USA “Casino số” trong túi áo trẻ em: Vụ kiện lịch sử nhắm thẳng Meta Facebook & YouTube vì “thiết kế gây nghiện”

[Gibbs]

Tại tòa án tiểu bang ở Los Angeles, một vụ kiện được xem là “phát súng khai cuộc” đã chính thức bước vào phần tranh tụng trước bồi thẩm đoàn.

Nguyên đơn là một cô gái nay 20 tuổi, được gọi là Kaley (hoặc viết tắt KGM), cùng mẹ của cô. Họ cáo buộc Meta và YouTube đã cố tình tạo ra những nền tảng “gây nghiện”, khiến Kaley phát triển các vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe tâm thần: lo âu, ám ảnh ngoại hình (body dysmorphia) và thậm chí ý nghĩ tự tử.

Đây là vụ đầu tiên trong hàng trăm vụ tương tự đi tới xét xử. Kết quả của nó có thể trở thành “la bàn” cho khoảng 1.500 vụ kiện đang chờ hướng giải quyết – và nếu các hãng thua, con số bồi thường có thể lên tới hàng tỷ USD, kèm áp lực phải thay đổi thiết kế sản phẩm.

Luật sư nguyên đơn: “Instagram và YouTube là casino kỹ thuật số”
Trong phần phát biểu mở đầu hôm thứ Hai, luật sư của Kaley – Mark Lanier – gọi Instagram và YouTube là “digital casinos” (casino kỹ thuật số).

Ông mô tả các thao tác tưởng như vô hại – lướt, vuốt, kéo xuống – thực chất là một “máy phát thưởng” tinh vi, đánh thẳng vào não bộ trẻ em bằng những cú “thưởng dopamine” liên tục.

Lanier nói thẳng:

“Vụ án này nói về hai tập đoàn giàu nhất đã thiết kế sự gây nghiện trong não trẻ em.”

“Cái vuốt tay của một đứa trẻ… giống hệt cái kéo của máy đánh bạc. Nhưng thay vì tiền, thứ nó nhận là kích thích tinh thần.”

Nói cách khác, đứa trẻ không “chơi” app. App chơi đứa trẻ.

Kaley bắt đầu từ 6 tuổi: YouTube, Instagram và chiếc “vòng lặp” không lối ra
Theo trình bày của phía nguyên đơn:

Kaley dùng YouTube từ năm 6 tuổi, và dùng Instagram từ năm 9 tuổi. Có thời điểm, phía YouTube nhắc lại cáo buộc của Kaley rằng cô đã xem YouTube 6–7 giờ mỗi ngày.

Trước khi học xong tiểu học, Kaley được cho là đã đăng tới 284 video lên YouTube.

Với Instagram, mức độ sử dụng cũng được mô tả là “vài giờ mỗi ngày”. Đáng chú ý, luật sư Lanier nói rằng theo hồ sơ điện thoại, có một ngày vào tháng 3/2022, khi Kaley 16 tuổi, cô đã dành hơn 16 giờ trên Instagram.

Một ngày 24 giờ, ngủ mấy tiếng… là biết thời gian còn lại đã bị “nuốt” như thế nào.

Những “móc câu” bị gọi tên: infinite scroll, autoplay, nút like và bộ lọc làm đẹp
Lanier lập luận rằng các nền tảng dùng nhiều chiến thuật để “câu” người dùng trẻ:

Infinite scroll / endless scroll: lướt hoài không hết, bộ não không có “điểm dừng” để thở.

Autoplay: video tự chạy, giống như đặt người xem lên băng chuyền.

Nút “like”: được ví như một “cú hit hóa học”, khiến tuổi teen nghiện cảm giác được công nhận.

Beauty filters: bộ lọc làm đẹp thay đổi khuôn mặt, bị cho là góp phần tạo áp lực ngoại hình.

Tất cả kết hợp thành một “loop” – vòng lặp mà người dùng càng yếu, càng dễ bị kéo sâu.

“Mẹ khóa cửa… nhưng con vẫn vào được”: Project Myst và cảm giác bất lực của phụ huynh
Kaley và mẹ không chỉ kiện vì nội dung, mà nhấn mạnh vào thiết kế.

Luật sư Lanier còn nhắc tới một nghiên cứu nội bộ của Meta, được gọi là “Project Myst”. Theo cách Lanier trình bày, nghiên cứu này cho thấy những trẻ em từng trải qua “tác động bất lợi” lại có khả năng nghiện Instagram cao nhất, và phụ huynh thường bất lực để ngăn.

Câu nói của Lanier nghe như một nhát dao:
“Khi Kaley bị khóa vào cái máy, mẹ em bị khóa ra ngoài.”

Người mẹ cố dùng kiểm soát phụ huynh, thậm chí dùng phần mềm bên thứ ba để chặn, nhưng vẫn không thể cắt được vòng xoáy.

Meta & YouTube phản công: “Không phải mạng xã hội, mà là hoàn cảnh gia đình”
Phía Meta và YouTube dự kiến sẽ lập luận rằng nguyên nhân sức khỏe tâm thần của Kaley đến từ một tuổi thơ khó khăn, chứ không phải mạng xã hội.

Theo thông tin được nêu trong quá trình chọn bồi thẩm đoàn:

Mẹ Kaley ly dị người cha bị cáo buộc bạo hành khi Kaley 3 tuổi.

Bà nuôi ba con chủ yếu như một mẹ đơn thân.

Nói thẳng ra, phía công ty muốn bẻ lái: “Đừng đổ cho sản phẩm. Đổ cho đời.”

Bắt nạt, sextortion và mặt tối “không ai muốn nói”
Trong đơn kiện, Kaley còn nêu rằng trên Instagram cô trải qua:

bullying (bắt nạt)

sextortion: trò tống tiền bằng cách đe dọa phát tán hình ảnh nhạy cảm nếu nạn nhân không gửi tiền hoặc gửi thêm ảnh.

Dù vậy, điểm mấu chốt của phiên tòa lần này là: bồi thẩm đoàn không được quy trách nhiệm cho Meta/YouTube vì nội dung do bên thứ ba đăng tải, không gỡ, hay đề xuất nội dung.

Tòa hướng trọng tâm vào thiết kế sản phẩm – liệu “cơ chế gây nghiện” có góp phần gây hại sức khỏe tâm thần hay không.

Điều đặc biệt: Zuckerberg, Mosseri, Neal Mohan có thể ra làm chứng
Trong những tuần tới, nhiều nhân vật cấp cao được dự đoán sẽ phải xuất hiện:

Mark Zuckerberg (CEO Meta)

Adam Mosseri (CEO Instagram)

Neal Mohan (CEO YouTube)

Snap và TikTok đã “rút trước”: thỏa thuận dàn xếp, nhưng sóng vẫn còn
Kaley cũng từng kiện Snap và TikTok. Hai công ty này đã đồng ý dàn xếp trước khi ra tòa (dù vẫn là bị đơn trong các vụ khác).

Một bên chọn “đóng cửa sớm cho đỡ gió”.
Hai ông lớn còn lại bước vào tòa – và cơn gió này có thể thành bão.

Meta & YouTube nói gì: “Chúng tôi phản đối mạnh mẽ” và các “tính năng an toàn”
Meta khẳng định họ “hoàn toàn không đồng ý” với cáo buộc và tin rằng chứng cứ sẽ cho thấy nỗ lực lâu dài nhằm hỗ trợ người trẻ.

YouTube nói các cáo buộc “không đúng” và nhấn mạnh mục tiêu tạo trải nghiệm “an toàn, lành mạnh” cho giới trẻ.

Các công ty cũng nêu họ đã triển khai nhiều biện pháp như:

công cụ kiểm soát của phụ huynh

nhắc “take a break”

hạn chế nội dung

Nhưng câu hỏi vẫn còn:
Nhắc “nghỉ đi” có khác gì… đặt một bình chữa cháy cạnh căn nhà mà mình vừa âm thầm đổ xăng quanh cửa?