PGS. Bùi Hiền qua đời: Một đời tâm huyết với tiếng Nga và cải cách tiếng Việt

[nguoiduatinabc]

PGS.TS. Bùi Hiền, tác giả công trình cải tiến chữ quốc ngữ vào cuối năm 2017, vừa qua đời. Hưởng thọ 90 tuổi.

Ngoài công trình cải tiến chữ quốc ngữ, PGS.TS. Bùi Hiền còn là một trong những người đầu tiên giảng dạy tiếng Nga trong hệ thống giáo dục của Việt Nam.

Một đời tâm huyết với tiếng Nga

Lễ viếng được tổ chức vào 13h ngày 12/5, lễ truy điệu và đưa tang diễn ra vào 6h30 ngày 13/5 tại quê nhà Vĩnh Chân, Hạ Hòa, Phú Thọ. Linh cữu sau đó được đưa đi hoả táng tại Ba Vì, Hà Nội; an táng tại nghĩa trang quê nhà Vĩnh Chân.

PGS.TS. Bùi Hiền sinh ngày 19/5/1935 ở xã Vĩnh Chân, huyện Hạ Hòa, Phú Thọ. Ông là một trong những người đầu tiên giảng dạy tiếng Nga trong hệ thống giáo dục của Việt Nam.

Ông từng được Nhà nước cử đi học tiếng Nga ở Trung Quốc. Năm 1955, sau khi tốt nghiệp, ông về nước và được giao phụ trách Ban Tiếng Nga của Trường Ngoại ngữ ở Hà Nội. Khi Trường Đại học Sư phạm ngoại ngữ Hà Nội (nay là Trường Đại học Ngoại ngữ, ĐH Quốc gia Hà Nội) thành lập năm 1967, PGS.TS. Bùi Hiền được giao phụ trách Khoa Tiếng Nga.

Từ năm 1969 đến năm 1972, ông làm nghiên cứu sinh phó tiến sĩ (nay là tiến sĩ) ngành tiếng Nga ở Liên Xô. Sau khi bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ với kết quả xuất sắc ở Trường Đại học Tổng hợp quốc gia Moskva mang tên Lomonosov, ông về nước và tiếp tục công tác tại Trường Đại học Sư phạm ngoại ngữ Hà Nội.

Năm 1974, ông giữ chức Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Ngoại ngữ Hà Nội. Năm 1978, PGS. Bùi Hiền về Bộ Giáo dục và Đào tạo, phụ trách ngoại ngữ trong cải cách giáo dục.

Sau đó, PGS.TS. Bùi Hiền làm Phó Viện trưởng Viện Nội dung và Phương pháp dạy học phổ thông thuộc Viện Khoa học giáo dục Việt Nam cho đến khi nghỉ hưu vào năm 1993.

PGS.TS. Bùi Hiền là người đứng ra viết nhiều cuốn sách, chủ biên của một số cuốn từ điển tiếng Nga như: Bộ sách giáo khoa dạy tiếng Nga từ lớp 6 đến lớp 12 được dạy từ năm 1978; Từ điển giáo khoa Nga - Việt; Từ điển Việt - Anh - Pháp - Nga; Từ điển tri thức bách khoa phổ thông Việt Nam...

Công trình cải tiến chữ quốc ngữ

PGS.TS. Bùi Hiền nhận thấy, trải qua gần một thế kỷ, đến nay, chữ quốc ngữ đã bộc lộ nhiều bất hợp lý nên cần phải cải tiến để giản tiện, dễ nhớ, dễ sử dụng, tiết kiệm thời gian, vật tư...

Trong suốt mấy chục năm nghỉ hưu và trong những năm cuối đời, PGS.TS. Bùi Hiền vẫn miệt mài đọc sách, nghiên cứu và luôn tâm huyết với việc cải tiến chữ quốc ngữ. Ông viết nhiều bài như "Vai trò của chữ quốc ngữ trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0", "Cẩm nang chữ quốc ngữ cải tiến"...

Cuối năm 2017, công trình cải tiến chữ quốc ngữ của PGS.TS. Bùi Hiền được công bố đã thu hút sự quan tâm của lớn của dư luận. Có rất nhiều quan điểm trái chiều về chữ cải tiến này, thậm chí trên mạng xã hội khi đó đã diễn ra nhiều cuộc tranh cãi dữ dội.
Theo đó, chữ quốc ngữ cải tiến của PGS.TS. Bùi Hiền dựa trên tiếng nói văn hóa của thủ đô Hà Nội cả về âm vị cơ bản lẫn 6 thanh điệu chuẩn, nguyên tắc mỗi chữ chỉ biểu đạt một âm vị, và mỗi âm vị chỉ có một chữ cái tương ứng biểu đạt.

Với chữ cải tiến, sẽ bỏ chữ Đ ra khỏi bảng chữ cái tiếng Việt hiện hành và bổ sung thêm một số chữ cái tiếng Latin như F, J, W, Z. Ngoài ra, thay đổi giá trị âm vị của 11 chữ cái hiện có trong bảng trên, cụ thể: C = Ch, Tr; D = Đ; G = G, Gh; F = Ph; K = C, Q, K; Q = Ng, Ngh; R = R; S = S; X = Kh; W =Th; Z = d, gi, r. Vì âm “nhờ” (nh) chưa có ký tự mới thay thế, trong văn bản tạm thời dùng ký tự ghép n’ để biểu đạt.

Nhiều nhà ngôn ngữ sau khi xem xét cũng nhận thấy đề xuất của PGS. Bùi Hiền hợp lý, vì chữ viết này có một nguyên tắc thống nhất. Song, cũng có nhiều ý kiến phản bác vì cho rằng nếu cải tiến vậy sẽ phức tạp, có nhiều hệ lụy.

Tuy nhiên, theo PGS. Bùi Hiền, bảng chữ cái cải tiến sẽ thống nhất được chữ viết cho cả nước, loại bỏ được hầu hết các thiếu sót, bất cập không nhất quán trước đây gây khó khăn cho người dùng (mắc lỗi chính tả), giản tiện được bộ chữ cái khi từ 38 chữ cái chỉ còn 31, dễ nắm được quy tắc, dễ nhớ.

Ngoài ra, chữ cải tiến còn giúp tiết kiệm được thời gian, công sức, vật tư trong quá trình tạo lập các văn bản trên giấy, trên máy tính.

PGS. Bùi Hiền sau đó đã tiếp tục nghiên cứu để công trình cải tiến chữ quốc ngữ trở nên hoàn thiện nhất. Tháng 12/2017, ông nhận Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả từ Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch) cho tác phẩm Cải tiến chữ quốc ngữ.

Đầu năm 2018, PGS. Bùi Hiền đã chuyển tác phẩm Truyện Kiều gồm 3.254 câu thơ lục bát sang chữ viết cải tiến của mình và tự in thành sách. Cuối năm 2018, cháu nội ông là Bùi Tiến (tốt nghiệp Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) đã cùng một người bạn thân làm tặng ông nội mình phần mềm chuyển đổi 'tiếw Việt', giúp việc chuyển đổi các tác phẩm văn học hay báo chí sang chữ cải tiến chỉ sau một vài thao tác.