USA Eo biển Hormuz bên bờ phong tỏa: Đàm phán Mỹ-Iran sụp đổ, chiến tranh ngôn từ hóa thành đòn siết thương mại toàn cầu

[Gibbs]

Sau 21 giờ đàm phán không đạt kết quả tại Islamabad, căng thẳng Mỹ-Iran lại bùng lên dữ dội khi ông Donald Trump tuyên bố Mỹ sẽ bắt đầu phong tỏa eo biển Hormuz, còn phía Iran đáp trả rằng tuyến huyết mạch dầu khí này “sẽ không được mở lại”.

Có những lúc thời cuộc xoay chuyển chỉ vì một cuộc họp thất bại, một tuyên bố nóng nảy, hay một nút thắt chiến lược nằm trên bản đồ nhưng đủ sức làm rung chuyển cả thế giới. Eo biển Hormuz lúc này chính là nút thắt ấy. Sau nhiều giờ thương lượng căng như dây đàn giữa Mỹ và Iran tại Islamabad, hai bên rời bàn đàm phán mà không có thỏa thuận nào được ký kết. Phía Mỹ nói họ đã đưa ra “đề nghị cuối cùng và tốt nhất”, còn phía Iran cho rằng Washington không tạo được lòng tin và đưa ra những đòi hỏi quá đáng. Trong khi đó, Pakistan – nước đứng ra dàn xếp – chỉ còn biết kêu gọi hai bên tiếp tục giữ lệnh ngừng bắn và duy trì tinh thần đối thoại.

đàm phán vỡ trận, chiến tranh lời nói lập tức leo thang
Ngay sau khi hòa đàm thất bại, ông Donald Trump tuyên bố trên Truth Social rằng Hải quân Mỹ sẽ bắt đầu tiến trình phong tỏa mọi tàu thuyền ra vào eo biển Hormuz. Ông cáo buộc Iran đang biến tuyến hàng hải này thành công cụ thu tiền qua lại và đe dọa rằng bất kỳ tàu nào trả “lệ phí bất hợp pháp” cho Tehran đều sẽ không được bảo đảm an toàn trên biển quốc tế. Nói cách khác, Washington không chỉ muốn mở lại eo biển, mà còn muốn áp quyền kiểm soát thực tế lên một trong những yết hầu thương mại quan trọng nhất hành tinh.

Theo nội dung bạn cung cấp, Dân biểu Cộng hòa Byron Donalds đã lên tiếng ủng hộ lập trường này, cho rằng ông Trump đang làm điều đúng đắn và đang đưa ra một quyết định mang tính chiến lược nhằm kiểm soát eo biển, mở lại tuyến hàng hải quốc tế để thương mại lưu thông không chỉ cho khu vực Trung Đông mà cho cả phần còn lại của thế giới. Trong lối nhìn đó, eo biển Hormuz không còn chỉ là một vùng nước tranh chấp, mà đã trở thành phép thử cho vai trò bá quyền hàng hải của Mỹ.

Trump cảnh báo rằng quân đội Mỹ hiện đang ở trạng thái "LÊN ĐẠN VÀ SẴN SÀNG" (Locked and Loaded) để kết thúc những gì còn sót lại của Iran nếu cần thiết.

phía Iran đáp trả cứng rắn: hormuz sẽ không mở lại
Nếu phía Mỹ chọn giọng điệu áp đặt, thì Iran đáp lại bằng thái độ không chút nhún nhường. Các quan chức Iran sau đàm phán đều phát đi tín hiệu rằng Tehran tin mình đang nắm thế chủ động. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf – người dẫn đầu phái đoàn – nói rõ rằng Mỹ đã không thể giành được lòng tin của Iran trong vòng đàm phán này. Truyền thông nhà nước Iran thì quy trách nhiệm cho “những yêu sách quá mức” của phía Mỹ, đặc biệt ở các hồ sơ liên quan đến chương trình hạt nhân và eo biển Hormuz. Một số quan chức Iran còn khẳng định công khai rằng “eo biển Hormuz sẽ không được mở”.

Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran cũng nói thẳng rằng tại Tehran không hề có kỳ vọng sẽ đạt được thỏa thuận chỉ sau một vòng họp, nhất là khi cuộc đàm phán diễn ra sau 40 ngày chiến tranh, trong bầu không khí đầy ngờ vực. Ông thừa nhận có những điểm hai bên tìm được tiếng nói chung, nhưng ở hai hoặc ba vấn đề cốt lõi thì khác biệt vẫn quá lớn, cuối cùng khiến hòa đàm đổ vỡ. Điều đó cho thấy đàm phán lần này, dù mang tầm vóc lịch sử, vẫn chưa đủ sức bắc cầu qua hố sâu nghi kỵ đã tích tụ sau nhiều thập niên đối đầu.

eo biển hormuz vì sao lại quan trọng đến vậy?
Eo biển Hormuz là chiếc cổ chai của năng lượng toàn cầu. Đây là tuyến vận tải biển cực kỳ chiến lược nối Vịnh Ba Tư với biển Ả Rập và xa hơn là các thị trường năng lượng lớn của châu Á, châu Âu và nhiều nơi khác. Reuters và AP đều nhấn mạnh rằng khoảng 20% lượng dầu thế giới đi qua khu vực này, nên bất kỳ động thái phong tỏa, hạn chế lưu thông hay quân sự hóa nào cũng đủ làm cả thị trường năng lượng nín thở.

Bởi vậy, khi ông Trump nói đến “phong tỏa”, đó không còn là một câu chữ mang tính biểu tượng. Nó báo hiệu khả năng Mỹ sẽ chuyển từ răn đe sang kiểm soát thực địa, ít nhất ở mức độ tuần tra, chặn xét, dò gỡ thủy lôi hay ngăn tàu thuyền bị cho là đã nộp phí cho Iran. Nếu Tehran không lùi, còn Washington không nhượng, Hormuz sẽ biến thành nơi mà chỉ một tính toán sai cũng có thể đẩy giá dầu, cước bảo hiểm hàng hải và nguy cơ xung đột lên rất cao.

thế giới lo ngại: từ giá dầu, thương mại đến quan hệ đồng minh
Ngay sau khi đàm phán thất bại, thị trường vùng Vịnh đã phản ứng thận trọng. Reuters cho biết giới đầu tư quay lại lo ngại về số phận của lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần, cũng như nguy cơ chiến sự tái bùng phát sau hơn sáu tuần giao tranh. Viễn cảnh Hormuz tiếp tục bị siết hoặc bị tranh chấp quyền kiểm soát là yếu tố đặc biệt nhạy cảm, bởi nó liên quan trực tiếp đến nguồn cung dầu và LNG, vốn là mạch máu của nhiều nền kinh tế.

Tại Anh, Bộ trưởng Y tế Wes Streeting công khai thừa nhận những bất đồng về cuộc chiến Iran đã “chắc chắn làm quan hệ với chính quyền Trump bị căng ra”. Ông cũng chỉ trích những phát ngôn “kích động, khiêu khích, quá đáng” của ông Trump và nhấn mạnh rằng rốt cuộc, con đường duy nhất để ổn định tình hình vẫn là một thỏa thuận với Iran nhằm chặn tham vọng hạt nhân. Nghĩa là ngay trong khối đồng minh phương Tây, cách tiếp cận cứng tay của Washington cũng không phải không gây nứt rạn.

Còn Pakistan – nơi vừa đứng ra làm trung gian – thì cố giữ nhịp ngoại giao cuối cùng. Ngoại trưởng Ishaq Dar kêu gọi hai bên tiếp tục giữ cam kết ngừng bắn, duy trì tinh thần tích cực của các cuộc thảo luận, và tuyên bố Islamabad sẽ tiếp tục đóng vai trò cầu nối trong những ngày tới. Một lời kêu gọi mềm mỏng, nhưng trong bối cảnh tiếng trống chiến tranh vẫn còn vang, không ai dám chắc ngoại giao có còn đủ thời gian.

từ hormuz sang lebanon, gaza: mặt trận trung đông đang chằng chịt
Bi kịch của Trung Đông lúc này là các cuộc khủng hoảng không tồn tại riêng lẻ. Trong cùng ngày, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu nói ông muốn một “thỏa thuận hòa bình thực sự” với Lebanon, nhưng lại gắn điều kiện vào việc Hezbollah phải bị giải giới. Song song đó, một đoàn thuyền viện trợ nhân đạo mới từ Barcelona lại chuẩn bị lên đường tìm cách phá vòng phong tỏa Gaza. Như vậy, từ Hormuz đến Lebanon rồi Gaza, toàn khu vực đang nối lại với nhau thành một chuỗi khủng hoảng chồng lấn: chiến tranh, phong tỏa, viện trợ, đàm phán và đe dọa quân sự.

Cũng vì thế, câu chuyện Hormuz không chỉ là câu chuyện giữa Mỹ và Iran. Nó là bản lề có thể làm dịch chuyển tâm thế của Israel, các nước Arab vùng Vịnh, châu Âu, và cả những nền kinh tế phụ thuộc mạnh vào nhập khẩu năng lượng. “Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ” – Trung Đông chưa yên thì thế giới khó mà an.

vấn đề lớn nhất vẫn là lòng tin – và lòng tin hiện gần như đã cạn
Nếu bóc tách kỹ hơn, có thể thấy điều làm đàm phán thất bại không chỉ là nội dung kỹ thuật. Cốt lõi vẫn là lòng tin. Phía Iran nói rõ họ bước vào bàn họp với thiện chí nhưng không có niềm tin sau những cuộc chiến vừa qua. Phía Mỹ thì khẳng định mình thương lượng “một cách thiện chí” và đã để lại “đề nghị cuối cùng, tốt nhất”. Khi mỗi bên đều tin mình đã nhượng đủ, mà vẫn thấy bên kia không đáng tin, thì bàn đàm phán chỉ còn là nơi công bố lập trường, chứ chưa phải nơi tạo ra thỏa hiệp.

Điều đáng lo hơn là sau thất bại ấy, thay vì hạ nhiệt, ngôn từ của các bên lại nóng lên. Ông Trump nói Mỹ đã “locked and loaded”; Iran tuyên bố thế giới sẽ chứng kiến một kiểu quản lý mới ở Hormuz; đồng minh thì lo ngại; thị trường thì chao đảo. Nghĩa là nhịp điệu sau đàm phán không phải nhịp điệu hòa giải, mà là nhịp điệu chuẩn bị cho một vòng đối đầu mới.

"Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên", tương lai của Trung Đông và an ninh năng lượng toàn cầu hiện đang nằm trong tay những quyết định cân não của các nhà lãnh đạo. Liệu eo biển Hormuz sẽ trở thành nơi khởi đầu cho một trật tự quản lý mới như Iran tuyên bố, hay sẽ là nơi Mỹ tái khẳng định uy quyền tuyệt đối của mình?