Trên đất nước ta có 54 dân tộc anh em cùng chung sống. Mỗi dân tộc đều sở hữu những phong tục, tập quán mang bản sắc riêng. Về chuyện ngủ của người dân tộc Việt Nam cũng có nhiều phong tục độc đáo, đặc sắc.
Ở dân tộc Chơ Ro, con trai, con gái hễ đủ 15 tuổi sẽ được phép “ngủ mèo” để t́m hiểu nhau trước khi nên vợ nên chồng.
Luật tục từ xưa đă quy định tục “ngủ mèo” rất nghiêm ngặt để đảm bảo chế độ một vợ, một chồng; nếu ai vi phạm sẽ bị phạt rất nặng. Theo quy định, thanh niên người Chơ Ro khác ḍng họ đến tuổi cập kê được tự do t́m hiểu, hẹn ḥ nhau.
Khi t́nh cảm hai phía đă đến độ đắm say và có ư muốn kết thành vợ chồng th́ chàng trai chủ động hẹn, cô gái nhận lời cùng “ngủ mèo” để t́m hiểu kỹ lưỡng hơn về nhau. Khi màn đêm buông xuống, chàng trai đi “ngủ mèo” tại nhà người yêu sẽ mang theo một cây đ̣n và một roi mây. Với người Chơ Ro, chiếc roi mây vừa có tác dụng làm tín hiệu cho cô gái, vừa là vũ khí tự vệ của các chàng trai khi đi trong đêm tối để xua các loài thú dữ.
Chàng trai đứng ở dưới sàn dùng cây đ̣n gơ nhẹ lên vị trí buồng nằm, đồng thời đưa roi mây qua khe báo hiệu cho cô gái. Nếu thời điểm thích hợp, cô gái sẽ nắm roi mây rung để báo cho người yêu trèo lên. Lên nhà rồi, chàng trai sẽ dùng chiếc đ̣n mang theo, đặt xuống sàn và đi trên chiếc đ̣n này. Đây là nghi thức để tránh làm các thành viên khác trong nhà thức giấc. Và dù cha mẹ cô gái có thể biết, nhưng họ làm ngơ v́ tin vào sự lựa chọn của con ḿnh và cho đó là theo ư Giàng.
Những cô gái và chàng trai Chơ Ro (Ảnh: Dân Việt)
Trong thời gian “ngủ mèo”, chàng trai không được phép ngủ đến sáng mà phải ra về trước khi mọi người trong nhà cô gái thức giấc. Theo luật tục, người nhà cô gái chỉ chấp nhận cho chàng trai “ngủ mèo” nhiều nhất là 3 lần. Sau đêm thứ ba, anh ta phải chủ động đến tŕnh diện bố mẹ cô gái và xin phép được cưới.
Nếu khi ấy chàng trai không xin phép để gia đ́nh nhà ḿnh đến bàn chuyện cưới hỏi th́ nhà cô gái có quyền giữ lại rồi cử người đến nhà chàng trai đánh tiếng tế nhị rằng: “Chuồng nhà tôi hiện đang giữ một con trâu nhà ai bị lạc. Gia đ́nh bên này thử sang xem có phải của nhà ḿnh không?”. Lúc đó, nhà chàng trai phải hiểu vấn đề rồi nhanh chóng cắt đặt người đại diện mang rượu qua nhà cô gái để đáp lời “nhận trâu” và bàn các thủ tục cho đôi trẻ cưới nhau
Ngủ ngửi để quen hơi nhau
Người dân tộc Dao đeo tiền Xuân Sơn ở huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ có một tập tục kỳ lạ là thực hiện tục “ngủ ngửi” để chọn vợ, chọn chồng. Bao đời nay, các thế hệ người Dao đeo tiền ở Xuân Sơn thành vợ, thành chồng và gắn kết với nhau, thuỷ chung, vụng dại một cách khó lư giải bắt đầu cũng từ tập tục hết sức khác người này.
Theo các cụ kể lại, người Dao đeo tiền ngày xưa thường ở nơi xa xôi, cheo leo, hẻo lánh. Thuở hồng hoang, ông trời chỉ cho trái đất này có hai người Dao, một nam và một nữ nhưng lại ở hai nơi heo hút và xa lắc và bắt họ phải tự t́m đến với nhau.
Các thiếu nữ người Dao đeo tiền, đến tuổi “ngủ ngửi” đang mong chờ tiếng cộc kệch vang lên trước cửa vào mỗi buổi tối, để khẳng định rằng ḿnh đă lớn (Ảnh: Người đưa tin)
Hai người Dao mải miết đi t́m nhau. T́m măi, t́m măi, đến khi gối mỏi, lưng c̣ng, mái tóc xanh nhuốm sương gió bụi trần họ mới gặp nhau. T́m được nhau rồi, mặc những quy định nghiệt ngă của trời đất, hai trái tim khô héo như được hồi sinh, họ nhanh chóng thành vợ thành chồng. Nhưng cũng v́ quá say t́nh, họ đă quên mất cái nhă ư của ông trời là buộc họ phải làm quen hơi nhau.
Ông trời đă trừng phạt con người, biến họ thành nạn nhân sống như chết dần, gần mặt nhưng xa ḷng. Khi hai cơ thể sống là vợ là chồng mà không thể hoà nhập được thật là một sự đầy ải. V́ vậy, ông bà của người Dao đeo tiền từ thuở sơ khai ấy đă buộc cháu con khắc phục lại lỗi thiếu sót của họ với lời nguyền “ngủ ngửi”.
Theo đó, trai gái người Dao đeo tiền đến tuổi cập kê phải... ngửi mùi nhau và ngủ cùng nhau để hai cơ thể quen hơi. Theo các già làng, ông trời đă bắt họ làm vậy, và điều cốt lơi, làm vậy để trai gái được kết duyên vợ chồng, được sống trọn đời chung thuỷ bên nhau...
Có người nhiều năm đi "ngủ ngửi" nhưng vẫn chưa t́m được người nào hợp hơi; nhưng cũng có người một lần đă nên duyên vợ chồng. Các thiếu nữ người Dao đeo tiền th́ luôn mong chờ tiếng cộc kệch vang lên trước cửa vào mỗi buổi tối, để khẳng định rằng ḿnh đă lớn.
Ngủ thăm để được cưới vợ
Đây là một tục lệ từ hàng ngh́n năm nay của đồng bào các dân tộc thiểu số Thái, Mông, Dao, Mường…ở Mường Lát (Thanh Hóa). . Tục lệ này cho phép những chàng trai đến tuổi trưởng thành được phép tới "ngủ thăm" nhà một cô gái mà họ ưng.
Các cô gái đến tuổi trưởng thành, ban ngày đi làm việc, tối đến đốt một ngọn đèn, buông màn sớm và nằm trong đó. Các chàng trai có nhu cầu t́m hiểu người con gái ḿnh sẽ lấy làm vợ, có thể t́m đến để "ngủ thăm". Nếu đèn trong buồng cô gái c̣n sáng, nghĩa là chưa có ai đến ngủ thăm, chàng trai phải tự cạy cửa để vào nhà.
Những cô gái, chàng trai miền sơn cước chỉ 14-15 tuổi đă ngủ thăm. (Ảnh: VietNamNet)
Vào được rồi, chàng trai sẽ nằm xuống bên cạnh cô gái và phải để tự bàn tay cô gái ấy tắt hay vặn nhỏ ngọn đèn. Hai người chỉ được tṛ chuyện, tâm sự ở tư thế... chung chăn, chung gối mà không được chạm vào người nhau.
Sau khoảng 5-6 đêm t́m hiểu như thế, cô gái sẽ có quyền quyết định cho chàng trai “ngủ thật” hay không. Để được “ngủ thật”, hai người phải thưa với bố, mẹ cả 2 bên gia đ́nh để xem có hợp tuổi không. Khi thời gian “ngủ thật” bắt đầu, cũng là lúc chàng trai phải đến ở làm công cho gia đ́nh cô gái. Cứ ngày đi làm cùng gia đ́nh, tối về ngủ với cô gái ḿnh có ư định t́m hiểu. Trong thời gian này, chàng trai không được về nhà ḿnh, muốn về phải được gia đ́nh cô gái cho phép. Nếu cô gái không thích chàng trai nữa th́ cô gái sẽ gói quần áo cùng với một gói cơm nắm cho vào địu và bảo với chàng trai rằng: "Anh cứ về thôi!", như thế có nghĩa là cô gái đă từ chối...
Ngủ duông để chọn ư trung nhân
Người Cơ Tu có một phong tục đặc biệt riêng là "ngủ duông", tiếng địa phương gọi là lướt zướng.
Người con trai Cơ Tu phải làm nhà ngủ duông vào tầm tháng 9, tháng 10 của năm, sau khi đă thu hoạch xong.
Nhà ngủ duông được làm ở nương rẫy hoặc ở b́a rừng. Gọi là nhà nhưng thực chất đây là một cḥi được làm bằng các vật liệu tạm như lá cây... và ngôi nhà này được cả làng đều biết.
Nhà trai đến nhà gái để đón dâu - một nghi lễ không thể thiếu trong đám cưới truyền thống của người Cơ Tu vùng núi Quảng Nam (Ảnh: Đắk Lắk Online)
Hai người có cảm t́nh với nhau có thể ngủ ở nhà duông cùng nhau từ 3 đến 5 đêm, hoặc hơn thế, để tự do t́m hiểu. Nhưng họ không được vi phạm những quy định như cấm quan hệ bừa băi hoặc có thai trước khi cưới.
Nếu vi phạm, th́ tùy ở mức độ, sẽ bị phạt. Thường th́ chàng trai bị phạt rất nặng, làng bắt người con trai đó phải giết heo có khi là trâu, ḅ mang từng phần đến từng gia đ́nh trong làng để tự thú tội và chia cho cả làng cùng ăn; đôi khi phải đền bù cho nhà gái nào là ché, chiêng, đồ trang sức quư... hoặc phải chịu nợ truyền kiếp từ đời này sang đời khác và bị cộng đồng ruồng bỏ không ai tiếp xúc với những con người phạm tục. Cũng v́ sự phạt nặng này mà từ xa xưa, nam nữ Cơ Tu khi tiếp xúc, quan hệ t́nh cảm với nhau đều luôn có ư thức giữ ǵn, tôn trọng đạo đức.
Ngủ lần cuối trước khi ly hôn
Người Thái và Khơ Mú rất coi trọng chuyện hôn nhân. V́ thế, khi lấy nhau, tất cả người dân phải bằng mọi cách để gia đ́nh không tan vỡ. Nếu xảy đến việc ly hôn, th́ việc chia tay cũng hết sức lạ đời.
Theo phong tục, một ngày sau khi ra ṭa, cặp vợ chồng vừa chia tay phải trở về bản để chuẩn bị làm lễ ly hôn. Theo nghi thức, lễ ly hôn được tổ chức ở nhà người vợ trước. Và cũng như đám cưới, gia đ́nh người vợ phải cho người đi đến các gia đ́nh trong bản mời đại diện đến tham dự. Một ngày sau, đến lượt nhà trai tổ chức nghi lễ tương tự. Cũng có rạp, loa đài mở inh ỏi, cũng mổ ḅ, mổ lợn tưng bừng và cúng bái tổ tiên.
Kết thúc buổi lễ, đêm hôm ấy, vợ chồng về nhà chung của hai người (trước khi cưới, nhà trai phải dựng nhà trước) và sống với nhau một đêm cuối cùng. Thông thường những đêm như thế này, họ thức với nhau đến sáng để tâm sự và rồi ngày sau đó, người vợ và những đứa con (nếu vợ bị chồng bỏ) sẽ soạn đồ đạc và về nhà ngoại ở, chính thức chia tay nhau. Bắt đầu từ lúc này, họ chỉ c̣n là vợ chồng cũ và được phép t́m hiểu và xây dựng gia đ́nh với người mới.
Thu Ḥa (Tổng hợp)
Những phong tục "ngủ" kỳ lạ của trai gái miền sơn cước
