Thực tế mới đang hình thành ở Trung Đông

[goodidea]

Sau khi Mỹ và Iran không đạt được thỏa thuận trong cuộc đàm phán ở Islamabad (Pakistan), Tổng thống Donald Trump hôm 12-4 đã tuyên bố Mỹ sẽ phong tỏa eo biển Hormuz - quyết định mà theo ông là "có hiệu lực ngay lập tức" với "tất cả tàu thuyền".


Eo biển Hormuz nhìn từ phía thành phố Fujairah, UAE - Ảnh: AFP

Tuy nhiên sau đó, Bộ Chỉ huy trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã làm rõ thêm tuyên bố của ông Trump. Theo đó, Mỹ sẽ thực hiện phong tỏa toàn bộ giao thông đường biển "đi và đến các cảng của Iran", bắt đầu từ 9h tối ngày 13-4 (giờ Việt Nam), nhưng lệnh phong tỏa sẽ không ảnh hưởng đến tàu thuyền sử dụng eo biển Hormuz để đi và đến các cảng không thuộc Iran.

Cục diện chiến lược thay đổi

Cuộc hội đàm kéo dài 21 tiếng đồng hồ trong hai ngày 11 và 12 tháng 4 ở Islamabad đã kết thúc mà không đạt được thỏa thuận nào.

Phó tổng thống Mỹ JD Vance và các quan chức Iran cho biết sau đó rằng giữa hai bên vẫn còn nhiều khác biệt đáng kể.

Phát biểu sau cuộc hội đàm, ông Vance nói Mỹ cần một cam kết rằng Iran sẽ không tìm cách phát triển vũ khí hạt nhân.

Nhưng ngay cả khi đàm phán không đưa đến thỏa thuận, có vẻ như nguy cơ hai bên trở lại với một cuộc chiến tranh tổng lực ít ra đã được ngăn chặn. Trước khi đàm phán có thể tiến hành, Washington và Tehran đã nhất trí với nhau về một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần lễ bắt đầu từ ngày 7-4.

Chính phủ Iran gọi lệnh ngừng bắn là một chiến thắng, tiếp tục phô trương sức mạnh ở trong và ngoài nước, đồng thời khẳng định không còn lòng tin với Mỹ sau cuộc gặp ở Islamabad và tỏ ra cương quyết không chấp nhận bất cứ điều gì khác ngoài việc đòi hỏi Mỹ và Israel chấm dứt hoàn toàn và ngay lập tức các hành động thù địch.

Những gì diễn ra ở Islamabad cũng cho thấy cục diện chiến lược đã thay đổi. Cuộc chiến cho tới nay không đi đến đâu của Mỹ và Israel đã làm yếu đi sức nặng của các mối đe dọa quân sự.

Washington vẫn có thể phô trương lực lượng, nhưng sau một cuộc xung đột tốn kém và cơ bản là vô ích, những cảnh báo như vậy không còn mang sức nặng như trước. Tương tự, tuyên bố phong tỏa Hormuz của ông Trump không đồng nghĩa với việc an ninh hay lưu thông bình thường đã trở lại với tuyến đường thủy huyết mạch này.

Một thực tế mới hiện đang hình thành ở Trung Đông: Washington không còn có thể áp đặt các điều khoản. Bất kỳ thỏa thuận nào giờ cũng đòi hỏi thỏa hiệp thực sự thông qua hoạt động ngoại giao kiên nhẫn, kỷ luật và chấp nhận tình trạng mơ hồ.

Vấn đề là những phẩm chất này cũng là điều ông Trump thiếu. Ngoài ra, các cuộc thương lượng mở ra khả năng những cường quốc khác sẽ tham gia, đặc biệt là các bên có ảnh hưởng với Iran như Trung Quốc và Nga, để giúp ổn định quá trình và giảm thiểu rủi ro tái diễn xung đột.

Thế cân bằng mong manh
Tuy nhiên, ngay cả khi các cuộc đàm phán đổ vỡ và thậm chí khi Israel tiếp tục các cuộc tấn công vào Iran, điều đó không tự động khiến Mỹ sẽ bị kéo trở lại cuộc chiến.

Kết quả khả thi hơn là một hiện trạng bế tắc mới không qua đàm phán - một trạng thái không được pháp điển hóa qua thỏa thuận chính thức, mà được duy trì bằng sự kiềm chế lẫn nhau trên thực tế.

Mỹ sẽ đứng ngoài cuộc chiến, Iran sẽ tiếp tục quyền kiểm soát với giao thông qua eo biển Hormuz, Israel và Iran sẽ tiếp tục cuộc xung đột ở mức độ thấp. Một cuộc chiến toàn diện Mỹ - Iran, vào lúc này, sẽ được ngăn chặn.

Tehran có thể tuyên bố họ đã đánh bại sức mạnh kết hợp của Israel và Mỹ trong khi vẫn giữ nguyên vị thế địa chính trị và chế độ thần quyền, thậm chí là đã củng cố thêm những điều đó.

Về phần mình, ông Trump có thể khoe ông đã tránh được một cuộc chiến sa lầy khác cho nước Mỹ, trong khi vẫn làm suy yếu nghiêm trọng năng lực quân sự của đối thủ, giúp ổn định thị trường năng lượng, và hỗ trợ thành công Israel.

Dù cho những tuyên bố "chiến thắng" đấy có gần (hay xa) sự thực đến đâu, một tình thế cân bằng, tuy mong manh, đã ít nhiều được xác lập. Trong tình thế này, cả hai bên đều không đủ ý chí chính trị để đạt được một giải pháp toàn diện, nhưng đủ lợi ích chung để tránh một cuộc hủy diệt lẫn nhau lan rộng.

Pháp lý: tàu thuyền phải được đi qua Hormuz
Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO), Công ước năm 1958 về lãnh hải và vùng tiếp giáp, Công ước Vienna năm 1969 về Luật Điều ước quốc tế, và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) cung cấp khuôn khổ pháp lý cho các hoạt động biển và hàng hải, bao gồm các quy tắc cần thiết để quản trị một eo biển như Hormuz. Theo đó, việc quá cảnh qua các eo biển điểm nghẽn chiến lược là dành cho "tất cả các tàu thuyền và phương tiện bay…".

Chưa hết, theo Luật Điều ước quốc tế, như được pháp điển hóa trong Công ước Vienna về Luật Điều ước quốc tế, một quốc gia (như Iran) đã ký nhưng chưa phê chuẩn một hiệp ước vẫn có nghĩa vụ phải "kiềm chế các hành động gây phương hại tới đối tượng và mục đích của hiệp ước mà quốc gia đó đã ký trong khi chờ đợi quá trình phê chuẩn".

Giao thông ở Hormuz được điều tiết bởi Hệ thống Phân luồng giao thông (TSS) do IMO thiết lập. TSS này gồm một vùng phân cách và hai làn giao thông, lần lượt dành cho luồng hướng Tây và hướng Đông (ra và vào) eo biển. Iran và Oman, những quốc gia nằm ở hai bờ eo biển, đều là thành viên IMO và do đó phải tôn trọng các làn vận tải do IMO quy định.

VietBF@sưu tập