Eo biển chiến lược đối mặt sóng gió: Hormuz khó bề trở lại như trước

[Romano]

Ngay cả khi eo biển Hormuz sớm mở cửa hoàn toàn thì vẫn khó lấy lại những gì vốn có trước đây
Tờ The Telegraph (Anh) đưa tin ngày càng nhiều tàu chất dầu thô tại biển Đỏ khi các công ty vận tải từ bỏ hy vọng eo biển Hormuz sớm được mở lại. Cụ thể, Ả Rập Saudi đang tăng cường xuất khẩu qua cảng Yanbu bằng đường ống dẫn dầu Đông - Tây, vốn được xây dựng từ những năm 1980 nhằm tránh "cuộc chiến tàu chở dầu" ở vịnh Ba Tư vào cao điểm chiến tranh Iran - Iraq.

Cạn kiệt kiên nhẫn
Lượng dầu thô vận chuyển từ cảng Yanbu gần đây đạt 3,6 triệu thùng/ngày, tương đương 20% khối lượng từng rời vùng Vịnh qua Hormuz trước khi chiến sự nổ ra vào cuối tháng 2 năm nay.

Công ty dữ liệu hàng hải Lloyd's List cũng cho biết hơn 1.260 tàu đã bất chấp mối đe dọa từ lực lượng Houthi để đi qua eo biển Bab el-Mandeb trong tháng 3, tức tăng 66% số tàu. Đây là con số cao nhất kể từ tháng 1-2024, thời điểm Houthi gia tăng tấn công tàu thuyền đi qua eo biển nằm giữa Yemen (trên bán đảo Ả Rập) và Djibouti (ở châu Phi) này. Trong khi đó, lượng tàu qua eo biển Hormuz đang ở mức thấp nhất kể từ khi chiến sự bắt đầu, chỉ có 35 tàu đi qua trong tuần lễ tính đến ngày 28-4, chưa bằng một nửa so với tuần trước. Khoảng 70% số tàu kể trên có liên hệ với Iran.

Iraq gần đây cũng bắt đầu vận chuyển một lượng nhỏ dầu sang Thổ Nhĩ Kỳ qua một đường ống đã nhiều lần ngừng hoạt động do xung đột chính trị và vũ trang. Theo Tổ chức Năng lượng Quốc tế (IEA), hiện có hơn 7 triệu thùng dầu được vận chuyển ra khỏi vịnh Ả Rập qua các tuyến thay thế này mỗi ngày, tăng từ dưới 4 triệu thùng/ngày trước khi có chiến sự. Tuy nhiên, con số đó chỉ là một phần nhỏ so với khoảng 20 triệu thùng dầu từng đi qua Hormuz mỗi ngày.

Và các đường ống kể trên không giúp ích gì cho những quốc gia bị cô lập về địa lý như Bahrain, Kuwait, Qatar, Iraq, cũng như không vận chuyển được thực phẩm, nhôm, phân bón… - các hàng hóa đang thiếu hụt khác.

Vì những lý do đó, chưa kể các mục tiêu địa chính trị, việc mở lại eo biển Hormuz vẫn vô cùng quan trọng.

Tính toán mới của Mỹ và Iran
Ngày 4-5, ông Ebrahim Azizi, người đứng đầu Ủy ban An ninh quốc gia và chính sách đối ngoại của Quốc hội Iran, cảnh báo rằng bất kỳ sự can thiệp nào của Mỹ vào việc quản lý vận tải qua eo biển Hormuz sẽ cấu thành hành vi vi phạm thỏa thuận ngừng bắn. Những phát biểu này được đưa ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố nước này bắt đầu hướng dẫn các tàu bị mắc kẹt ở eo biển Hormuz ra khỏi khu vực kể từ ngày 4-5.

Theo các đài CNN và Al Jazeera, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết sẽ có tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường, hơn 100 máy bay và 15.000 binh sĩ Mỹ tham gia chiến dịch mang tên "Dự án Tự do" mà ông Donald Trump đề cập.

Về phương thức tác chiến, đài CNN dẫn phân tích từ các chuyên gia chỉ ra lực lượng tàu khu trục lớp Arleigh Burke sẽ đóng vai trò nòng cốt. Tính đến ngày 24-4, Mỹ duy trì 12 tàu khu trục tại Trung Đông.Đối với không quân, Mỹ duy trì sự hiện diện áp đảo với hơn 100 máy bay đa chủng loại. Trong đó, trực thăng vũ trang sẽ đảm nhiệm vai trò tuần tra tầm thấp, sẵn sàng tiêu diệt các tàu nhỏ có ý đồ phong tỏa luồng hàng hải, còn cường kích A-10 áp chế các mục tiêu trên mặt nước hoặc phá hủy các trận địa tên lửa ven bờ.

Song song với lực lượng có người lái là các nền tảng không người lái đa miền trên không và trên biển, có nhiệm vụ theo sát các tàu thương mại hoặc tuần tra khu vực lân cận.Tuy nhiên, CENTCOM nhấn mạnh "Dự án Tự do" không phải là nhiệm vụ hộ tống, mà là hành động khôi phục "quyền tự do hàng hải cho tàu thương mại" qua eo biển Hormuz. Các nhà phân tích dự báo lực lượng vừa nêu chỉ đóng vai trò bảo vệ phòng không cho các nhóm tác chiến tàu sân bay. Đặc biệt, Mỹ hiện không nhắc đến phương án đổ bộ, vốn gây ra nhiều suy đoán sau khi nước này điều động bổ sung 2 nhóm tác chiến tàu đổ bộ cùng hàng ngàn lính thủy đánh bộ đến Trung Đông thời gian gần đây.

Những phương án này dường như khó có thể khơi thông eo biển Hormuz. Trong trường hợp hệ thống phòng thủ ven biển của Iran sụp đổ, làm mất đi phần lớn năng lực rải thủy lôi và tấn công trên biển thì họ vẫn có thể tiếp tục đe dọa bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) phóng từ khoảng cách hàng ngàn km.

Chạy đua tìm đường thay thế
Có một điều được giới phân tích gần như đồng thuận tuyệt đối: Hormuz sẽ không sớm mở cửa trở lại; ngay cả khi kịch bản này xảy ra, theo ước tính của Lloyd's List, sớm nhất phải đến tháng 9, lưu lượng tàu chở dầu mới có thể trở lại bình thường. Nếu tuyến đường này đã bị rải thủy lôi, tình trạng gián đoạn có thể kéo dài đến tận năm 2027.

Các nhà lãnh đạo cũng như các chuyên gia ngành năng lượng đồng thời biết rõ họ không còn được phép phụ thuộc vào Hormuz nữa. "Kể từ lúc tên lửa bắt đầu rơi và UAV bắt đầu tấn công, chúng ta không thể quay lại như trước" - ông Badr Jafar, doanh nhân đóng vai trò đặc phái viên về kinh doanh của Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), nhận định. Tia lạc quan, nếu có thể gọi thế, chính là việc tình hình bế tắc hiện nay có thể tạo ra các giải pháp dài hạn.

Trang Market Watch cho biết một số quốc gia giàu có nhất thế giới cùng các kỹ sư tài năng của họ đang nghiên cứu kỹ lưỡng các phương án thay thế Hormuz. Hiện đã có 2 tuyến "đường vòng" chính với khả năng vận chuyển khoảng 8,5 triệu thùng dầu/ngày ra khỏi khu vực mà không cần đi qua eo biển. Đó là đường ống Đông - Tây của Ả Rập Saudi và đường ống của UAE dẫn dầu tới Fujairah ở vịnh Oman.

Một số phương án khác cũng đang được xem xét, bao gồm kết nối bổ sung với đường ống Sumed của Ai Cập và khôi phục đường ống Xuyên Ả Rập (Tapline) vốn đã ngừng hoạt động từ năm 2001. Đường ống dài khoảng 1.700 km Tapline bắt đầu vận hành từ năm 1950, nối các mỏ dầu phía Đông Ả Rập Saudi với cảng Sidon ở Lebanon, bên bờ Địa Trung Hải.

Theo ông Kenneth B. Medlock, nhà kinh tế năng lượng tại Viện Chính sách công Baker thuộc Đại học Rice, các chính phủ vùng Vịnh không chỉ thảo luận dầu khí mà cả các tuyến vận chuyển hàng hóa khối lượng lớn, bao gồm mở rộng đường sắt.

"Xung đột này thực sự sẽ thay đổi cách nhìn, ưu tiên và động lực đầu tư trong 40 năm tới đối với mọi quốc gia trên thế giới" - ông Jaime Brito, Giám đốc điều hành mảng lọc dầu và sản phẩm dầu tại Công ty dữ liệu OPIS, nói. Một vấn đề khác được ông Brito chỉ ra là cần tích cực đầu tư vào các kho chứa bên ngoài vùng Vịnh, đặc biệt là ở châu Á.

Các nước nhập khẩu năng lượng cũng đang nhanh chóng đa dạng hóa nguồn cung, bằng cách mua thêm nhiên liệu từ Mỹ hoặc lên kế hoạch khởi động lại các nhà máy điện hạt nhân.