Điểm nóng Iran và “chiếc hộp Pandora” đã mở

[Romano]

Cuộc không kích quy mô lớn của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, cùng chuỗi phản ứng trả đũa từ Tehran đang đẩy Trung Đông vào một giai đoạn bất định mới. Không chỉ làm rung chuyển cán cân an ninh khu vực, diễn biến này còn đặt ra những lo ngại sâu sắc về nguy cơ leo thang xung đột và tác động dây chuyền tới kinh tế toàn cầu, đặc biệt là thị trường năng lượng.

Chiến dịch tấn công gây sốc

Rạng sáng 28/2 (giờ địa phương), Mỹ và Israel mở chiến dịch quân sự phối hợp quy mô lớn nhằm vào hàng loạt mục tiêu quân sự và an ninh then chốt của Iran. Chiến dịch, theo thông báo từ Washington, được tiến hành với mục tiêu “ngăn chặn Iran tiếp cận vũ khí hạt nhân” và vô hiệu hóa những năng lực bị cho là đe dọa trực tiếp tới an ninh của Israel và các đồng minh Mỹ tại Trung Đông.

Tổng thống Donald Trump tuyên bố chiến dịch nhằm “đảm bảo Iran không thể sở hữu vũ khí hạt nhân”, đồng thời kêu gọi lực lượng vũ trang Iran hạ vũ khí để tránh “những hậu quả nghiêm trọng hơn”. Phía Israel khẳng định đây là “hoạt động cần thiết để loại bỏ mối đe dọa hiện hữu”, nhấn mạnh sự phối hợp chặt chẽ về tình báo và tác chiến giữa hai nước.

Theo truyền thông quốc tế, quyết định tấn công được đưa ra sau khi Mỹ và Israel đánh giá các kênh ngoại giao liên quan đến chương trình hạt nhân Iran không đạt tiến triển. Các cơ quan tình báo hai nước được cho là đã nắm được thông tin về sự tập trung hiếm hoi của nhiều lãnh đạo chính trị - quân sự cấp cao Iran tại một số địa điểm, tạo ra “cơ hội chiến thuật” để tiến hành đòn đánh phủ đầu.

Trong ngày đầu tiên của chiến dịch, khoảng 200 máy bay chiến đấu Israel tham gia không kích gần 500 mục tiêu, tập trung vào hệ thống phòng không, căn cứ tên lửa, cơ sở sản xuất và kho chứa thiết bị bay không người lái của Iran. Mỹ triển khai hải quân và không quân tại khu vực nhằm hỗ trợ, đồng thời tiến hành các đòn đánh riêng nhằm vào hạ tầng quân sự mà Washington cho là có nguy cơ đe dọa trực tiếp các căn cứ Mỹ.

Iran xác nhận nhiều vụ nổ xảy ra tại Tehran và các thành phố lớn như Isfahan, Qom, Kermanshah. Hạ tầng giao thông hàng không bị đình chỉ, không phận đóng cửa vô thời hạn, trong khi mạng Internet rơi vào tình trạng gián đoạn nghiêm trọng, khiến việc kiểm chứng thông tin gặp nhiều khó khăn. Truyền thông nhà nước Iran thông báo thương vong lớn trong dân thường và lực lượng an ninh, đồng thời xác nhận một số lãnh đạo cấp cao thiệt mạng, trong đó có Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei.Ngay sau đó, Tehran tuyên bố các cuộc tấn công của Mỹ và Israel là “hành động chiến tranh trắng trợn” và khẳng định sẽ đáp trả. Bộ Ngoại giao Iran lên án đây là hành động “bất hợp pháp và không thể chấp nhận”, đồng thời kêu gọi cộng đồng quốc tế lên tiếng.

Chỉ trong vòng vài giờ, Iran phát động các đợt phản công bằng tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái nhằm vào các mục tiêu liên quan đến Mỹ và Israel trong khu vực. Nhiều quốc gia Vùng Vịnh, nơi đặt căn cứ quân sự Mỹ, xác nhận đã đánh chặn tên lửa và UAV, song vẫn ghi nhận thiệt hại do mảnh vỡ rơi xuống khu dân cư và cơ sở hạ tầng. Một số thương vong được báo cáo tại Israel, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất và Kuwait.

Lầu Năm Góc cho biết một số binh sĩ Mỹ đã thiệt mạng hoặc bị thương trong các cuộc tấn công, song khẳng định hệ thống phòng thủ đã “đánh chặn thành công hàng trăm tên lửa và UAV”. Trong khi đó, Israel tuyên bố các đợt không kích tiếp theo sẽ tiếp tục “chừng nào còn cần thiết”, làm dấy lên lo ngại về một chiến dịch quân sự kéo dài.

Diễn biến quân sự nhanh chóng lan rộng ra toàn khu vực. Hàng nghìn chuyến bay bị hủy hoặc đổi hướng, nhiều quốc gia Trung Đông tạm thời đóng cửa không phận. Các hãng hàng không lớn trên thế giới đồng loạt thông báo đình chỉ đường bay đến Israel, Iran và một số nước lân cận, đánh dấu một trong những đợt gián đoạn hàng không nghiêm trọng nhất kể từ sau đại dịch COVID-19.

Nguy cơ về vòng xoáy bất ổn kéo dài

Các cuộc tấn công và trả đũa nhanh chóng vấp phải làn sóng phản ứng mạnh mẽ từ cộng đồng quốc tế. Nhiều nhà lãnh đạo thế giới bày tỏ “hết sức quan ngại” trước nguy cơ xung đột leo thang thành một cuộc chiến khu vực quy mô lớn.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron kêu gọi triệu tập khẩn cấp Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, nhấn mạnh rằng “leo thang quân sự đang diễn ra là nguy hiểm cho tất cả các bên”. Đức và Anh tổ chức các cuộc họp an ninh khẩn để đánh giá tình hình và bảo vệ công dân của mình tại Trung Đông. Liên minh châu Âu (EU) thông báo sơ tán một phần nhân sự khỏi khu vực và kêu gọi các bên kiềm chế tối đa.

Giới chức châu Âu, dù lâu nay phản đối chương trình hạt nhân của Iran, vẫn tỏ ra dè dặt trước hành động quân sự đơn phương, lo ngại nguy cơ vi phạm luật pháp quốc tế và phá vỡ các nỗ lực ngoại giao vốn mong manh. Một số nước công khai bày tỏ quan điểm không ủng hộ cả hành động quân sự lẫn các phản ứng bạo lực trả đũa, đồng thời kêu gọi quay lại bàn đàm phán.

Nga và Trung Quốc lên án mạnh mẽ các cuộc không kích, cho rằng đây là “hành động xâm phạm chủ quyền” và cảnh báo hậu quả nghiêm trọng đối với an ninh khu vực. Moscow kêu gọi chấm dứt ngay lập tức các hoạt động quân sự và nối lại đối thoại, trong khi Bắc Kinh nhấn mạnh cần tránh để Trung Đông rơi vào “vòng xoáy chiến tranh không kiểm soát”.Các quốc gia Trung Đông cũng phản ứng thận trọng nhưng không giấu được lo lắng. Qatar, Bahrain, Jordan và Kuwait - những nước có căn cứ quân sự Mỹ - vừa lên án các cuộc tấn công vào lãnh thổ mình, vừa kêu gọi các bên hạ nhiệt, vừa tuyên bố sẵn sàng bảo vệ không phận trước các đòn trả đũa từ Tehran. Lebanon tuyên bố không muốn bị cuốn vào xung đột, trong bối cảnh Israel gia tăng không kích nhằm vào các lực lượng thân Iran tại miền Nam nước này.

Theo nhận định của nhiều nhà phân tích quốc tế, dù chịu tổn thất lớn về nhân sự cấp cao, Iran vẫn có thể duy trì sức kháng cự lâu dài. Hệ thống chính trị của nước này được đánh giá có tính kế thừa cao, với cơ chế lựa chọn lãnh tụ mới thông qua Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ. Việc nhanh chóng chỉ định ông Ayatollah Alireza Arafi làm lãnh tụ tạm quyền cho thấy Tehran muốn phát đi thông điệp về sự ổn định và liên tục của bộ máy quyền lực.

Tiền lệ từ những cuộc đụng độ giữa Israel và Iran trước đây cho thấy, trong một kịch bản xấu và có khả năng xảy ra rất cao, các lực lượng chiến binh thân Iran trong khu vực tại Lebanon, Iraq và đặc biệt là Yemen có thể tiến hành các hoạt động trả đũa kéo dài nhằm vào lợi ích của Mỹ và Israel. Điều này có nguy cơ biến Trung Đông thành điểm nóng bất ổn triền miên trong nhiều năm, ngay cả khi các hoạt động quân sự trực tiếp giữa Mỹ, Israel và Iran tạm lắng xuống.

Các tổ chức quốc tế cũng lên tiếng cảnh báo về nguy cơ nhân đạo. Việc hạ tầng dân sự bị tàn phá, giao thông hàng không và hàng hải gián đoạn, cùng tình trạng thiếu thông tin đáng tin cậy từ Iran, làm gia tăng rủi ro đối với thường dân. Một số tổ chức phi chính phủ cho rằng, xung đột kéo dài có thể đẩy hàng triệu người vào tình trạng thiếu lương thực, thuốc men và các dịch vụ thiết yếu.

Điều gì sẽ xảy ra với huyết mạch kinh tế toàn cầu?

Cùng với những hệ quả an ninh, tác động kinh tế của xung đột Mỹ - Iran đã trở thành mối quan tâm lớn của thị trường toàn cầu. Ngay trong những ngày đầu sau cuộc tấn công, giá dầu thế giới bật tăng mạnh, phản ánh tâm lý lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung.

Dù Iran chỉ cung cấp khoảng 3-4% sản lượng dầu toàn cầu, song vị trí địa chiến lược của nước này khiến thị trường đặc biệt nhạy cảm. Eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu, trở thành điểm nóng. Việc các tàu chở dầu và hãng bảo hiểm tạm dừng hoạt động qua khu vực do rủi ro an ninh đã khiến lưu lượng vận tải sụt giảm mạnh.

Các chuyên gia năng lượng cảnh báo, nếu giao thông qua eo biển Hormuz bị gián đoạn kéo dài, giá dầu có thể vượt ngưỡng 100 USD/thùng. Điều này sẽ gây áp lực lớn lên lạm phát toàn cầu, trong bối cảnh nhiều nền kinh tế lớn vẫn đang chật vật kiểm soát giá cả sau các cú sốc trước đó.Liên minh các nước xuất khẩu dầu mỏ mở rộng OPEC+ tuyên bố tăng sản lượng từ tháng 4 nhằm trấn an thị trường. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng biện pháp này chỉ có tác dụng hạn chế nếu các tuyến vận chuyển chiến lược tiếp tục bị đe dọa. Ngay cả khi các nước Vùng Vịnh tăng bơm dầu, việc không thể đưa dầu ra thị trường an toàn sẽ làm giảm hiệu quả của mọi nỗ lực ổn định giá.

Giá năng lượng tăng cao không chỉ ảnh hưởng đến các nền kinh tế phát triển mà còn tác động nặng nề tới các nước đang phát triển, vốn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu dầu khí. Chi phí vận tải, sản xuất và sinh hoạt leo thang có nguy cơ làm suy yếu đà phục hồi kinh tế toàn cầu, buộc các ngân hàng trung ương phải cân nhắc lại chính sách tiền tệ.

Lúc này, nhiều tổ chức tài chính quốc tế cảnh báo về một “hiệu ứng domino” nếu xung đột kéo dài: lạm phát gia tăng, tiêu dùng suy giảm, đầu tư chững lại và nguy cơ bất ổn tài chính tại các nền kinh tế dễ tổn thương. Theo chuyên gia kinh tế trưởng thị trường mới nổi của Capital Economics, William Jackson, trong kịch bản nguồn cung dầu bị gián đoạn kéo dài, “lạm phát toàn cầu có thể tăng thêm 0,6-0,7 điểm phần trăm..., gây sức ép lớn lên chi phí sinh hoạt và làm chậm đà tăng trưởng”, với hậu quả rõ rệt đối với tiêu dùng và đầu tư của các nước đang phát triển và thị trường mới nổi.

Có thể nói, cuộc tấn công vào Iran đã mở ra một “chiếc hộp Pandora” với những hệ lụy khó lường cho cả khu vực Trung Đông. Phát biểu với báo giới, Tổng Thư ký Antonio Guterres kêu gọi các bên “chấm dứt ngay lập tức các hành động thù địch, giảm leo thang” và sớm quay lại bàn đàm phán. Nhưng, nỗ lực vận động ngoại giao của cộng đồng quốc tế chưa cho thấy hiệu quả, khi diễn biến chủ đạo lúc này vẫn là khói lửa và tiếng còi báo động của những đợt tấn công qua lại giữa đôi bên.