngủi, người ta hiểu cảm giác “lịch sử đang xô cửa” đáng sợ tới mức nào.

1:50 sáng ở Caracas: tiếng nổ, khói, và những khoảng tối cúp điện
Theo các tường thuật tại chỗ, loạt tiếng nổ đầu tiên được ghi nhận vào khoảng 1:50am giờ địa phương. Một số khu vực chìm vào bóng tối vì mất điện, trong khi ở vài điểm khác, người dân còn nghe cả tiếng máy bay sau các vụ nổ. Không cần ai thông báo, cả thành phố tự hiểu mình vừa bước vào một đêm bất thường: tiếng bước chân vội, tiếng cửa mở sầm, tiếng người gọi nhau lao ra ban công, và những chiếc điện thoại bật sáng liên tục như đom đóm.

Trong khoảnh khắc hỗn loạn ấy, thứ đáng sợ nhất không phải là tiếng nổ, mà là cảm giác “không biết điều gì đang đến tiếp theo”.

Trump tuyên bố “đòn đánh quy mô lớn”, nói Maduro và vợ đã bị bắt
Gần như song song với những gì xảy ra ở Caracas, Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng thông điệp trên Truth Social, nói Hoa Kỳ đã tiến hành một “cuộc tấn công quy mô lớn” vào Venezuela. Ông tuyên bố Tổng thống Nicolás Maduro và vợ đã bị bắt giữ và “được đưa ra khỏi đất nước”, nhấn mạnh chiến dịch được tiến hành phối hợp với lực lượng thực thi pháp luật Mỹ.

Trump cũng thông báo sẽ có họp báo lúc 11 giờ sáng (giờ Mỹ) tại Mar-a-Lago và hứa “sẽ có thêm chi tiết”. Nhưng ngay cả khi ông hẹn giờ cho một cuộc họp báo, thế giới vẫn phải sống trong những giờ phút mù sương: tin “bắt được nguyên thủ” là loại tin không thể chỉ đứng một phía mà tin ngay, nhưng cũng không thể coi như chuyện đùa.

Một số hãng tin quốc tế lưu ý rằng, cho tới thời điểm đầu ngày 03/01, vẫn chưa có xác nhận độc lập đầy đủ về tình trạng “bị bắt và đưa khỏi Venezuela” như Trump nêu ra. Vì thế, giữa những tiếng nổ thật và khói thật, phần “thật đến mức nào” của câu chuyện lại trở thành mặt trận thứ hai: mặt trận thông tin.

Những điểm nóng bị nhắc tên: căn cứ quân sự, sân bay, cảng biển
Các hình ảnh, video và tường thuật từ nhiều nguồn cho thấy khói bốc lên ở các khu vực gắn với quân sự quanh Caracas. Nổi bật nhất là La Carlota (một căn cứ không quân quan trọng) và Fuerte Tiuna (tổ hợp quân sự lớn, được xem là một trung tâm đầu não quốc phòng). Có nguồn mô tả những tiếng nổ gần La Carlota “điếc tai”, kèm khói bốc lên từ khu vực nhà chứa/hangar.

Không chỉ thủ đô, các báo cáo còn nhắc tới những tiếng nổ và đám cháy ở các địa điểm ven biển. Cảng La Guaira – cửa ngõ chiến lược hướng ra Caribe – xuất hiện trong các bản tin như một điểm bị tác động. Ở Higuerote, video được xác minh cho thấy một vụ cháy lớn và những tiếng nổ dữ dội tại khu vực sân bay, với những vệt lửa bắn lên trời như một hệ thống phòng không đang bốc cháy.

Nếu Caracas là nhịp tim chính trị, thì La Guaira và các điểm ven biển là mạch máu hậu cần. Đánh vào đâu, nhắm vào điều gì, và nhằm gửi thông điệp gì – đó là những câu hỏi đang được mổ xẻ từng giờ.

“Bầu trời chuyển đỏ”: lời kể của người dân và nỗi sợ lan truyền như lửa
Một cư dân tại Higuerote kể lại rằng anh bị đánh thức bởi tiếng nổ, ban đầu tưởng pháo hoa, rồi “mặt đất bắt đầu rung”. Anh bước ra ngoài và thấy một “bức tường khói” khổng lồ; bầu trời bất chợt đỏ rực; sau đó là một khoảng yên ắng ngắn ngủi rồi lại nghe tiếng máy bay, rồi thêm các vụ nổ khác.

Câu kể ấy nghe như phim, nhưng cái khiến người ta lạnh gáy là chi tiết: “Không nghe còi cứu thương, không nghe xe cảnh sát, không nghe xe cứu hỏa” trong một khoảng thời gian sau đó. Khi âm thanh cứu hộ không xuất hiện, nỗi hoảng loạn thường tự tạo thêm bóng ma trong đầu người ta.

Đêm chiến sự không chỉ có tiếng nổ. Nó còn có những khoảng trống của thông tin, nơi tin nhắn WhatsApp và video lan truyền nhanh hơn cả thông cáo chính thức.

Venezuela cáo buộc Mỹ “xâm lược quân sự”, ban bố tình trạng khẩn cấp
Phía Venezuela lên tiếng theo hướng hoàn toàn khác: chính quyền Caracas cáo buộc Mỹ tiến hành “hành động gây hấn/xâm lược quân sự” nhằm vào Caracas và các bang như Miranda, Aragua, La Guaira. Tổng thống Maduro được cho là đã ký tình trạng khẩn cấp (trạng thái “rối loạn/đe dọa từ bên ngoài”), đồng thời kêu gọi kích hoạt các kế hoạch phòng thủ quốc gia “đúng lúc, đúng hoàn cảnh”.

Các tuyên bố từ phía chính quyền cũng có ngôn ngữ rất quen thuộc trong những thời khắc bị tấn công: kêu gọi “toàn dân huy động”, kêu gọi các lực lượng xã hội – chính trị xuống đường, và nhấn mạnh sự “đoàn kết dân sự – quân đội – an ninh” để bảo vệ chủ quyền.

Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Venezuela Vladimir Padrino tuyên bố sẽ chống lại sự hiện diện của “quân đội nước ngoài”, đồng thời nói đang tổng hợp thông tin về thương vong. Những câu chữ ấy không chỉ là phản ứng; nó là lời báo trước cho khả năng leo thang, ít nhất trên phương diện tinh thần và huy động nội bộ.

Washington chưa “đồng giọng”: Quốc hội, dư luận, và câu hỏi về mục tiêu thật sự
Tại Mỹ, những giờ đầu tiên thường không phải lúc câu trả lời xuất hiện, mà là lúc câu hỏi bắt đầu nở ra. Có thông tin cho rằng một số cơ quan/lãnh đạo lập pháp chưa được báo trước. Một số nghị sĩ lên tiếng cảnh báo Mỹ “không có lợi ích quốc gia sống còn” ở Venezuela để biện minh cho chiến tranh và chỉ trích việc người dân Mỹ chưa được giải thích minh bạch.

Trong khi đó, phía hành pháp để mọi con mắt dồn về Nhà Trắng. Ngay cả Lầu Năm Góc và Bộ Tư lệnh Miền Nam (SOUTHCOM) cũng có lúc chuyển câu hỏi báo chí về phía Nhà Trắng, khiến bức tranh càng thêm “một đầu mối duy nhất”: Trump.

Và khi một cuộc khủng hoảng chỉ có một đầu mối phát ngôn, mọi câu chữ bỗng nặng như đá. Bởi nó có thể là sự thật — hoặc là cú hù dọa chiến lược — hoặc là “một phần sự thật” được bày ra theo cách có lợi nhất.

Bầu trời bị khóa: FAA cấm máy bay Mỹ bay qua không phận Venezuela
Giữa lúc Caracas còn bốc khói, một động thái rất cụ thể đã xuất hiện: Cơ quan Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) ban hành thông báo cấm các hãng bay Mỹ hoạt động ở mọi độ cao trong không phận Venezuela vì rủi ro “liên quan đến hoạt động quân sự đang diễn ra”. Thông báo có thời hạn nhất định và được mô tả nhằm đảm bảo an toàn bay.

Trong các cuộc khủng hoảng, quyết định đóng/mở bầu trời thường là dấu hiệu cho thấy tình hình đã vượt khỏi mức “tin đồn”. Nó là phản xạ của hệ thống: khi có rủi ro thật, người ta không chờ hết họp báo mới ra lệnh.

Phản ứng khu vực: Colombia kêu gọi LHQ, Cuba lên án gay gắt
Sóng chấn động không dừng ở biên giới Venezuela. Colombia – quốc gia láng giềng – bày tỏ quan ngại và kêu gọi Liên Hiệp Quốc họp khẩn, với lập luận rằng việc “ném bom Caracas” có thể đẩy cả khu vực vào bất ổn, gây rủi ro cho dân thường và biên giới.

Cuba, đồng minh lâu năm của Caracas, lên án mạnh mẽ, gọi đây là một cuộc tấn công “tội ác”, kêu gọi cộng đồng quốc tế phản ứng khẩn cấp trước điều họ coi là hành động bạo lực nhằm vào một quốc gia trong “khu vực hòa bình”.

Trong những giờ đầu của một biến cố, phản ứng của các nước láng giềng thường mang tính bản năng: lo dân di tản tràn biên, lo buôn lậu và bạo lực tăng, lo chuỗi cung ứng năng lượng rung lắc. Venezuela không chỉ là một quốc gia; nó còn là một điểm áp lực của cả vùng Caribe và Nam Mỹ.

Bối cảnh nhiều tháng: từ “đánh tàu ma túy” đến “đòn đánh trên đất liền”
Trước đêm 03/01, chính quyền Trump nhiều lần cảnh báo sẽ có hành động mới nhằm vào các mạng lưới bị cáo buộc buôn ma túy liên quan Venezuela. Truyền thông Mỹ tường thuật rằng chiến lược trước đó tập trung vào các đòn đánh trên biển nhắm vào “tàu chở ma túy”, cùng áp lực kinh tế – ngoại giao; còn việc đánh vào mục tiêu trên đất liền được xem là bước leo thang.

Một số bản tin còn cho biết Trump đã phê chuẩn khả năng tấn công trên đất liền trước đó vài ngày, việc lựa chọn thời điểm chịu tác động bởi điều kiện thời tiết và “cửa sổ tác chiến”. Dù chi tiết thực tế đến đâu còn chờ xác nhận, bức tranh lớn vẫn rõ: đây không phải cơn bão tự nhiên; nó giống một cánh cửa đã bị đẩy từ từ trong nhiều tháng, và rạng sáng 03/01 là lúc cánh cửa bật mở.

Điều mù mịt nhất: Maduro đang ở đâu, và Venezuela sẽ đáp trả ra sao?
Nếu Trump nói đúng, việc “bắt và đưa nguyên thủ ra khỏi lãnh thổ” là một bước ngoặt cực lớn: về pháp lý, về ngoại giao, và về tâm lý quyền lực trong nội bộ Venezuela. Nhưng nếu chưa có xác nhận độc lập rõ ràng, thì thế giới vẫn đang đứng giữa hai khả năng: một “thắng lợi” mà Washington muốn khẳng định ngay lập tức, hoặc một tuyên bố chính trị sớm hơn thực tế.

Ở phía Caracas, việc ban bố khẩn cấp và lời kêu gọi huy động mở ra nguy cơ đối đầu kéo dài, dù ở dạng chiến sự trực tiếp hay chiến tranh “vùng xám”: phá hoại, phản công mạng, bắt bớ, siết kiểm soát nội đô, và những đợt trấn áp có thể xảy ra trong cơn hỗn loạn.

Người chịu rủi ro đầu tiên luôn là dân thường. Khi thủ đô rung chuyển, người dân không kịp hỏi “đúng hay sai”, họ chỉ kịp hỏi “chạy lối nào”. Và khi một quốc gia rơi vào đêm bất trắc, điều quý nhất lại là thứ thường thiếu nhất: thông tin đáng tin và một lối thoát an toàn.

11 giờ ở Mar-a-Lago: thế giới chờ “chi tiết” trong một ngày có thể đổi màu
Trump hẹn họp báo lúc 11 giờ sáng tại Mar-a-Lago. Với những gì đã xảy ra chỉ trong vài tiếng, cuộc họp báo ấy không còn là chuyện “giải thích cho báo chí”. Nó có thể là nơi Nhà Trắng định nghĩa mục tiêu chiến dịch, “lằn ranh đỏ” kế tiếp, và thông điệp gửi tới cả đồng minh lẫn đối thủ.

Nhưng trước khi micro bật lên, Caracas vẫn đang sống trong hậu chấn của những tiếng nổ. Những con đường quanh các cơ sở trọng yếu căng như dây đàn. Những gia đình lắng nghe từng tiếng động lạ. Và cả khu vực đang nhìn Venezuela như nhìn một ngọn đèn bão: chỉ một cơn gió mạnh nữa, lửa có thể tắt — hoặc bùng lên thành đám cháy lớn.

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục siết chặt kiểm soát các thương vụ liên quan đến công nghệ quan trọng, trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ cao ngày càng gia tăng và nước này đặt vấn đề an ninh quốc gia lên hàng đầu trong hoạch định chính sách kinh tế và đối ngoại.


Tổng thống Donald Trump. Ảnh: Getty Images/TTXVN

Trong bước đi mới nhất, ngày 2/1, Tổng thống Trump đã ra lệnh ngăn chặn thương vụ mua lại trị giá gần 3 triệu USD, trong đó Công ty công nghệ quang tử HieFo Corp. mua lại các tài sản công nghệ của Emcore Corp., doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực hàng không vũ trụ và quốc phòng có trụ sở tại bang New Jersey của Mỹ.

Theo sắc lệnh do Nhà Trắng công bố, việc ngăn chặn là do thương vụ này có nguy cơ ảnh hưởng đến lợi ích an ninh quốc gia của Mỹ. Nhà lãnh đạo Mỹ tuyên bố giao dịch này bị cấm, đồng thời yêu cầu công ty HieFo thoái toàn bộ lợi ích và quyền liên quan đến các tài sản của Emcore, bất kể ở đâu, trong vòng 180 ngày.

Theo Bộ Tài chính Mỹ, quyết định trên được đưa ra sau khi Ủy ban Đầu tư nước ngoài tại Mỹ (CFIUS) tiến hành điều tra và xác định tồn tại rủi ro đối với an ninh quốc gia liên quan đến việc chuyển giao quyền kiểm soát công nghệ. Tuy nhiên, bộ này không công bố các đánh giá chi tiết về bản chất rủi ro.

Thương vụ nói trên liên quan đến việc Emcore chuyển nhượng cho HieFo mảng kinh doanh chip máy tính và hoạt động chế tạo tấm nền bán dẫn (wafer) được làm từ hợp chất indium-phosphide, với giá trị khoảng 2,9 triệu USD. Khác với waferđược làm từ silicon, waferđược làm từ hợp chất nói trên là vật liệu bán dẫn công nghệ cao, nền tảng cho các ứng dụng tiên tiến như viễn thông quang, cảm biến laser và chip trí tuệ nhân tạo, cho phép xử lý tín hiệu tốc độ cao trong khi tiêu thụ năng lượng thấp.

HieFo và Emcore hiện đều chưa đưa ra phản hồi trước quyết định trên của Mỹ.

VietBF@sưu tập

Bất ổn địa chính trị và kỳ vọng Mỹ giảm lãi suất tiếp tục hỗ trợ thị trường kim loại quý trong phiên 2/1.

Chốt phiên giao dịch 2/1, giá vàng thế giới giao ngay tăng 14 USD lên 4.330 USD một ounce. Trong phiên, giá có thời điểm lên 4.403 USD, sau đó giảm dần về cuối. Giá bạc cũng có diễn biến tương tự, chốt phiên tăng 1,2 USD lên 72,7 USD.

Thị trường kim loại quý hôm qua vẫn được hỗ trợ bởi các yếu tố tương tự năm ngoái. Đó là căng thẳng địa chính trị và kỳ vọng Cục Dự trữ liên bang Mỹ (Fed) giảm lãi suất. "Thị trường vẫn đang nhắc đến khả năng giảm lãi suất tháng 3 và một lần nữa trong năm nay. Cùng với rủi ro liên quan đến thuế nhập khẩu và nợ công của Mỹ, giá vàng, bạc, bạch kim và palladium đều được kéo lên cao", Bart Melek - Giám đốc Chiến lược Hàng hóa Toàn cầu tại TD Securities nhận xét.


Giá vàng thế giới tăng trong phiên 2/1. Đồ thị: Kitco

Nhà đầu tư hiện dự báo Fed giảm lãi suất 2 lần năm nay, mỗi lần 25 điểm cơ bản (0,25%). Vàng có xu hướng tăng giá trong môi trường lãi suất thấp.

Các tin tức về bất ổn tại Iran, các vấn đề tại Gaza và thỏa thuận hòa bình Nga - Ukraine chưa đạt được đều khiến nhà đầu tư mua vàng trú ẩn. "Trên góc độ kỹ thuật, thị trường hiện dự báo giá vàng giao tháng 2 có thể lên trên ngưỡng kháng cự là 4.584 USD", Jim Wyckoff - nhà phân tích kim loại quý tại Kitco Metals nhận định.

Trên thị trường vật chất, giá vàng tại Ấn Độ và Trung Quốc lần đầu cao hơn giá thế giới trong 2 tháng qua. Nguyên nhân là nhu cầu tiêu dùng tăng sau khi giá quốc tế hạ nhiệt.

Bạch kim phiên 2/1 tăng 3,5% lên 2.125 USD một ounce. Palladium cũng tăng gần 2% lên 1.636 USD. Năm ngoái, hai kim loại quý này tăng lần lượt 127% và 76%. Bạc và Bạch kim đều được Mỹ công nhận là khoáng sản thiết yếu, đều thiếu nguồn cung và có tồn kho thấp do nhu cầu đầu tư và sử dụng trong công nghiệp tăng mạnh.

VietBF@sưu tập

Hãng xe Trung Quốc BYD đã vượt qua Tesla để trở thành nhà sản xuất ô tô điện lớn nhất thế giới năm 2025, trong bối cảnh doanh số giao xe của hãng Mỹ do tỉ phú Elon Musk điều hành sụt giảm mạnh vào cuối năm 2025.

Theo số liệu công bố, BYD bán được 2,26 triệu xe điện chạy pin (BEV) trong năm 2025, vượt xa 1,63 triệu xe mà Tesla giao trong cùng kỳ. Đây được xem là cột mốc mang tính biểu tượng, phản ánh sự trỗi dậy mạnh mẽ của các hãng ô tô Trung Quốc trong cuộc chuyển dịch toàn cầu sang xe điện, theo The Guardian ngày 3.1.


Một chiếc BYD Sealion 6 DM-i được trưng bày tại Triển lãm ô tô quốc tế Bangkok 2025

ẢNH: AFP

Những năm gần đây, Trung Quốc đẩy mạnh xuất khẩu ô tô, với BYD giữ vai trò dẫn dắt cùng các đối thủ như SAIC và Chery - công ty đứng sau các thương hiệu Omoda và Jaecoo. Các hãng này tận dụng quá trình điện hóa để gia tăng ảnh hưởng trên thị trường toàn cầu.

Dù doanh số xe điện tiếp tục tăng trong 2 năm qua, song đà tăng trưởng đã chậm lại so với kỳ vọng, buộc nhiều nhà sản xuất phải giảm giá sâu. Một số chính phủ cũng điều chỉnh lại lộ trình giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Trong khi đó, doanh số của Tesla chịu nhiều sức ép, trong đó có việc Mỹ thu hẹp các chính sách hỗ trợ xe điện và nới lỏng quy định về khí thải. Hãng xe Mỹ cũng đối mặt với phản ứng trái chiều từ một bộ phận người tiêu dùng sau những phát biểu và lập trường chính trị gây tranh cãi của ông Musk.

Riêng quý cuối năm 2025, Tesla chỉ giao được 418.200 xe, thấp hơn đáng kể so với mức dự báo trung bình 441.000 xe của các nhà phân tích. Tính cả năm, doanh số Tesla giảm 9% so với năm 2024, đánh dấu năm thứ 2 liên tiếp lượng xe bán ra suy giảm.

Trước thềm năm 2026, Tesla lần đầu tiên công bố ước tính đồng thuận của riêng mình, động thái được giới quan sát cho là nhằm "đặt lại kỳ vọng" của nhà đầu tư. Giá cổ phiếu Tesla giảm khoảng 1% trong phiên cuối tuần, và đã mất gần 8% kể từ dịp Giáng sinh.

Dù vậy, Tesla vẫn là hãng ô tô có giá trị vốn hóa lớn nhất thế giới, ở mức khoảng 1.400 tỉ USD, cao hơn tổng giá trị của 30 nhà sản xuất ô tô tiếp theo cộng lại. Giới đầu tư tiếp tục đặt cược vào chiến lược dài hạn của ông Musk trong các lĩnh vực tự lái, robot và trí tuệ nhân tạo.

Tesla hiện đã triển khai thử nghiệm dịch vụ taxi tự lái tại Austin (bang Texas, Mỹ), song phải đối mặt với cạnh tranh ngày càng gay gắt, đặc biệt từ các công ty Trung Quốc. BYD gần đây đã trang bị hệ thống hỗ trợ lái tiên tiến mang tên "God's Eye" (Thiên nhãn) ngay cả trên các mẫu xe giá rẻ.

Doanh số xe điện chạy pin của BYD tăng 28% trong năm 2025, bất chấp kết quả kém tích cực hơn trong tháng 12. Tổng cộng, hãng bán ra 4,55 triệu xe trong năm, bao gồm cả xe hybrid và xe thương mại.

Doanh số xe hybrid cắm điện của BYD giảm 8%, còn 2,29 triệu chiếc trong bối cảnh người tiêu dùng tại một số thị trường tỏ ra dè dặt với khả năng sạc pin. Ngược lại, mảng xe buýt và xe tải điện tăng trưởng mạnh, với doanh số hơn 57.000 chiếc, tăng hơn gấp đôi so với năm 2024.

BYD được thành lập năm 1995 tại Thâm Quyến, Trung Quốc. Hãng xe này từng nhiều lần vượt Tesla trong từng quý, nhưng năm 2025 là lần đầu tiên BYD chính thức vươn lên dẫn đầu thế giới về sản lượng xe điện chạy pin trong cả năm.

VietBF@sưu tập

Ngày 2/1, các chỉ số chứng khoán thế giới lập kỷ lục ngay trong phiên giao dịch đầu tiên của năm 2026, sau khi kết thúc năm 2025 với mức tăng ấn tượng.


Giao dịch viên tại sàn chứng khoán Frankfurt, Đức. (Ảnh: THX/TTXVN)

Chỉ số STOXX 600 của chứng khoán châu Âu tăng 4.67 điểm, hay 0,79%, lên 596.86 điểm, khi nhà đầu tư quay trở lại sau kỳ nghỉ Năm Mới. Chỉ số này trên đà tăng tuần thứ ba liên tiếp. STOXX 600 kết thúc năm 2025 đạt mức tốt nhất kể từ năm 2021, nhờ lãi suất giảm, gói kích thích tài chính của Đức và sự chuyển hướng đầu tư khỏi các cổ phiếu công nghệ hàng đầu của Mỹ.

Hầu hết các sàn giao dịch chứng khoán trong khu vực đều tăng điểm trong phiên 2/1, dù khối lượng giao dịch vẫn khá thấp. Tại London, chỉ số FTSE 100 lần đầu tiên vượt ngưỡng 10.000 điểm, sau khi tăng hơn 21% trong năm 2025, mức tăng lớn nhất trong 16 năm qua.

Tại châu Á, trong phiên 2/1, các thị trường đã khởi đầu năm 2026 khá tích cực, nhưng giao dịch thưa thớt do kỳ nghỉ lễ, với thị trường Nhật Bản và Thượng Hải (Trung Quốc) vẫn đóng cửa.

Chỉ số MSCI của chứng khoán châu Á - Thái Bình Dương ngoài Nhật Bản tăng 1,5%. Thị trường chứng khoán Hong Kong (Trung Quốc) khởi đầu năm 2026 mạnh mẽ và đạt mức cao nhất trong 1 tháng rưỡi, nhờ sự lạc quan đối với lĩnh vực trí tuệ nhân tạo trong nước của Trung Quốc. Chỉ số Hang Seng của thị trường này phiên chiều tăng 2,8%, đạt 26.338,47 điểm, mức cao nhất kể từ ngày 17/11/2025.

Các thị trường chứng khoán đã tăng trưởng mạnh mẽ trong năm 2025, một năm đầy biến động với các cuộc chiến thuế quan, đợt đóng cửa chính phủ dài nhất trong lịch sử Mỹ, xung đột địa chính trị cũng như các mối đe dọa đến sự độc lập của ngân hàng trung ương.

Trong năm 2026, sự chú ý của các nhà đầu tư cũng sẽ tập trung vào sức mạnh của nền kinh tế Mỹ và lộ trình chính sách của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed).

Nhà phân tích Kyle Rodda của công ty môi giới Capital.com (Australia) cho rằng xu hướng tăng kỷ lục trong năm ngoái của các thị trường chủ chốt sẽ tiếp tục trong năm nay. Theo nhà phân tích này, kinh tế Mỹ dự kiến sẽ tăng tốc trong năm nay, trong khi lạm phát vẫn ở mức vừa phải và lãi suất được cắt giảm.

Một loạt dữ liệu kinh tế bị trì hoãn do chính phủ Mỹ đóng cửa sẽ được công bố trong những ngày tới và có thể là yếu tố then chốt trong việc xác định mức độ cắt giảm lãi suất. Các nhà giao dịch đang dự đoán chỉ có 15% khả năng Fed sẽ giảm lãi suất trong tháng này, mặc dù kỳ vọng sẽ có thêm hai lần cắt giảm nữa trong năm nay.

Trong khi đó, sau các phiên biến động gần đây, giá các kim loại quý tiếp tục đà tăng mạnh từ năm ngoái, với giá vàng giao ngay tăng 1,5% lên 4.378,32 USD/ounce, trong khi giá bạc giao ngay tăng 3,6% lên 73,85 USD/ounce.

Giá vàng năm 2025 đã tăng mạnh nhất trong 46 năm, trong khi bạc và bạch kim đạt mức tăng kỷ lục, do sự kết hợp của nhiều yếu tố như việc Fed cắt giảm lãi suất, bất ổn địa chính trị, hoạt động mua vào mạnh mẽ của ngân hàng trung ương và dòng vốn đổ vào các quỹ hoán đổi danh mục.

VietBF@sưu tập

Dù từng căng thẳng với Nhà Trắng, tỷ phú Elon Musk đã trở lại, khẳng định vị thế đồng minh chiến lược không thể thiếu của phong trào MAGA.

Sau khi ông Donald Trump giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tháng 11/2024, tỷ phú Elon Musk bắt đầu xuất hiện thường xuyên tại dinh thự Mar-a-Lago của ông Trump ở Palm Beach, bang Florida, tự gọi mình là "đệ nhất bạn thân" của Tổng thống đắc cử.

Trong thời gian đó, tỷ phú Mỹ cũng bắt đầu hoạch định tương lai của Ban Hiệu suất Chính phủ (DOGE), sáng kiến tinh gọn chính phủ được ông Trump hết lời ca ngợi.

DOGE được xem là đỉnh cao của triết lý mà Musk áp dụng tại các công ty của mình: cắt giảm nhân sự nhanh gọn, đôi khi đạt mục tiêu đầy tham vọng nhưng cũng kéo theo kiện tụng và lách rào pháp lý. Nhiều người ở Washington ban đầu hoài nghi Musk sẽ thất bại với dự án DOGE.

Họ đã nhầm. Ngay sau lễ nhậm chức của ông Trump, DOGE đã tiến hành chiến dịch chưa từng có trong các cơ quan liên bang: tinh giản nhân sự, thu thập dữ liệu ồ ạt và giải thể nhiều cơ quan, gồm cả USAID. Hồi tháng 2/2025, Musk vung cưa máy tại Hội nghị Hành động Chính trị Bảo thủ (CPAC) để khoe chiến lược cắt giảm ngân sách của DOGE.


Elon Musk cầm cưa máy tại sự kiện của CPAC ở Oxon Hill, bang Maryland ngày 20/2. Ảnh: AFP

Tuy nhiên, phong cách quyết liệt của Musk khiến nhiều người xa lánh, lo ngại tỷ phú Mỹ đang đi quá xa. Nỗ lực thuyết phục quốc hội Mỹ thông qua luật hậu thuẫn những đề xuất thay đổi của ông Musk phần lớn bị bác bỏ.

"Ông ấy quen được đối xử như một vị vua. Nhưng ở quốc hội, ông ấy không nhận được nhiều tôn trọng. Và ông ấy cũng không giỏi việc vận động chính trị", một cộng sự của Musk nói.

Musk nhiều lần va chạm với các quan chức chính quyền, những người bất bình vì ông can thiệp sâu vào nhân sự và quyết sách của cơ quan họ. Khi Musk rời Nhà Trắng cuối tháng 5/2025, các tranh cãi nội bộ đã biến thành công khai. Tỷ phú Mỹ đã đối đầu với Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, Ngoại trưởng Marco Rubio, Bộ trưởng Giao thông Sean P. Duffy, Cố vấn Thương mại Peter Navarro và trợ lý Nhà Trắng Sergio Gor.

Mối quan hệ với Gor là rắc rối nhất. Vào ngày cuối cùng Musk làm nhân viên chính phủ đặc biệt, Gor, người phụ trách vấn đề nhân sự, đã cung cấp cho ông Trump các tài liệu cho thấy Jared Isaacman, người được Musk đề cử vào vị trí Giám đốc NASA, từng tài trợ cho đảng Dân chủ.

Gor biết ông chủ Nhà Trắng rất nhạy cảm với việc bổ nhiệm người không cùng hệ tư tưởng, và ông Trump khi biết được tin này đã lập tức rút lại đề cử Isaacman, bất chấp nỗi thất vọng của Musk. Ba ngày sau, Musk công kích "Dự luật To đẹp" mà chính quyền ông Trump ủng hộ. Mối quan hệ giữa ông Trump với Musk bắt đầu đổ vỡ.

Elon Musk thậm chí tuyên bố sẽ thành lập đảng mới cạnh tranh trực tiếp với đảng Cộng hòa, biến mối bất hòa cá nhân thành cuộc chiến toàn diện nhắm vào phong trào Đưa nước Mỹ vĩ đại trở lại (MAGA). Phó Tổng thống JD Vance và các cộng sự lo ngại đảng mới có thể gây tổn hại cho đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2026 và sau đó.

Ông Vance và Musk vốn quen biết từ trước cuộc bầu cử, nhưng trở nên thân thiết hơn kể từ khi tỷ phú Mỹ chuyển đến Washington và lãnh đạo DOGE. Hồi tháng 2/2025, ông Vance mời Musk đến dùng bữa tối cùng gia đình. Hai người giữ liên lạc thường xuyên và có bạn chung ở Thung lũng Silicon, trong đó có David Sacks, cố vấn AI của Nhà Trắng.

Tuy nhiên, điều này không làm Musk lùi bước trong cuộc đối đầu với chính quyền. Việc Musk tài trợ cho đảng đối đầu với Cộng hòa có thể làm chia rẽ cơ sở ủng hộ và khiến đảng Dân chủ hưởng lợi.

Ông Vance đã gọi điện cho những người thân cận với Musk để thuyết phục tỷ phú Mỹ từ bỏ kế hoạch lập đảng mới. Sacks cũng can thiệp, nói với Musk rằng sự chia rẽ của cánh hữu sẽ là điều bất lợi cho đất nước.

Bên cạnh nỗ lực của ông Vance cùng các cộng sự, có một số yếu tố khác khiến Musk dần thay đổi lập trường. Các chiến lược gia thân cận với Musk tỏ ra ngần ngại về ý tưởng lập đảng mới. Họ cho rằng kế hoạch khó thành công và thậm chí có thể phá hủy sự nghiệp vốn gắn chặt với đảng Cộng hòa của chính họ.

Đầu tháng 9/2025, khi nhà hoạt động bảo thủ Charlie Kirk bị ám sát tại đại học ở Utah, Musk cảm thấy cần phải hành động. Ông tăng cường làm việc với các chiến lược gia Cộng hòa và thậm chí bày tỏ mong muốn quay lại hỗ trợ các chính trị gia đảng này cho cuộc bầu cử giữa kỳ 2026.

Trong khi đó, Nhà Trắng cũng bàn thảo cách kéo Musk trở lại. Phó tổng thống Vance và các cộng sự biết ưu tiên hàng đầu của Musk là khôi phục việc đề cử Isaacman làm lãnh đạo NASA.

Theo các nguồn tin, ông Vance đã đích thân vận động các nghị sĩ ủng hộ việc này. Ông đã trao đổi với các thành viên chủ chốt của Ủy ban Thương mại Thượng viện để bảo đảm quá trình phê chuẩn đề cử diễn ra nhanh chóng.

Sau đó, Nhà Trắng còn điều chuyển Gor sang công tác ở nước ngoài. Việc Gor rời vị trí "khiến mọi người dễ hàn gắn với nhau hơn", một nguồn tin nói.

Tháng 11/2025, một thay đổi rõ rệt đã diễn ra: Musk trở lại Nhà Trắng tham dự bữa tiệc chiêu đãi Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman. Ông Trump nhắc tên tỷ phú nhiều lần trong bài phát biểu. "Elon, anh thật may khi có tôi ở bên. Anh đã cảm ơn tôi một cách đàng hoàng chưa nhỉ?", ông Trump nói đùa khi giới thiệu về ưu đãi thuế mới cho xe sản xuất tại Mỹ.

Ông Trump cũng nhắc lại chiến dịch tranh cử 2024, gọi Musk là nhà tài trợ lớn nhất, kể về những cuộc thảo luận giữa hai người về chiến lược công kích phe Dân chủ xoay quanh vấn đề biên giới và người chuyển giới trong thể thao.

Cuối tháng đó, Musk tập hợp các cựu nhân sự DOGE cho buổi tái ngộ ở Bastrop, bang Texas. Xuất hiện qua màn hình trực tuyến, ông Musk nói về khởi đầu của 12 năm "vĩ đại", gồm 4 năm nhiệm kỳ hai của ông Trump và 8 năm tiếp theo của ông Vance. Theo một nguồn tin, Musk luôn coi Vance là ứng viên tiềm năng cho vị trí tổng thống cho cuộc bầu cử năm 2028.

Dù là một biến số khó lường, Musk vẫn là một đồng minh nhiều ảnh hưởng. Với nguồn lực tài chính gần như vô hạn và sức thu hút trên mạng xã hội, ông có thể trở thành tài sản lớn cho phong trào MAGA ngay cả khi ông Trump rời chính trường.

VietBF@sưu tập

Theo Fox Business ngày 2/1, một báo cáo mới của Viện nghiên cứu Bank of America cho thấy nền kinh tế Mỹ đang bộc lộ ngày càng rõ mô hình “chữ K”, trong đó mức chi tiêu của các hộ thu nhập cao tiếp tục tăng, trong khi người thu nhập thấp gần như dậm chân tại chỗ.


Một người vô gia cư với tấm biển cần giúp đỡ về tài chính trên một tuyến phố ở trung tâm thủ đô Washington D.C. Ảnh: TTXVN

Hiện tượng này trở nên đặc biệt rõ nét khi mùa mua sắm cuối năm khởi động, phản ánh sự phân hóa sâu sắc trong đời sống kinh tế của các tầng lớp dân cư.

Theo dữ liệu nội bộ về thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ được phân tích trong tháng 11/2025, mức tăng chi tiêu của nhóm hộ thuộc 1/3 thu nhập cao nhất đạt khoảng 2,6% so với cùng kỳ năm trước. Trái lại, nhóm hộ thu nhập thấp chỉ ghi nhận mức tăng khoảng 0,6%, một khoảng cách được giới chuyên gia đánh giá là rất đáng kể và hiếm thấy trong gần một thập niên qua.

Ông David Tinsley, kinh tế gia cao cấp của Viện nghiên cứu Bank of America, cho biết sự phân hóa này xuất phát từ hai yếu tố then chốt. Trước hết là thị trường lao động, nơi tăng trưởng tiền lương của người thu nhập cao hiện quanh mức 4%, trong khi người thu nhập thấp chỉ đạt khoảng 1,4%. Đây là mức chênh lệch gần sát kỷ lục trong dữ liệu 10 năm, khiến khoảng cách thu nhập ngày càng nới rộng.

Yếu tố thứ hai đến từ của cải và thị trường tài chính. Đà tăng mạnh của thị trường cổ phiếu trong khoảng 2 - 3 năm qua chủ yếu mang lại lợi ích cho các hộ trung lưu và thượng lưu, những nhóm nắm giữ phần lớn tài sản đầu tư. Theo ông Tinsley, chính các khoản lời từ thị trường này đã nâng đỡ sức mua của tầng lớp thu nhập cao, giúp họ tiếp tục chi tiêu dù chi phí sinh hoạt tăng.

Báo cáo cũng ghi nhận rằng sau thuế, mức tăng lương của người thu nhập thấp vẫn tụt hậu so với các nhóm khác, dù đà giảm tốc trong mùa Xuân và mùa Hè có dấu hiệu chững lại vào cuối năm. Tuy nhiên, sự cải thiện này chưa đủ để thu hẹp khoảng cách tiêu dùng, nhất là trong các khoản chi mang tính tùy nghi như mua sắm lễ hội.

Trong mùa mua sắm cuối năm, mô hình chữ K tiếp tục thể hiện rõ. Nhóm thu nhập thấp có mức tăng chi tiêu yếu nhất trong tuần trước ngày hội mua sắm Cyber Monday, trong khi các nhóm thu nhập cao duy trì sức mua ổn định hơn. Báo cáo cho thấy người tiêu thụ nói chung trở nên nhạy cảm hơn với giá cả, với mức chi tiêu tăng chủ yếu nhờ số lượng giao dịch nhiều hơn, chứ không phải giá trị mỗi giao dịch tăng.

Đáng chú ý, trong mua sắm trực tuyến dịp lễ, số giao dịch tăng khoảng 10%, trong khi tổng số tiền chi ra chỉ tăng khoảng 9%. Theo giới phân tích, điều này cho thấy người dân đang tận dụng tối đa các kênh mua sắm trực tuyến, so sánh giá kỹ lưỡng và cố gắng tránh hoặc giảm thiểu tác động của giá cả leo thang, kể cả từ các yếu tố như thuế quan.

Những số liệu này cho thấy bức tranh kinh tế Mỹ đang tăng trưởng không đồng đều, với lợi ích tập trung nhiều hơn vào các nhóm có thu nhập và tài sản cao. Khi sức mua của người thu nhập thấp tiếp tục bị bó hẹp bởi lương tăng chậm và chi phí sinh hoạt cao, mô hình kinh tế chữ K đặt ra thách thức lớn cho các nhà hoạch định chính sách trong việc bảo đảm tăng trưởng đi kèm ổn định xã hội trong những năm tới.

VietBF@sưu tập

Mark Zuckerberg nhận 1 USD tiền lương, Elon Musk nhận 0 USD. Con số ấy là cách hệ thống thuế giúp người siêu giàu giữ trọn tài sản, còn gánh nặng lại rơi vào người lao động.


Elon Musk không nhận bất kỳ đồng lương nào từ công ty. Ảnh: Reuters.
Năm 2024, Mark Zuckerberg chỉ nhận đúng 1 USD tiền lương tại Meta. Thông tin này từng khiến nhiều người ngạc nhiên, thậm chí khó tin, khi người đứng đầu một tập đoàn công nghệ trị giá hàng nghìn tỷ USD lại có mức thu nhập thấp đến vậy. Nhưng với giới siêu giàu, đây không phải chuyện lạ, mà là một lựa chọn có tính toán.

Theo Ray Madoff, giáo sư luật tại Đại học Boston College (Mỹ), hiện tượng "tỷ phú lương 1 USD" không xuất phát từ sự khiêm tốn hay tượng trưng, mà phản ánh cách hệ thống thuế Mỹ vận hành trong nhiều thập kỷ qua, theo Japan Today.

Vì sao người siêu giàu tránh nhận lương?
Trong hệ thống thuế Mỹ, tiền lương là loại thu nhập bị đánh thuế nặng nhất vì phải chịu cả thuế thu nhập lẫn thuế an sinh xã hội. Một người lao động tự do kiếm được khoảng 60.000 USD/năm có thể phải đóng hơn 13.000 USD tiền thuế. Những người có thu nhập vài trăm nghìn USD từ tiền lương có thể mất tới 30-50% thu nhập cho các loại thuế và khoản khấu trừ bắt buộc.

Chính vì vậy, theo Ray Madoff, bước đầu tiên để giảm thuế của người giàu là không nhận tiền dưới dạng lương.

Elon Musk nhận 0 USD lương từ Tesla. Jeff Bezos nhận hơn 80.000 USD/năm, mức thu nhập đủ thấp để từng được hưởng tín dụng thuế dành cho gia đình có con nhỏ. Warren Buffett, một trong những tỷ phú nổi tiếng nhất thế giới, cũng chỉ nhận khoảng 100.000 USD/năm từ lương và thưởng.

Điều này không có nghĩa họ từ bỏ thu nhập. Phần lớn tiền của họ đến từ giá trị cổ phiếu tăng lên theo thời gian.

Trong năm 2024, tài sản của Jeff Bezos tăng thêm khoảng 80 tỷ USD, Mark Zuckerberg tăng hơn 100 tỷ USD và Elon Musk tăng hơn 200 tỷ USD. Những khoản tăng này không bị đánh thuế vì họ chưa bán cổ phiếu, và theo luật hiện hành, tài sản tăng giá trên giấy tờ không được coi là thu nhập chịu thuế.

Sự thay đổi trong luật tài chính từ đầu thập niên 1980 đã tạo điều kiện cho cách làm này. Trước đây, doanh nghiệp chủ yếu chia lợi nhuận cho cổ đông bằng cổ tức, và cổ tức bị đánh thuế cao. Từ năm 1982, các công ty được phép mua lại cổ phiếu của chính mình.

Việc này làm giá cổ phiếu tăng lên thay vì phải trả tiền mặt cho cổ đông, giúp người nắm giữ cổ phiếu trở nên giàu hơn mà không cần nhận khoản thu nhập chịu thuế nào.

Khi cần tiền để chi tiêu, người siêu giàu thường không bán cổ phiếu mà dùng cổ phiếu làm tài sản thế chấp để vay tiền. Các khoản vay này không bị đánh thuế, lãi suất thấp và thường được bù đắp dễ dàng bởi đà tăng giá của cổ phiếu.

Khi đến hạn trả nợ, họ tiếp tục vay khoản khác để trả khoản cũ, qua đó sử dụng tài sản mà không cần biến nó thành thu nhập chịu thuế.

Gánh nặng thuộc về ai?
Trên lý thuyết, thuế thừa kế được thiết kế để ngăn việc tài sản tập trung quá nhiều vào tay một số ít gia đình. Tại Mỹ, thuế này có mức danh nghĩa lên tới 40% đối với phần tài sản chuyển giao vượt ngưỡng khoảng 15 triệu USD. Tuy nhiên, theo Ray Madoff, thuế thừa kế ngày nay gần như không còn phát huy vai trò ban đầu.

Trong nhiều thập kỷ qua, các chiến dịch vận động chính trị đã khiến công chúng tin rằng thuế thừa kế là "thuế tử thần", gây hại cho nông trại và doanh nghiệp gia đình.

Trên thực tế, luật thuế có nhiều cơ chế bảo vệ các mô hình này, và phần lớn người dân chưa bao giờ thuộc diện phải đóng thuế thừa kế. Dù vậy, suốt hơn 35 năm, Quốc hội Mỹ hầu như không đưa ra cải cách đáng kể nào để bịt các kẽ hở.

Hệ quả là dù 1% người giàu nhất nước Mỹ đang sở hữu khoảng 50.000 tỷ USD tài sản, tổng số tiền thu được từ thuế thừa kế trong năm 2024 chỉ khoảng 30 tỷ USD - một con số mà theo Ray Madoff, tương đương mức tài sản mà Elon Musk có thể kiếm được hoặc mất đi chỉ trong một ngày.

Trong khi đó, gánh nặng thuế thực sự lại rơi vào những người có thu nhập cao từ lao động như bác sĩ, quản lý, giám đốc điều hành, cùng với người lao động phổ thông. Nhiều người trong số này phải đóng tới gần một nửa thu nhập cho thuế và các khoản khấu trừ bắt buộc.

Các số liệu phổ biến thường cho rằng 1% người giàu nhất đang đóng phần lớn thuế thu nhập. Tuy nhiên, Ray Madoff chỉ ra rằng nhóm "1%" này là những người có thu nhập cao, không phải những người sở hữu khối tài sản lớn nhất. Những người siêu giàu thực sự lại không sống bằng tiền lương chịu thuế, và vì vậy họ cũng có thể nằm trong nhóm không phải đóng thuế thu nhập.

Hiện nay, khoảng 30% tổng tài sản của Mỹ nằm trong tay 1% người giàu nhất, nhưng luật hiện hành không đưa ra bất kỳ cam kết rõ ràng nào rằng khối tài sản này sẽ từng phải chịu thuế tương xứng.

VietBF@ sưu tập

Giá vàng hôm nay 3/1/2026 được dự báo tăng trở lại sau các nhịp điều chỉnh. Giá vàng miếng SJC chốt phiên cuối cùng của năm 2025 ở mức 152,8 triệu đồng/lượng.

Giá vàng thế giới hôm nay 3/1/2026

Ngày 2/1, giá vàng giao ngay trên thị trường quốc tế ở mức 4.391 USD/ounce. Vàng giao tháng 2/2026 trên sàn Comex New York được giao dịch ở mức 4.343 USD/ounce.

Theo ông Robert Gottlieb, cựu lãnh đạo mảng kim loại quý tại JPMorgan và HSBC, đà tăng của giá vàng hiện nay không xuất phát từ đầu cơ ngắn hạn hay các cơn sốt giá nhất thời, mà phản ánh một sự thay đổi mang tính cấu trúc trong hệ thống tài chính toàn cầu.

Ông cho rằng bước ngoặt quan trọng của thị trường vàng xuất hiện từ năm 2022, khi Mỹ và các đồng minh sử dụng đồng USD như một công cụ trừng phạt địa chính trị sau xung đột Nga - Ukraine. Sự kiện này đã thúc đẩy nhiều ngân hàng trung ương, đặc biệt tại các nền kinh tế mới nổi, tăng cường mua vàng nhằm đa dạng hóa dự trữ và giảm phụ thuộc vào đồng bạc xanh.

Đáng chú ý, các ngân hàng trung ương mua vàng dựa trên định hướng chính sách, không phải mức giá. Ngay cả khi giá vàng đã ở vùng cao, lực mua từ khu vực chính thức vẫn duy trì ổn định. Trong bối cảnh tỷ trọng vàng trong dự trữ ngoại hối của nhiều quốc gia còn thấp so với chuẩn lịch sử, ông cho rằng xu hướng tích lũy vàng vẫn còn dư địa kéo dài trong nhiều năm tới.

Thị trường vàng hiện nay ít phụ thuộc hơn vào dòng vốn đầu cơ và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các nhịp điều chỉnh ngắn hạn.


Giá vàng dự báo tăng. Ảnh: Chí Hiếu

Năm 2026, ông Gottlieb dự báo thị trường vàng sẽ không còn tăng mạnh như 2025, nhưng xu hướng chủ đạo vẫn là đi lên. Theo ông, mức tăng vừa phải, khoảng 10-15% từ vùng giá cao hiện nay, vẫn mang lại hiệu quả đáng kể cho các nhà đầu tư tổ chức trong quá trình tái phân bổ danh mục sang các tài sản hữu hình.

Ông nhấn mạnh rằng các nhịp điều chỉnh, nếu xuất hiện, nên được nhìn nhận như một phần tất yếu của quá trình tái cân bằng thị trường, thay vì là dấu hiệu đảo chiều xu hướng. Thị trường vàng đang trong quá trình được tái định vị như một tài sản chiến lược, đóng vai trò ngày càng quan trọng trong bối cảnh bất ổn địa chính trị, rủi ro tài khóa và niềm tin vào các đồng tiền pháp định suy giảm.

Giá vàng trong nước hôm nay 3/1/2026

Thị trường vàng trong nước đang trong kỳ nghỉ Tết Dương lịch. Ngày 31/12/2025, giá vàng miếng 9999 tại SJC được niêm yết ở mức 150,8-152,8 triệu đồng/lượng (mua vào - bán ra), giảm 1,9 triệu đồng/lượng ở cả hai chiều so với phiên liền trước.

Giá vàng 9999 hôm nay 3/1/2026

SJC niêm yết qua Tết Dương lịch giá vàng nhẫn loại 1-5 chỉ ở mức 145,8-148,8 triệu đồng/lượng (mua - bán), giảm 2 triệu đồng/lượng ở cả hai chiều so với phiên liền trước.

Doji công bố giá vàng nhẫn loại 1-5 chỉ ở mức 150-152 triệu đồng/lượng (mua - bán), giảm 1 triệu đồng/lượng ở chiều bán ra.

Dự báo giá vàng

Bà Chantelle Schieven, Trưởng bộ phận Nghiên cứu của Capitalight Research, nhận định giá vàng khép lại năm 2025 với mức tăng khoảng 66%, đánh dấu năm có hiệu suất tốt nhất kể từ năm 1979 và cũng là năm tăng thứ ba liên tiếp.

Theo bà Schieven, dù vàng đang bị đánh giá là đắt và có dấu hiệu bước vào vùng quá mua, điều đó không đồng nghĩa với việc xu hướng tăng đã cạn lực. Ngược lại, vàng vẫn chưa rơi vào trạng thái bong bóng và còn dư địa tăng giá trong thời gian tới. Nhu cầu mua vàng quy mô lớn và bền bỉ của các ngân hàng trung ương từ năm 2022 đến nay đã tạo ra một mặt bằng giá mới cho thị trường.

Sự suy giảm niềm tin vào trái phiếu và ổn định tiền tệ dài hạn đang khiến vàng ngày càng được xem là tài sản cốt lõi trong danh mục đầu tư, thay vì chỉ là công cụ phòng hộ mang tính đầu cơ. Dù xu hướng tăng dài hạn vẫn được đánh giá là chủ đạo, bà Schieven lưu ý thị trường vàng có thể tiếp tục chứng kiến những nhịp điều chỉnh mạnh và biến động cao, song đây được xem là các đợt điều chỉnh lành mạnh trong một chu kỳ tăng giá lớn hơn.

Bước sang năm 2026, động lực chính của thị trường được dự báo sẽ chuyển dần từ khu vực ngân hàng trung ương sang dòng vốn đầu tư, khi vàng vẫn bị đánh giá là chưa được phân bổ đủ trong danh mục tài sản so với những rủi ro vĩ mô hiện hữu. Theo bà Schieven, giá vàng hoàn toàn có thể tiến tới mốc 5.000 USD/ounce ngay trong năm tới.

VietBF@sưu tập

Tương và chao là hai sản phẩm được lên men từ đậu nành, nghe có vẻ như dính dáng đến chuyện ăn chay, nhưng cõi đời ăn mặn dùng tương chao trong nhiều món ăn, mà nếu thiếu chúng, món ăn đó chẳng còn có ý nghĩa gì cả.


Đậu nành được lên men thì nhiều vô số kể. Hầu hết các nước Đông Nam Á đều có món ăn truyền thống này, chế biến ra đủ kiểu, đủ các tên gọi: Nhật Bản có natto, Đại Hàn có gochujang, Indonesia có tempeh, Việt Nam gọi là chao, nếu cần thì kể thêm tương bần. Bài này chỉ nói về "chao".

Chao được lên men từ mốc
Đậu nành làm thành đậu hũ. Rồi đậu hũ được lên men thành chao. Một số sản phẩm đậu nành dùng vi khuẩn để cho lên men, như món natto của Nhật, nhưng đậu hũ lại sử dụng mốc để cho lên men.

Dù dùng vi khuẩn hay mốc, thì đậu nành cũng phải xài đến các enzyme, được tiết ra từ mốc và vi khuẩn để cho lên men.

Lên men ở đây là dùng enzyme để giúp cắt ngắn các dây phân tử protein trở thành acid amin, chuyển chất béo thành acid béo tự do, chuyển tinh bột thành đường đơn… Trong quá trình này, nhiều hợp chất dễ bay hơi cũng được hình thành tạo ra mùi, hương vị và màu đặc trưng cho sản phẩm lên men.

Đậu hũ cho cắt nhỏ để ủ tự nhiên sẽ lên mốc. Mốc phát triển sẽ phát sinh ra enzyme để đậu hũ lên men. Không phải mốc nào cũng làm đậu hũ lên men trở thành chao được, mà chỉ một vài loại mốc "chuyên trị" thôi.

Làm chao thủ công theo kiểu để đậu hũ lên mốc tự nhiên thường sẽ hên xui như làm nem chua, có thể sẽ bị nhiễm cả mốc không mong muốn, gây lên men thối hoặc phát sinh ra độc tố.

Hiện nay có thể mua mốc làm chao ở những nơi nuôi cấy chuyên nghiệp, để làm chao thủ công. Mốc này ở dạng bào tử, và sẽ phát triển khi cho cấy vào đậu hũ, như vậy mốc đã thuần chủng sẽ chiếm ưu thế nhiều hơn, và cũng an toàn hơn vì kiểm soát được các chủng loại mốc bất lợi, phát sinh ra độc tố alfatoxin.

Người ta cũng có thể thêm rượu (nhẹ), muối, ớt, gia vị để tạo ra các loại chao đặc sản. Chao chín tới sẽ có mùi thơm, vị béo đặc trưng.

Lợi ích vượt trội
Quá trình lên men sẽ không làm thay đổi số lượng chất đạm (nitrogen) từ đậu hũ, mà sẽ biến chúng thành chất đạm dễ cho hoà tan. Tương tự với chất béo, lượng acid béo tự do phát sinh nhiều hơn (đỡ mắc công phải phân giải chất béo thành acid béo), nên đậu hũ lên men (chao) sẽ dễ tiêu hoá và dễ hấp thụ hơn.

Một lợi ích khác là, lên men cũng loại bỏ ra phần lớn chất phản dinh dưỡng (antinutrients) trong đậu hũ. Chất phản dinh dưỡng trong đậu nành bị gièm pha nhiều nhất là những chất ức chế tiêu hoá protein. Kế đến làacid phytic, gây cản trở sự hấp thu của sắt và kẽm. Sau cùng là các goitrogens gây khó khăn cho việc tổng hợp hormone tuyến giáp. Quá trình lên men sẽ vô hiệu hoá phần lớn những chất phản dinh dưỡng này.

Nói chung, từ đậu nành trở thành đậu hũ, rồi đậu hũ biến thành chao, lợi ích về dinh dưỡng chỉ tăng lên chứ không có giảm đi.

Đậu nành làm cho ung thư vú sẽ nặng hơn?
Một điều e ngại (nếu có) là quá trình lên men không loại bỏ được các phytoestrogenes có trong đậu nành.

Phytoestrogens là nhóm chất có hoạt tính gần giống như hormone nữ (estrogen) ở người. Những estrogen hàng nhái này khi vào cơ thể người, có khi được việc, lại có khi quậy rách việc. Lợi và hại và của chúng vẫn còn được tranh cãi, nhưng đang có nhiều cuộc nghiên cứu mới để tận dụng mặt lợi và khống chế mặt hại. Xin nêu ra đây vấn đề tranh cãi nóng nhất:

Nhiều cuộc nghiên cứu cho thấy đậu nành có thể giúp làm giảm rủi ro về ung thư vú, nếu ăn thường xuyên đậu nành từ nhỏ.

Nhưng nếu đã bị ung thư, thì đậu nành có thể gây kích thích tăng trưởng các tế bào ung thư vú. Một số cuộc nghiên cứu trên mô hình động vật từng gợi ý ra khả năng này, nhưng hiện nay đã bị bác bỏ. Các cuộc nghiên cứu "cohort" gần đây cho thấy đậu nành không làm cho ung thư vú tiến triển nặng hơn, kể cả ở người đã được điều trị xong.

Tóm lại, ung thứ vú, ăn đậu nành chẳng có gì đáng lo ngại cả.

Dù bất lợi này có thật đi nữa, cũng không ảnh hưởng đến tương chao. Đơn giản vì chao khá mặn, muốn ăn nhiều cũng không được. Lượng estrogen hàng nhái có được bao nhiều đâu mà đòi thao túng. Khuyến cáo an toàn thực phẩm về tương chao chỉ là giảm ăn mặn hơn là lo ngại về rủi ro ung thư này nọ.

Ai sáng tạo hơn ai?
Nhiều người ví chao của Việt Nam với món phó mai của Tây. Ví von này có nhiều phần có lý.
- Về mặt kỹ thuật, cả hai đều dùng protein đông tụ, mốc meo để lên men.
- Về vị, chao và phó mai đều béo ngậy.
- Về mùi, chao cũng có loại chao thối, thối nặng (xú đậu hũ), phó mai Camembert của Tây cũng thối đâu có kém…
Chao không chỉ để ăn chay mà còn đi vào thế giới ẩm thực, cạnh tranh ác liệt với phô mai. Nếu Tây có món cá hồi phô mai đút lò, chêm chép nướng phô mai… thì chúng ta cũng có vịt nướng chao, sò điệp nướng chao, hay sườn nướng chao xào sa tế… Đó là chưa kể món vịt nấu chao.

Thậm chí, bếp Việt còn đi trước bếp Tây với món Đông–Tây hoà hợp: đậu hũ kẹp phô mai chiên xù. Ai là sáng tạo hơn ai?

Vũ Thế Thành

SAN FRANCISCO, California

Wells Fargo, một trong những ngân hàng lớn của Mỹ có trụ sở chính ở San Francisco, California, khuyên người dân nên mua tích trữ hàng hóa cần thiết, đặc biệt là đồ gia dụng, vì những thứ này có thể tăng giá "một cách rõ rệt" vào đầu năm nay, theo đài truyền hình Fox News đưa tin ra hôm 27/12/2025.

"Các công ty bán lẻ phần lớn đang tìm cách giữ lại hoặc cho tăng giá nhẹ vào mùa lễ này đối với tất cả hàng hóa, trong đó, họ đưa ra các hình thức khuyến mãi và ngay cả giảm giá các loại hàng này", theo bà Lauren Murphy, giám đốc quản trị phụ trách về tài trợ bán lẻ của Wells Fargo, cho hay.

(Ảnh minh họa: Spencer Platt/Getty Images)

Hồi đầu năm 2025, nhiều công ty bán lẻ ra sức thu mua hàng hóa trước theo cách chiến lược trước khi bị đóng thuế nhập cảng được tiên liệu dưới thời Trump 2.0.

Thuế nhập cảng sẽ làm cho giá các mặt hàng mới nhập vào Mỹ gia tăng, mà phần lớn các công ty bán lẻ sẽ bắt khách hàng phải gánh chịu trong năm 2026, bà Murphy cảnh cáo.

Từ tháng Năm đến tháng Chín, 2025, các công ty bán lẻ bắt đầu cho tăng giá hàng hóa họ có trong tay lên đến 14%. Tuy nhiên, đến đầu năm 2026, số hàng này vẫn đang trên đường đến Mỹ và có thể tăng đên 62% do mức thuế áp đặt của ông Trump.

Đặc biệt, các công ty bán lẻ đồ gia dụng dựa vào hàng hóa nhập cảng rất nhiều, cho nên, bắt buộc họ phải cho tăng giá, nhất là quần áo và giày dép.

Các công ty bán lẻ đồ gia dụng bắt đầu tăng giá một cách có chiến lược, có nghĩa là khách hàng sẽ thấy giá cao hơn nữa trong những tháng sắp tới, bà Murphy cho biết thêm.

Bà Murphy nói giá quần áo sẽ tăng, nhưng vì giá gốc còn thấp, nên không ảnh hưởng gì nhiều. Nhưng nếu so sánh, ngay cả giá cho tăng lên 10% cũng có thể làm cho khách hàng sẽ ngần ngại không dám bỏ tiền ra mua.

Rạng sáng thứ Sáu, Tổng thống Donald Trump bất ngờ tung lên Truth Social một thông điệp mang giọng điệu “tối hậu thư” nhằm vào Iran, giữa lúc nhiều tỉnh của nước này đang rung chuyển vì các cuộc biểu tình đẫm máu. Ông nói Mỹ sẽ “ra tay” nếu Tehran bắn giết người biểu tình ôn hòa, và thậm chí viết rằng Washington đã “locked and loaded” – như thể chỉ chờ một cái cớ để can thiệp.


Cảnh cáo là chính, hành động thì… chưa thấy
Nhưng đằng sau tiếng nổ truyền thông ấy, các quan chức nói hiện chưa có thay đổi lớn nào về lực lượng Mỹ trong khu vực, cũng chưa có bước đi trực tiếp nào được triển khai. Một quan chức Tòa Bạch Ốc thừa nhận: ở thời điểm này, đó chủ yếu là “một lời cảnh cáo mạnh” chứ chưa phải mệnh lệnh hành quân.

Iran phản pháo: đụng vào biểu tình, lính Mỹ sẽ thành mục tiêu
Phía Iran lập tức đáp trả gay gắt. Các quan chức Tehran cảnh báo nếu Washington can dự, quân đội Mỹ ở Trung Đông có thể trở thành mục tiêu bị nhắm tới. Bầu không khí vốn đã căng giữa hai nước, nay như bị đổ thêm dầu.


Mỹ có nhiều “đòn mềm” trước khi nghĩ tới chiến tranh
Theo các nguồn tin am hiểu, nếu muốn “hỗ trợ” người biểu tình Iran mà không lao thẳng vào đối đầu quân sự, Mỹ vẫn còn nhiều lựa chọn. Một hướng từng được chính quyền Joe Biden áp dụng trong các đợt biểu tình lớn năm 2022 là tăng cường kết nối internet bằng vệ tinh, nhằm giảm hiệu quả các biện pháp phong tỏa thông tin của chính quyền. Ngoài ra còn có thể là gói trừng phạt mới nhắm vào những nhân vật của chế độ hoặc các lĩnh vực kinh tế cụ thể.
Cũng không loại trừ những bước đi kín đáo hơn: các hoạt động mạng nhằm làm gián đoạn năng lực vận hành, kiểm soát, hoặc tuyên truyền của bộ máy nhà nước Iran.


Nội bộ Mỹ chia đôi: người lo chiến tranh, kẻ ca ngợi “bàn tay sắt”
Phát ngôn của Trump tạo ra phản ứng trái chiều ngay trong đảng Cộng hòa. Dân biểu Marjorie Taylor Greene – đồng minh cũ nay chuyển sang chỉ trích và sắp rời Quốc hội – nói thẳng việc đe dọa chiến tranh, gửi quân vào Iran là điều cử tri “đã bỏ phiếu chống lại” trong năm 2024.
Ngược lại, Thượng nghị sĩ Lindsey Graham lại tỏ ra hăng hái. Ông ca ngợi Trump trong vai trò “đứng lên chống cái ác”, thậm chí ví Trump đang đi nhanh trên con đường của Ronald Reagan. Graham còn công kích gay gắt chế độ Iran và cho rằng một Iran suy yếu là thành quả của chiến lược cô lập kinh tế và sử dụng sức mạnh quân sự “đúng lúc”.


Căng thẳng leo thang sau cuộc gặp Netanyahu và dư âm “12 ngày lửa đạn”
Lời cảnh cáo mới của Trump xuất hiện đúng lúc quan hệ Mỹ–Iran nóng lên sau cuộc gặp giữa ông và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tại Florida trong tuần. Hai bên được cho là đã bàn về khả năng tái mở các hành động quân sự nhằm vào Tehran, trong bối cảnh trước đó vài tháng đã xảy ra một cuộc chiến kéo dài 12 ngày giữa Israel và Iran, kết thúc bằng việc Mỹ tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran.
Đầu tuần, Trump còn tuyên bố sẽ “đánh cho tơi tả” nếu Iran tìm cách xây dựng lại chương trình hạt nhân. Ông nhấn mạnh nếu có xác nhận, “hậu quả sẽ rất mạnh, có thể còn mạnh hơn lần trước.”


Tehran đáp lời: “tấn công tàn bạo” sẽ nhận phản ứng “răn đe”
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đáp trả rằng bất kỳ hành vi “xâm lược tàn bạo” nào cũng sẽ bị đáp bằng phản ứng “khắc nghiệt và có tính răn đe”. Hai thông điệp đối đầu như hai lưỡi dao chĩa thẳng vào nhau, chỉ cần một cú trượt nhỏ là đủ rạch toạc cục diện.


Trump nói ông đã theo dõi sự bất mãn ở Iran từ lâu
Trước đó, trong các phát biểu với phóng viên, Trump mô tả Iran đang ngập trong lạm phát, kinh tế “bể” và xã hội đầy bất mãn. Ông nói mình đã chứng kiến nhiều năm qua: cứ mỗi lần đám đông tụ tập lớn, thì lại xảy ra nổ súng khiến phong trào nhanh chóng tan rã. Những lời nhận xét ấy vừa là cáo buộc, vừa là nền để ông dựng nên thông điệp rạng sáng: nếu lại có máu đổ, Mỹ sẽ không đứng ngoài.

Tính đến lúc này, mọi dấu hiệu vẫn cho thấy đây là một cú “đánh tiếng” hơn là bước khởi động chiến dịch. Nhưng trong chính trị quốc tế, đôi khi một câu viết lúc 3 giờ sáng cũng đủ làm thị trường run rẩy, làm đồng minh sốt ruột, làm đối thủ siết cò súng chặt hơn. Iran đang bốc khói vì biểu tình; Mỹ thì giương lời cảnh cáo như treo một thanh kiếm giữa trời.

Các hãng dược phẩm dự kiến sẽ cho tăng giá đối với ít nhất 350 thương hiệu thuốc tây tại Mỹ, bao gồm các loại "vaccine ngừa COVID-19 và RSV, bệnh giời leo, cùng thuốc điều trị ung thư 'Ibrance'", ngay cả khi chính quyền Tổng Thống Donald Trump đang gây sức ép yêu cầu phải giảm giá, theo số liệu do công ty nghiên cứu y tế 3 Axis Advisors cung cấp độc quyền.

Cũng theo tin do CNN loan báo hôm 1 tháng Giêng, số lượng thuốc dự kiến sẽ tăng giá cho năm 2026 cao hơn so với cùng thời điểm năm ngoái, khi các hãng dược phẩm công bố ra kế hoạch tăng giá đối với hơn 250 loại thuốc. Mức tăng giá trung bình năm nay vào khoảng 4%, tương đương với cùng thời kỳ năm 2025.

(Ảnh minh họa: Leon Neal/Getty Images)

Mức tăng này chưa tính đến các khoản cho hoàn tiền cho nơi phụ trách lợi ích tiệm thuốc hoặc các hình thức cho giảm giá khác.

Một số thuốc cũng được giảm giá
Bên cạnh đó, các hãng dược phẩm cũng dự kiến sẽ cho giảm giá khoảng 9 loại thuốc. Trong số này có "Jardiance", thuốc điều trị tiểu đường của công ty dược Boehringer Ingelheim, với mức giảm hơn 40%, cùng ba liệu pháp có liên quan.

Boehringer Ingelheim và Eli Lilly, hai công ty cùng phân phối thuốc "Jardiance" nói trên, vẫn chưa trả lời trước các yêu cầu để bình luận về lý do giảm giá này.

"Jardiance" nằm trong 10 loại thuốc mà chính phủ Mỹ đã đàm phán giá cả thấp hơn cho chương trình Medicare dành cho người từ 65 tuổi trở lên trong năm 2026. Theo mức thỏa thuận này, Boehringer và Lilly sẽ cắt giảm giá của "Jardiance" đến 2/3.

Hiện nay, bệnh nhân tại Mỹ phải trả mức giá thuốc theo toa cao nhất thế giới, thường cao gần gấp ba lần so với các quốc gia phát triển khác. Tổng Thống Trump nhiều lần gây sức ép buộc các hãng dược phẩm hạ giá thuốc xuống mức tương đương với những nước giàu có tương tự.

Việc tăng giá đối với 350 loại thuốc diễn ra ngay cả khi ông Trump đạt được các thỏa thuận giá với 14 hãng dược phẩm cho một số loại thuốc trong chương trình Medicaid dành cho người thu nhập thấp và cho người trả tiền mặt.

Các hãng như Pfizer, Sanofi, Boehringer Ingelheim, Novartis, và GSK nằm trong nhóm này, nhưng vẫn dự kiến sẽ cho tăng giá một số thuốc kể từ ngày 1 Tháng Giêng 2026.

"Những sự thỏa thuận này được công bố có tính cách như chuyển đổi, nhưng trên thực tế chỉ có tác động rất hạn chế đến những nguyên nhân thực sự khiến cho giá thuốc tại Mỹ tăng cao", bác sĩ Benjamin Rome, chuyên gia nghiên cứu về chính sách y tế tại bệnh viện Brigham and Women’s ở Boston, đưa ra nhận định.

Theo bác sĩ Rome, các công ty dường như đang cho tối đa hóa giá thuốc, trong khi âm thầm đàm phán giảm giá với các hãng bảo hiểm y tế và bảo hiểm thuốc, rồi lại đưa ra một mức giá khác cho người tiêu dùng trả tiền mặt trực tiếp.

Người phát ngôn viên của Bộ Y Tế đã từ chối yêu cầu được bình luận.

Theo kịp đà lạm phát

Pfizer là hãng dược phẩm cho công bố nhiều đợt tăng giá nhất, với khoảng 80 loại thuốc, bao gồm thuốc trị ung thư "Ibrance", thuốc trị đau nửa đầu "Nurtec", thuốc điều trị COVID-19 "Paxlovid", cùng một số thuốc dùng trong bệnh viện như "morphine" và "hydromorphone".

Phần lớn các đợt tăng giá của Pfizer là dưới 10%, ngoại trừ việc tăng 15% đối với vaccine COVID-19 Comirnaty. Một số thuốc dùng trong bệnh viện có giá tương đối thấp nay thậm chí ghi nhận mức tăng lên cao hơn gấp bốn lần.

Pfizer cho biết trong bản thông cáo rằng, họ cho điều chỉnh giá thuốc trung bình của các loại thuốc và vaccine đổi mới cho năm 2026 thấp hơn mức độ lạm phát chung.

"Mức tăng khiêm tốn này là cần thiết để hỗ trợ khoản đầu tư nhằm tiếp tục nghiên cứu, phát minh ra loại thuốc mới, đồng thời bù đắp phí gia tăng trong toàn bộ hoạt động kinh doanh", Pfizer cho biết.

(Ảnh minh họa: Dibyangshu Sarkar/AFP via Getty Images)

Trước đây, các đợt tăng giá thuốc mạnh tại Mỹ từng xảy ra phổ biến hơn nhiều. Tuy nhiên, các hãng dược đã giảm tốc độ cho tăng giá do bị giới lập pháp lên tiếng chỉ trích và do chính sách mới của chính phủ, như xử phạt các công ty nếu giá thuốc trong chương trình Medicare lại tăng nhanh hơn mức độ lạm phát.

Hãng dược GSK của Âu Châu dự kiến sẽ cho tăng giá khoảng 20 loại thuốc và vaccine,”với mức từ 2% đến 8.9%. Công ty cho biết họ cam kết giữ giá ở mức hợp lý và các đợt tăng giá là cần thiết để hỗ trợ việc đổi mới khoa học.

Hai hãng dược phẩm Sanofi và Novartis cũng từ chối không trả lờii trước yêu cầu được bình luận.

Dự kiến sẽ còn nhiều đợt tăng và giảm giá khác được công bố vào đầu tháng Giêng, thời gian cao điểm hằng năm để cho các hãng dược phẩm cho điều chỉnh giá lại.

3 Axis là một công ty tư vấn làm việc với các nhóm dược sĩ, các chương trình bảo hiểm y tế, và một số tổ chức có liên quan đến ngành dược về vấn đề giá thuốc và nguồn cung ứng. Công ty này có liên kết và chia sẻ nhân sự với 46brooklyn, một tổ chức bất vụ lợi về giá thuốc.

Một cuộc chia tay quá sớm

Man Phan sinh ngày 25/10/1983, qua đời 22/01/2025, địa điểm được ghi là Franklin Square, New York.

Một dòng thông tin ngắn ngủi, nhưng phía sau là cả một đời người. Là một người đàn ông đã đi qua nhiều ngả rẽ – từ quân phục của U.S. Marine đến nhịp sống công sở, từ những ngày tháng chật vật của tuổi trẻ đến một cuộc đời được nhiều người nhắc bằng hai chữ: tử tế.

Từ doanh trại đến bàn làm việc – vẫn là một tinh thần Marine

Trong ký ức của đồng nghiệp, Man Phan không chỉ là “người cùng cơ quan”.

Có người kể rằng Man là người đầu tiên gửi email chào đón khi họ chuẩn bị chuyển từ DCMA(*) Baltimore về DCMA Garden City. Họ làm việc sát cánh, quen nhau suốt sáu năm, và theo thời gian, Man trở thành một người bạn đúng nghĩa: thẳng thắn, hài hước, và luôn biết cách làm người đối diện cảm thấy… nhẹ lòng.

Người ta nhớ Man là một người cha tốt, một người đàn ông của gia đình, sống tận tụy và bền bỉ. Có người gọi anh là “class act” – kiểu người không cần ồn ào, nhưng tự nhiên ai cũng nể.

Nụ cười, những câu chuyện Flushing, và bữa ăn Việt – Singapore/Malay

Những điều người ta nhớ về một người, đôi khi không phải là chức danh hay thành tích.

Mà là những cuộc trò chuyện nhỏ: Man hay nói về khu Flushing Main Street, chuyện làm ăn, chuyện món ngon, đặc biệt là đồ ăn Việt và cả Singaporean/Malay. Có người tiếc vì mãi vẫn chưa kịp hẹn nhau đi clamming ở Stony Brook harbor – nói rất nhiều, dự định rất nhiều, rồi rốt cuộc… đời không chờ.

Và ai cũng nhắc đến một thứ rất “Man”: sự vui tính. Có người nói thẳng: Man có thể khiến bạn cười ngay cả trong ngày tệ nhất, và thường… không chịu “thả” bạn ra cho tới khi bạn bật cười mới thôi.

“Phù thủy Excel” và người đồng đội ai cũng quý

Ở nơi làm việc, Man được nhắc như bậc thầy crunching numbers, “wizard” của Microsoft Excel – kiểu người nhìn bảng tính rối như tơ mà vẫn tìm ra đường ngay.

Nhưng điều làm người ta thương nhất lại không nằm ở kỹ năng.

Mà là cảm giác: Man luôn lịch thiệp, dễ mến, hiền hòa, biết đùa đúng lúc, biết nâng người khác lên chứ không làm ai bẽ mặt. Một người từng làm chung – dù đã nghỉ hưu khỏi DCMA – vẫn nói họ chỉ giữ lại “lòng biết ơn và những kỷ niệm đẹp”.

Có những lời tiễn đưa mang màu áo lính: “Semper Fi, brother.” Có người gọi Man là ví dụ về sự cứng cỏi mỗi khi ai đó hỏi: “Marines thật sự là như thế nào?”

Người ra đi – điều còn lại là cách họ sống

Một người bạn nói Man từng trải qua nhiều nghịch cảnh khi còn trẻ, đến Mỹ từ rất sớm, rồi tự mình làm việc không ngơi để dựng nên một cuộc đời vững vàng.

“Bên ngoài mạnh mẽ, bên trong mềm,” có người đã nói như vậy.

Và có lẽ, đó là chân dung rõ nhất của Man Phan:
một người đàn ông biết gồng gánh, nhưng vẫn giữ được nụ cười;
một người đi qua nhiều đoạn đường, nhưng vẫn chọn sống tử tế.

Hôm nay, bạn bè, đồng nghiệp, đồng đội gọi tên Man bằng tất cả sự thương quý. Và trong sự tiễn đưa ấy, có một điều rất thật:

Thế giới không chỉ mất đi một người Marine.
Mà mất đi một người bạn – của rất nhiều người.


========DCMA(*)
DCMA là viết tắt của Defense Contract Management Agency – Cơ quan Quản lý Hợp đồng Quốc phòng của Bộ Quốc phòng Mỹ (DoD).

DCMA là cơ quan giám sát và quản lý việc thực hiện các hợp đồng quốc phòng mà DoD ký với các nhà thầu (ví dụ: chế tạo, sửa chữa, cung ứng thiết bị/quân nhu).

Họ theo dõi các thứ như tiến độ giao hàng, chất lượng, tuân thủ tiêu chuẩn, chi phí, và phối hợp để bảo đảm “hàng giao đúng – đủ – đạt chuẩn”.

Vì vậy các đơn vị như DCMA Baltimore hay DCMA Garden City là văn phòng/địa điểm làm việc thuộc hệ thống DCMA ở từng khu vực.