LHQ cảnh báo nguy cơ chạy đua vũ khí hạt nhân mới

[Romano]

Việc Hiệp ước Cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới (New START) giữa Mỹ và Nga chính thức hết hiệu lực từ ngày 5-2 đang đẩy thế giới vào giai đoạn chưa từng có tiền lệ, khi hai cường quốc hạt nhân lớn nhất không còn bất kỳ ràng buộc pháp lý nào đối với kho vũ khí chiến lược của mình. Liên hợp quốc (LHQ) cảnh báo đây là thời khắc đặc biệt nghiêm trọng đối với hòa bình và an ninh quốc tế.Ngày 5-2 đánh dấu thời điểm Hiệp ước New START - thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân cuối cùng còn hiệu lực giữa Mỹ và Nga - chính thức chấm dứt hiệu lực sau hơn một thập kỷ tồn tại. Hiệp ước được ký năm 2010 và gia hạn năm 2021, giới hạn số lượng đầu đạn hạt nhân chiến lược và phương tiện phóng được triển khai, đồng thời thiết lập các cơ chế thanh sát và xác minh lẫn nhau giữa hai bên.

Theo quy định của New START, mỗi bên không được triển khai quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược, 700 phương tiện phóng (tên lửa đạn đạo liên lục địa, tên lửa phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom chiến lược) và tối đa 800 bệ phóng đã và chưa triển khai. Khi hiệp ước hết hiệu lực mà không có thỏa thuận kế tiếp, các giới hạn này không còn mang tính ràng buộc.

LHQ: Thế giới bước vào "vùng nguy hiểm" chưa từng có

Trong tuyên bố đưa ra ngay trước thời điểm New START hết hạn, Tổng thư ký LHQ António Guterres cảnh báo đây là "một thời khắc nghiêm trọng đối với hòa bình và an ninh quốc tế". Theo ông, lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, thế giới không còn bất kỳ giới hạn pháp lý nào đối với kho vũ khí hạt nhân chiến lược của Mỹ và Nga - hai quốc gia sở hữu phần lớn đầu đạn hạt nhân toàn cầu.


Tổng thư ký LHQ nhấn mạnh các cơ chế kiểm soát vũ khí song phương từ thời Chiến tranh Lạnh, từ SALT đến New START, đã đóng vai trò then chốt trong việc ngăn ngừa tính toán sai lầm, giảm nguy cơ xung đột hạt nhân và góp phần ổn định an ninh toàn cầu. "Việc phá vỡ những thành tựu đạt được trong nhiều thập kỷ không thể xảy ra vào thời điểm tồi tệ hơn, khi nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân đang ở mức cao nhất trong nhiều thập kỷ", ông Guterres cảnh báo.

Người đứng đầu LHQ cho rằng việc thiếu các giới hạn có thể kiểm chứng sẽ làm gia tăng bất ổn toàn cầu trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị leo thang và công nghệ quân sự phát triển nhanh chóng. Tuy nhiên, ông cũng coi đây là cơ hội để "thiết lập lại" các nỗ lực kiểm soát vũ khí, kêu gọi Washington và Moskva lập tức quay lại bàn đàm phán nhằm xây dựng một khuôn khổ kế tiếp, khôi phục các cơ chế kiểm soát và giảm thiểu rủi ro chiến lược.

Mỹ, Nga và bất đồng về khuôn khổ kiểm soát mới

Về phía Nga, Bộ Ngoại giao nước này tuyên bố mọi nghĩa vụ của Moscow theo Hiệp ước New START đã chấm dứt, đồng thời khẳng định Nga và Mỹ "không còn bị ràng buộc bởi các chỉ số định lượng" của hiệp ước. Moscow cho biết vẫn sẵn sàng hành động một cách "có trách nhiệm và cân bằng", đồng thời để ngỏ khả năng đối thoại chính trị - ngoại giao trong tương lai nhằm ổn định tình hình chiến lược. Nga cũng nhắc lại đề xuất của Tổng thống Vladimir Putin hồi tháng 9-2025 về việc tạm thời tiếp tục tuân thủ các giới hạn của New START thêm một năm sau khi hiệp ước hết hạn, với điều kiện Mỹ có hành động tương ứng. Tuy nhiên, theo Moscow, đề xuất này không nhận được phản hồi chính thức từ Washington.


Trong khi đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Mỹ chưa có thông báo mới liên quan đến New START, song nhấn mạnh lập trường lâu nay của Washington rằng bất kỳ khuôn khổ kiểm soát vũ khí hiệu quả nào trong thế kỷ 21 cũng cần có sự tham gia của Trung Quốc. Theo Mỹ, quy mô và tốc độ mở rộng nhanh chóng của kho vũ khí hạt nhân Trung Quốc là yếu tố không thể bỏ qua trong các thỏa thuận tương lai.

Trung Quốc, về phần mình, cho rằng việc yêu cầu Bắc Kinh tham gia các cuộc đàm phán ba bên là không công bằng, do năng lực hạt nhân của nước này còn chênh lệch đáng kể so với Mỹ và Nga. Bắc Kinh kêu gọi Washington phản ứng tích cực với đề xuất của Nga và duy trì các cơ chế kiểm soát hiện có.

Giới chuyên gia cảnh báo việc New START hết hiệu lực có thể kích hoạt một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới, khi cả Mỹ và Nga đều có khả năng gia tăng số lượng đầu đạn và phương tiện phóng. Tuần trước, các nhà khoa học nguyên tử đã điều chỉnh "Đồng hồ Ngày tận thế" tiến gần nửa đêm hơn, phản ánh mối lo ngại ngày càng gia tăng về nguy cơ xung đột hạt nhân toàn cầu. Trong bối cảnh đó, lời kêu gọi của LHQ đối với Mỹ và Nga được xem là nỗ lực cuối cùng nhằm duy trì "lan can an toàn" cho an ninh chiến lược thế giới. Nếu không có một khuôn khổ thay thế New START, nhân loại có nguy cơ quay trở lại một thời kỳ bất ổn hạt nhân, với mức độ rủi ro còn cao hơn cả thời Chiến tranh Lạnh.