Theo như giới nghiên cứu đã cảnh báo suốt nhiều thập kỷ rằng khí hậu ấm lên nhanh chóng sẽ khiến tình trạng mưa lớn và sóng nhiệt tệ hại hơn nhưng những gì đang diễn ra trong mùa hè 2021 truyền tải một thông điệp cấp thiết hơn. Bởi mùa hè năm nay cho chúng ta thấy: Không nơi nào an toàn trong thời đại này.
Tệ hơn cả chiến tranh
Dòng lũ đục ngầu sầm sập tràn vào đường ngầm giờ cao điểm, bên trong toa tàu nước mỗi lúc một dâng lên khiến hành khách phải bám vào tay vịn treo cao, cố nhô đầu trên mực nước để thở.
Ngôi làng vốn có khí hậu mát mẻ, ôn hòa bỗng bị thiêu rụi, trở thành một trong những nơi nóng nhất trên trái đất, dân làng phải di tản trong đêm.
Trận mưa kéo dài 2-3 ngày lại trút xuống lượng mưa gần gấp đôi mức dự kiến cho cả tháng 7, sông lớn vỡ bờ, làng mạc bị cuốn trôi, hàng trăm người thiệt mạng.
Những cảnh tượng tưởng như chỉ có trong phim thảm họa kỳ thực lại xảy ra ở hiện tại và trên khắp thế giới. "Tôi nghĩ rằng, tiếng Đức không có từ nào để thể hiện mức độ tàn phá", Merkel nói với báo giới khi bà khảo sát thị trấn Schuld trên sông Ahr, một trong những nơi bị ảnh hưởng nặng nề nhất của cơn mưa lịch sử tại châu Âu vừa rồi.
Nhưng có lẽ người Đức rồi sẽ phải tìm ra được từ ngữ để mô tả cho tình trạng này. Mùa hè năm 2021 cho chúng ta thấy: Không nơi nào an toàn trong thời đại của biến đổi khí hậu.
Ngôi làng Schuld (Đức) bị tàn phá sau trận lụt nặng nề từ sông Ahr. Ảnh: SASCHA STEINBACH/EPA/SHUTTERSTOCK
"Thông thường chúng tôi chỉ gặp thời tiết kiểu này vào mùa đông", Bernd Mehlig, một quan chức về môi trường từ bang NRW (Đức) – khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nói với WDR, "Tình trạng này, với cường độ này, là vô cùng bất thường vào mùa hè".
Sự bàng hoàng là cảm nhận chung của người dân vùng Tây Bắc châu Âu. Vốn quen với khí hậu ôn hòa không mấy khi bị ảnh hưởng bởi sự cực đoan của thời tiết. Rất ít người chuẩn bị cho cảnh tượng mà họ đã thấy sau khi trận lụt tồi tệ tấn công khu vực.
"Mọi người liên tục nói là tình hình tệ hơn chiến tranh", Arne Piepke thuộc nhóm nhiếp ảnh gia tài liệu DOCKS cho hay. Chiến tranh là hình thái tương tự mà người dân địa phương nghĩ tới trước mức độ thương vong và tàn phá bởi thiên nhiên, "Chuyện này trước giờ chưa từng xảy ra ở đây".
Cựu Tổng thống Maldives Mohamed Nasheed nói: "Mặc dù ảnh hưởng không đồng đều nhưng thảm họa này nhắc nhở [chúng ta] rằng trong tình khạng khẩn cấp khí hậu thì không ai an toàn cả, dù là sống trên một đảo quốc nhỏ như tôi hay một nước phương Tây phát triển".
Biến đổi khí hậu có dự phần?
Tại những vùng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất ở Đức, lượng mưa đáng lẽ rơi trong 2 tháng đã trút xuống trong 24 giờ, theo cơ quan khí tượng Đức Deutscher Wetterdienst. Bản đồ do cơ quan này công bố cho thấy đây là trận lụt trăm năm một lần trên vùng Tây Đức rộng lớn.
Nguyên nhân là bởi một vùng áp thấp dày đặc bất thường lấy hơi ẩm nhiệt đới từ Địa Trung Hải vòng qua hệ thống áp cao phía trên Đại Tây Dương về phía Đông vào Trung Âu, rồi bị kẹp ở giữa với một vùng áp cao khác.
Hiện tượng tương tự cũng gây nên trận mưa lớn lịch sử ở Trung Quốc gần đây. Khối áp cao cận nhiệt đới Tây Thái Bình Dương và áp cao lục địa duy trì ổn định ở biển Nhật Bản, Tây Bắc Trung Quốc, khiến hệ thống áp thấp nằm giữa bị mắc kẹt và gần như không thể di chuyển được, Cơ quan Khí tượng Trung Quốc (CMA) giải thích.
Nói một cách đơn giản thì những vùng áp cao bao quanh khiến khối áp thấp không thể di chuyển được, khối áp thấp vốn lạnh và ẩm hơn liên tiếp được bồi thêm các luồng khí mới dẫn tới tình trạng mưa lớn cục bộ kéo dài.
Các cơn mưa ở Trung Âu chỉ kết thúc khi vùng áp cao phía Đông Đại Tây Dương mở rộng về phía lục địa, đẩy khối áp thấp về phía Nam.
Vậy hiện tượng kể trên có liên quan gì tới biển đổi khí hậu?
Theo WaPo, cần phải thực hiện các nghiên cứu để xác định xem liệu những trận lũ này có xảy ra nếu không có biến đổi khí hậu hay không, nhưng các nhà khoa học cho rằng, có thể nói trời sẽ không mưa nhiều đến vậy, trong một khoảng thời gian lâu đến vậy nếu không có sự nóng lên toàn cầu.
Nguyên nhân là bởi không khí càng nóng thì càng giữ nhiều hơi ẩm – khi nhiệt độ tăng 1 độ C thì độ ẩm tăng 7% - và nhiệt độ trung bình của Đức đã tăng hơn 2 độ C so với thời tiền công nghiệp.
Cường độ mưa bất thường thống nhất với những gì các nhà khoa học dự đoán trong bối cảnh nhiệt độ tăng cao do biến đổi khí hậu gây ra. Nhiệt độ tăng cao đẩy nhanh quá trình bốc hơi, dồn thêm nước vào khí quyển tạo ra những trận mưa lớn hơn.
Một nghiên cứu gần đây trên Tạp chí Khí hậu dự đoán: Lượng giáng thủy cực đại tại phần lớn châu Âu có cường độ gia tăng trong những thập kỷ sắp tới. Một nghiên cứu khác phát hiện ra rằng tần suất xảy ra những cơn bão nghiêm trọng, di chuyển chậm khắp châu Âu có thể tăng gấp 14 lần vào cuối thế kỷ này.
Ngoài ra, còn một yếu tố khác đáng lưu tâm là tình trạng di chuyển chậm lại của các luồng không khí do giảm chênh lệch nhiệt độ giữa vùng cực và xích đạo. Điều này đồng nghĩa với việc hệ thống áp thấp có thể tồn tại cục bộ ở một nơi trong một khoảng thời gian lâu hơn. Đây cũng là một trong những nguyên do dẫn tới tình trạng vòm nhiệt kéo dài ở Bắc Mỹ hồi tháng 6.
Nói một cách khác, mô hình thời tiết trong những ngày gần đây ở Trung Âu, có thể là dấu hiệu của những thứ sắp diễn ra.
Siêu máy tính cũng phải "bó tay"
Các nhà khoa học hàng đầu thừa nhận, họ đã không thể dự đoán được cường độ những cơn lũ xảy ra ở Đức và vòm nhiệt xảy ra ở Bắc Mỹ.
Theo nhiều nghiên cứu trước đây, lượng mưa là một trong những yếu tố khó dự báo nhất và hầu hết các nhà khí tượng học đều cho rằng khó có thể ước tính được chính xác lượng mưa trong một giờ cụ thể.
Trung tâm Khí tượng Quốc gia ở Bắc Kinh là 1 trong 9 cơ sở được Tổ chức Khí tượng Thế giới công nhận. Nhưng dù sở hữu nhiều vệ tinh và siêu máy tính thì khi dự báo mưa, trung tâm này vẫn sai nhiều hơn là đúng.
Thậm chí ngay cả Mỹ, Nhật, châu Âu, nơi có lịch sử lâu dài hơn về nghiên cứu khí tượng và quy mô đất liền cần bao quát nhỏ hơn thì mức độ chính xác vẫn chỉ ở khoảng 30%.
Trung tâm máy tính phục vụ nghiên cứu khí hậu đặt tại Hamburg, Đức sử dụng siêu máy tính Mistral để xử lý lượng lớn dữ liệu nhằm phân tích biến đổi khí hậu và tạo ra các bản mô phỏng cho tương lai. Ảnh: Morris MacMatzen/Getty Images
Đức là nơi đặt một trong những siêu máy tính hiện đại, phục vụ công tác nghiên cứu khí tượng của châu Âu. Siêu máy tính quét qua khối lượng dữ liệu khổng lồ để phát triển những mô hình khí tượng sử dụng trong các kế hoạch cho tương lai, bao gồm cả báo cáo của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC).
Tuy nhiên, những siêu máy tính mà họ có trong tay cũng không đủ khả năng để dự đoán chính xác mức độ nghiêm trọng của những hình thái cực đoan ấy.
Về trường hợp của Trung Quốc thì các nhà dự báo thời tiết đã dự đoán được lượng mưa lớn trước cơn lũ tồi tệ nhưng lại cảnh báo sai thời điểm và địa điểm.
Chính quyền tỉnh Hà Nam đã cảnh báo về nguy cơ thời tiết cực đoan từ tuần trước nhưng các nhà dự báo cho rằng đợt mưa lớn nhất sẽ xảy ra ở Tiêu Tác, thành phố dưới chân núi Thái Hành, đề cập tới nguy cơ gặp cơn lũ trăm năm có một và di tản dân cư sống ở vùng trũng.
Nhưng cuối cùng mưa lớn lại rơi ở Trịnh Châu, một ngày sau thời điểm dự báo, vào thời điểm khi người dân đang tấp nập trở về nhà cho kịp bữa cơm chiều.
Trong khi đó, tại Đức, quan điểm cho rằng các nước giàu có với khí hậu ôn hòa sẽ không thực sự bị ảnh hưởng bởi thời tiết cực đoan có thể là một trong những nguyên nhân khiến tình trạng tử vong tệ hơn.
Nhiều người đã chỉ trích mức độ hiệu quả của hệ thống cảnh báo tại những khu vực bị ảnh hưởng, lý luận rằng nó không truyền đạt được mức độ nghiêm trọng của cơn mưa mà các nhà khí tượng đã cảnh báo từ sớm cho người dân.
"Chúng tôi đáng ra có thể được cảnh báo sớm hơn nhiều", một người dân Đức ở vùng ảnh hưởng nói, "Không ai ý thức được tình hình sẽ nghiêm trọng đến mức nào". Có những người chết đuối ngay trong tầng hầm nhà mình, một số tìm cách lấy đồ đạc, thay vì sơ tán.
Tình trạng "bình thường mới" không ai mong muốn
Giới nghiên cứu đã cảnh báo suốt nhiều thập kỷ rằng khí hậu ấm lên nhanh chóng sẽ khiến tình trạng mưa lớn và sóng nhiệt tệ hại hơn nhưng những gì đang diễn ra trong mùa hè 2021 truyền tải một thông điệp cấp thiết hơn.
"Người ta cứ nghĩ chắc là trời sẽ mưa nhiều, nhưng họ không thực sự hiểu điều đó nghĩa là gì", Karsten Haustein, một nhà khí tượng học nhận định, "Trong thời đại biến đổi khí hậu, một cơn mưa lớn đáng ra không gây thiệt hại mấy bỗng trở thành thảm họa". Và tình trạng này sẽ xảy ra nhiều hơn.
"Đây là một tình trạng bình thường mới", Johannes Quaas, một nhà khí tượng tại đại học Leipzig ở Đông Đức nói, "Biến đổi khí hậu cũng làm thay đổi định nghĩa về thời tiết bình thường. Chúng ta đang dần tiến tới một sự bình thường mới, bao gồm cả những hình thái mưa khác nhau".
"Xã hội chúng ta đang sống vốn cho rằng mình có khả năng kiểm soát tự nhiên. Và giờ người ta lại cảm thấy mình bất lực trước tự nhiên", Albi Roebke - tư vấn viên cho hàng trăm người còn sống sót ở North Rhine – Westphalia nói, "Chúng ta sợ nước và lửa, giống như tổ tiên mình cách đây 40.000 năm. Đó là điều rất khó hiểu".
