Khu Ông Tạ

Sài Gòn có nhiều địa danh có liên quan đến nhân vật như: ngã ba Ông Tạ, ngã ba Chú Ía, cầu Bà Ðô, chợ Bà Hoa...

Khu Ông Tạ ở sài Gòn bây giờ. (Hình: Nguyên Ðức/Người Việt)

Cầu Bà Ðô nằm gần cuối đường Bến Chương Dương, lâu ngày kênh rạch bồi lấp không còn nhìn ra hình dáng cây cầu nữa ngoại trừ một tấm bảng nhỏ bên đường. Ðịa điểm này sau 75 là nơi tụ tập của những người đi vượt biên, từ đây họ sẽ lên ghe xuôi rạch Bến Nghé ra cửa biển.

Chợ Bà Hoa ở trên đường Nguyễn Mai Ninh, thoạt tiên chỉ là khu chợ nhỏ của những người Quảng Nam di tản vào Saigon. Sau này khu dệt Bảy Hiền tấp nập, chợ Bà Hoa ngày càng nhộn nhịp, chật chội nhưng không còn chỗ nào mở rộng vì chung quanh nhà dân san sát, máy dệt chạy suốt ngày.

Mặt tiền phòng khám Ông Tạ. (Hình: Nguyên Ðức/Người Việt)

Cứ nghe địa danh là biết ngay đặc điểm của địa phương đó. Gọi Ngã Năm Chuồng Chó vì nơi đây có trường Quân khuyển, Xóm Thuốc vì có thời kỳ chuyên trồng thuốc lá, Cầu Kho là cây cầu cạnh kho chứa lương thực, ngã ba Ông Tạ vì nơi đây có... ông Tạ.

Ðịa danh Ông Tạ khá đặc biệt vì nhân vật này vẫn còn tồn tại cho đến tận những năm gần đây.

Thủa ấy, chàng thanh niên Nguyễn Văn Bi tuy gốc gia đình nông dân nhưng không thích công việc cày cuốc, trồng trọt nhà nông mà lại ham muốn dấn thân vào nghề y. Ðông y trước kia không có trường lớp bài vở rõ ràng như Tây y mà chỉ dạy theo kiểu truyền nghề. Muốn học Ðông y phải tìm thầy giỏi, chuyên tâm theo đuổi nhiều năm để hằng ngày được thầy chỉ dẫn thực hành cách chẩn bệnh, bốc thuốc. Thay vì Tây chia ra hai ngành Y và Dược đào tạo bác sĩ và dược sĩ riêng rẽ thì thầy lang kiêm nhiệm cả hai lãnh vực đó. Vừa khám bệnh vừa bốc thuốc. Thuốc men thầy cũng phải tự tìm lấy, tự thái sao tẩm phơi...

Bên trong phòng khám với chân dung Ông Tạ trên tường. (Hình: Nguyên Ðức/Người Việt)

Nguyễn Văn Bi rời nhà, lang bạt qua các ngọn núi tỉnh Tây Ninh tìm nơi học nghề, được các thầy thuốc Nam truyền cho những bài thuốc cổ truyền với nguyên liệu thuốc Nam, một số là cây cỏ thiên nhiên tìm trong rừng núi, số khác trồng trong vườn nhà. Sau khi nắm vững các bài thuốc Nam, ông hạ sơn và tiếp tục học nghề thuốc Bắc ở các tiệm thuốc của người Trung Hoa.

Sau thời gian dài, khi đã nắm vững nghề thuốc, ông bắt đầu hành nghề độc lập, bắt mạch và bốc thuốc chữa bệnh cho dân chúng.

Từ trước năm 54, cả khu vực quanh hương lộ 14 chỉ là bãi đất mênh mông với ít đám rau hay cỏ dại mọc lan tràn, thưa thớt dăm nóc nhà và một mái chùa nhỏ có tên Thánh Thọ.

Ðường sá hoang vu, chùa cũng vắng vẻ. Ông Bi mua nguyên khu vực hương lộ có chùa Thánh Thọ trong đó rồi bắt đầu mở phòng khám bệnh. Mặc dù tấm bảng lớn đề tên phòng khám trưng ngay trước cửa nhưng ít ai để ý. Hỏi thăm phòng khám Trần Thái đường, dân địa phương chẳng ai biết bởi tất cả mọi người đều gọi gọn là “phòng khám Ông Tạ.”

Mộ Ông Tạ rào kín nằm phía sau phòng khám. (Hình: Nguyên Ðức/Người Việt)

Ông Tạ thông thạo Hán văn, có thể tự nghiên cứu sách vở, tài liệu. Ông kết hợp cách chẩn bệnh của người Việt và người Hoa, kết hợp cả thuốc Nam và thuốc Bắc một cách thông thạo. Vì thế danh tiếng của ông không những nổi trong khu vực mà còn mau chóng bay rộng. Bệnh nhân khắp nơi đông tới nỗi phải chầu chực từ sáng sớm để đợi tới phiên. Cả tây đầm cũng tìm đến xin chữa trị vì tiếng đồn về ông là “chẩn bệnh như thần.”

Ngoài tài y dược, ông còn có cái tâm của một lương y đạo đức. Bênh nhân nghèo đến, ông chữa bệnh, cho thuốc không tính tiền, dân chúng xung quanh không có nhà ở, ông cắt đất cho. Năm 54, làn sóng di cư vào Nam đổ vào khu vực này khiến khu Ông Tạ trở nên đông đúc.

Ðến năm 75, ông chỉ còn sở hữu hai ngàn mét vuông đất ở góc đường và mặc dù đường đã đổi tên mới nhưng tiếng tăm về ông lan rộng tới nỗi góc đường Lê Văn Duyệt-Thoại Ngọc Hầu được mọi người gọi là Ngã ba Ông Tạ, rồi chợ Ông Tạ, cầu Ông Tạ... Nguyên khu vực này được gọi chung là Khu Ông Tạ

Một sạp mộc tồn ở khu Ông Tạ. (Hình: Nguyên Ðức/Người Việt)

Cầu Ông Tạ bắc ngang qua kênh Nhiêu Lộc nay đã bị phá bỏ, thế bằng hai cây cầu nhỏ phân thành hai luồng xe xuôi ngược.

Dân di cư tập trung đông đảo biến nơi này thành khu “Bắc kỳ” thuần túy. Những người miền Bắc trên đường vào Nam mang theo nguyên vẹn cuộc sống từ y phục, giọng nói, ẩm thực...

Trước kia, dân Hố Nai về thành phố thường đến đây có khá đủ hàng hóa cần thiết cho họ mua bán. Khi nhà văn Thanh Thương Hoàng nhắn mua hạt giống cải để trồng vào mùa Xuân, loại cải để muối dưa chua. Ðến khu Ông Tạ là chắc chắn nhất, khỏi cần đi tìm nhiều nơi vì ở đây bày bán đầy đủ các loại hạt giống rau, củ.

Sau khi chợ Ông Tạ bị giải tán, chợ mới Phạm Văn Hai được thành lập thu gom người buôn bán vào đó thì đi trên đường, nhìn vào các con hẻm nhỏ hai bên, người ta vẫn thấy cảnh buôn bán rơi rớt từ chợ nhỏ trước kia. Họp dài dài theo ngõ hẹp là rau cỏ, thịt thà bày dưới đất dọc theo lối đi. Hàng hóa đặc Bắc: rau thì là, cà váu, củ dong riềng... Tết đến rợp trời lá dong và lạt giang. Mọi người kháo nhau muốn ăn tương Bắc, mắm tôm ngon, phải tìm đến đúng chợ Ông Tạ. Ðó là không kể mộc tồn và bê thui là hai món “đặc sản.” Các quầy nhỏ nhắn, gọn gàng đứng rải rác dọc theo đường treo lủng lẳng hoặc bày trên mặt quầy mộc tồn vài con, bê thui nguyên đùi vàng ươm. Khách hàng ghé xe vào mua mang đi chứ không có bàn ghế bày ăn tại chỗ vì lề đường quá hẹp.

Khu Ông Tạ cũng nổi tiếng với khu phố Hàn quốc nằm đằng sau chợ Phạm Văn Hai đông người Ðại Hàn sinh sống với nhiều cửa hàng, quán xá chuyên bán thực phẩm, thức ăn Hàn.

Ông Tạ người to, cao, uy nghi, nhìn rất tốt tướng. Sau 75 ông vẫn tiếp tục nghề chữa bệnh mãi đến cách đây hơn mười năm, ông mới qua đời, thọ ngoài bảy mươi tuổi. Sinh thời không có con nên ông truyền nghề thuốc cho một người cháu và hai con trai của người cháu này. Người cháu ruột cũng đã mất cách đây ba năm nên hiện nay thương hiệu “nhà thuốc Ông Tạ” thuộc về hai người cháu trai là Nguyễn Văn Huệ ngay nhà ông Tạ và Nguyễn Văn Ðông cũng ở gần đó. Ngoài chẩn trị còn thêm châm cứu.

Ngày nay việc học nghề Y dễ dàng hơn xưa. Các lương y ngoài kiến thức gia truyền còn theo học ở trường lớp chính quy nên rút ngắn được thời gian mò mẫm nghiên cứu như trước kia.

Có điều lúc còn sống, do thương người, ông Tạ cho một số người buôn bán tạm ở vào khuôn viên của nhà thuốc. Trong đó, có một người phụ nữ. Sau khi ông Tạ mất, giữa người phụ nữ và các cháu của ông xảy ra tranh chấp tài sản. Ðất đai Ông Tạ lúc này nằm giữa đô thị, đã trở thành “tấc đất tấc vàng.” Cuối cùng, nhà cửa chia thành hai. Một nửa thuộc về người phụ nữ là ngôi mộ của Ông Tạ và phần diện tích được chia đã bán cho chủ mới xây căn nhà lầu bốn tầng. Một nửa thuộc về người cháu là nhà thuốc và chùa Thánh Thọ ngày xưa mà hậu liêu nay thành gian thờ tự của gia tộc ông Tạ.

Bây giờ tới khu Ông Tạ quá quen thuộc tới mức đi ngang qua một mặt tiền với tấm bảng Trần Thái Ðường cũ kỹ phai màu, lại có sạp ăn uống choán một phần lối đi, hiếm ai biết đó chính là phòng mạch Ông Tạ lừng lẫy một thời. Dẫu sao, bước qua khỏi mặt tiền khiêm nhường ấy, bỏ sau lưng khu phố náo nhiệt, chật chội, khách bất ngờ khi thấy trước mặt là mảnh sân rộng rãi và phòng mạch không thay đổi với không khí yên tĩnh thơm mùi thảo dược.

Một tấm chân dung to được treo giữa phòng cho thấy hình ảnh chủ nhân xưa, Ông Tạ, người được lưu tên cho cả một vùng phố thị sầm uất ngày nay.

Nguyên Ðức/Người Việt