Thiên An Môn 36 năm: Cuộc chiến của Bắc Kinh chống lại ký ức và tự do

[kentto]

Ảnh do Focus Taiwan cung cấp

Hôm nay, ngày 4 tháng 6 năm 2025, đánh dấu 36 năm kể từ khi quân đội Trung Quốc nổ súng vào những người biểu tình ủng hộ dân chủ tại Quảng trường Thiên An Môn ở Bắc Kinh, giết chết hàng trăm, thậm chí có thể là hàng nghìn thường dân.

Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) chưa bao giờ công bố số người chết chính thức, và vụ thảm sát vẫn là một trong những sự kiện bị kiểm duyệt chặt chẽ nhất trong lịch sử Trung Quốc, chỉ sau Nạn đói lớn thời Mao, ước tính đã giết chết ít nhất 30 triệu người.

Nhiều công dân Trung Quốc chỉ nghe về sự kiện này sau khi đi du học và bị tẩy não sâu sắc bởi tuyên truyền của nhà nước đến mức họ thường từ chối các lời kể của nhân chứng, các bản tin và thậm chí cả đoạn phim nổi tiếng về "Tank Man", người biểu tình đơn độc đứng trước một đoàn xe tăng vào ngày sau vụ thảm sát, tượng trưng cho việc chặn đường để ngăn chúng giết thêm người .

Vụ thảm sát Quảng trường Thiên An Môn xảy ra vào tháng 6 năm 1989 khi ĐCSTQ sử dụng vũ lực quân sự để đàn áp một phong trào biểu tình ôn hòa lớn ở Bắc Kinh. Những gì bắt đầu như một cuộc biểu tình do sinh viên lãnh đạo đã phát triển thành một lời kêu gọi toàn quốc về cải cách chính trị, tự do ngôn luận, các biện pháp chống tham nhũng và trách nhiệm giải trình lớn hơn của chính phủ. Những người biểu tình càng có động lực hơn nữa bởi sự bất mãn về kinh tế bắt nguồn từ lạm phát, mất an ninh việc làm và bất bình đẳng ngày càng tăng trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế theo định hướng thị trường của Trung Quốc.

Phong trào này đã đạt được động lực sau cái chết của Hồ Diệu Bang, một nhà lãnh đạo ĐCSTQ có tư tưởng cải cách được sinh viên ưa chuộng. Khi các cuộc biểu tình gia tăng, sự chia rẽ đã xuất hiện trong giới lãnh đạo đảng. Trong khi Tổng bí thư Triệu Tử Dương ủng hộ đối thoại, những người theo đường lối cứng rắn do Thủ tướng Lý Bằng lãnh đạo đã thúc đẩy một giải pháp quân sự. Cuối cùng, Đặng Tiểu Bình đã đứng về phía những người theo đường lối cứng rắn, tuyên bố thiết quân luật. Vào đêm ngày 3–4 tháng 6 năm 1989, Quân đội Giải phóng Nhân dân đã tiến vào và nổ súng vào những thường dân không vũ trang. Cuộc thảm sát này được thúc đẩy bởi quyết tâm của ĐCSTQ nhằm duy trì chế độ độc đảng và đè bẹp những gì mà họ coi là mối đe dọa hiện hữu đối với quyền lực của mình.

Quyết định của Đặng Tiểu Bình đứng về phía những người theo đường lối cứng rắn đã cho phép sử dụng vũ lực quân sự chống lại những người biểu tình đặc biệt quan trọng vì ông được coi rộng rãi là kiến ​​trúc sư kinh tế của Trung Quốc hiện đại. Ông được ghi nhận là người đã mở cửa nền kinh tế Trung Quốc và đưa hàng trăm triệu người thoát khỏi đói nghèo. Nhưng sự ủng hộ của ông đối với vụ thảm sát đã gửi đi một thông điệp rõ ràng: tự do hóa kinh tế sẽ không đi kèm với tự do hóa chính trị. Kể từ thời điểm đó, mối quan hệ không chính thức giữa ĐCSTQ và người dân trong nhà nước độc đảng này là công dân có thể trở nên giàu có như họ muốn, miễn là họ không đòi hỏi nhiều quyền tự do hơn hoặc quyền dân chủ.

Trong thời đại của Tập Cận Bình, người lên nắm quyền vào năm 2012, ngay cả sự sắp xếp ngầm đó cũng đã bị xói mòn. Dưới thời Tập, việc tích lũy của cải đã được định hình lại thành nghĩa vụ của một người cộng sản tốt: một phương tiện để củng cố nhà nước. Trong khi đó, các quyền và tự do đã bị hạn chế dần dần. Tập đã xóa bỏ giới hạn nhiệm kỳ vào năm 2018, cho phép ông ta tiếp tục nắm quyền vô thời hạn và đã xây dựng chế độ giám sát kỹ thuật số tinh vi nhất trong lịch sử.

Người ta ước tính Trung Quốc có hơn 500 triệu camera giám sát, nhiều camera được hỗ trợ bởi nhận dạng khuôn mặt và phân tích dáng đi. ĐCSTQ có thể theo dõi chuyển động của hầu hết mọi công dân trong suốt cả ngày, họ đã đi đâu, gặp ai và làm gì.

Tất cả các phương tiện truyền thông nước ngoài và nền tảng mạng xã hội đều bị cấm. Thay vào đó, WeChat thống trị cuộc sống ở Trung Quốc. Đây là ứng dụng tất cả trong một lớn nhất thế giới, kết hợp nhắn tin, viết blog, gọi xe, giao đồ ăn, ngân hàng và thanh toán kỹ thuật số. Nhưng mọi tính năng đều được Đảng Cộng sản giám sát và kiểm soát chặt chẽ.

Hệ thống tín dụng xã hội đang phát triển của Trung Quốc, được thí điểm vào năm 2014, hiện đang chấm điểm công dân dựa trên lòng trung thành và hành vi của họ. Chỉ trích chính phủ, tham gia các nhà thờ ngầm hoặc tham gia vào hoạt động "phản quốc" có thể làm giảm điểm của một người. Điểm thấp có thể dẫn đến việc bị cấm đi máy bay, tàu cao tốc, dịch vụ ngân hàng hoặc thậm chí là rời khỏi đất nước.

Bên cạnh việc đàn áp Trung Quốc đại lục, Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) đã tăng cường các nỗ lực nhằm tước bỏ các quyền và quyền tự do đặc biệt của Hồng Kông và đe dọa chủ quyền của Đài Loan. Trước khi Luật An ninh Quốc gia được thông qua vào năm 2020, Hồng Kông hoạt động theo mô hình “một quốc gia, hai chế độ”, với hệ thống pháp lý hoàn toàn riêng biệt, hộ chiếu riêng cho phép đi lại miễn thị thực đến nhiều quốc gia tiên tiến nhất và mức lương trung bình vượt quá mức lương trung bình của người Mỹ. Người dân được hưởng quyền tự do ngôn luận, tự do tôn giáo và quyền tự chủ tương đối trong quản lý.

Tuy nhiên, sau khi sự can thiệp ngày càng tăng của Bắc Kinh gây ra các cuộc biểu tình quần chúng vào năm 2019, chủ yếu do sinh viên lãnh đạo, Trung Quốc đã áp đặt Luật An ninh Quốc gia, trên thực tế là hình sự hóa bất đồng chính kiến. Luật này dẫn đến việc bắt giữ hơn 10.000 người biểu tình, bao gồm cả các nhà lãnh đạo sinh viên như Joshua Wong, người vẫn bị giam giữ với khả năng giao tiếp hạn chế với thế giới bên ngoài. Kể từ đó, Bắc Kinh đã có hệ thống phá hủy các quyền tự do của Hồng Kông. Các trường học hiện được yêu cầu chuyển hướng giảng dạy ngày càng nhiều sang tiếng Quan Thoại thay vì tiếng Quảng Đông và truyền bá các bài học của họ bằng tuyên truyền của Đảng Cộng sản và Tư tưởng Tập Cận Bình. Các chủ đề như vụ thảm sát Thiên An Môn đã bị xóa khỏi chương trình giảng dạy.

Trong nhiều thập kỷ, Hồng Kông là nơi duy nhất trên đất Trung Quốc được phép tổ chức các lễ tưởng niệm công khai quy mô lớn về vụ thảm sát Thiên An Môn. Các buổi cầu nguyện thắp nến hàng năm tại Công viên Victoria thường xuyên thu hút hàng chục nghìn người tham gia. Điều đó đã thay đổi vào năm 2020, khi Đảng Cộng sản Trung Quốc áp đặt Luật An ninh Quốc gia, trên thực tế là cấm các buổi cầu nguyện và hình sự hóa mọi hình thức bất đồng chính kiến. Những người tổ chức, bao gồm các thành viên của Liên minh Hồng Kông ủng hộ các phong trào dân chủ yêu nước của Trung Quốc, đã bị bắt giữ và Bảo tàng Ngày 4 tháng 6 đã buộc phải đóng cửa vào năm 2021. Năm 2023, chính quyền đã tịch thu "Cột ô nhục", một bức tượng tưởng niệm nổi bật, như một phần của cuộc điều tra về hoạt động lật đổ. Cùng năm đó, Rowena He, một học giả đáng kính về Thiên An Môn, đã bị từ chối gia hạn thị thực và bị sa thải khỏi vị trí giảng dạy tại Đại học Trung văn Hương Cảng.

Các nhân vật tôn giáo cũng đã bị nhắm mục tiêu. Hồng y Joseph Zen, một giáo sĩ Công giáo cấp cao và cựu Giám mục của Hồng Kông, đã bị bắt vào năm 2022 theo Luật An ninh Quốc gia vì nghi ngờ "thông đồng với các thế lực nước ngoài" do vai trò của ông là người ủy thác của Quỹ Cứu trợ Nhân đạo 612, nơi cung cấp hỗ trợ pháp lý và y tế cho những người biểu tình ủng hộ dân chủ. Mặc dù sau đó ông được tại ngoại và bị phạt vì không đăng ký quỹ đúng cách, hộ chiếu của ông đã bị tịch thu. Chỉ đến tháng 4 năm 2025, một tòa án mới cấp phép cho ông đến Vatican để dự tang lễ của Giáo hoàng Francis.

Tuần này, chính phủ Trung Quốc tiếp tục đàn áp mọi hoạt động tưởng niệm công khai về vụ thảm sát Thiên An Môn. An ninh xung quanh quảng trường được tăng cường cho ngày kỷ niệm, và các nỗ lực kiểm duyệt được tăng cường để ngăn chặn mọi cuộc thảo luận hoặc tưởng niệm. Bộ Ngoại giao lên án các tuyên bố quốc tế là sự can thiệp và bóp méo lịch sử của nước ngoài.

Ngược lại hoàn toàn, người dân Đài Loan công khai tổ chức các buổi cầu nguyện và biểu tình, coi cả vụ thảm sát Thiên An Môn và cuộc đàn áp ở Hồng Kông là những lời cảnh báo khẩn cấp.

Tổng thống Lai Ching-te tái khẳng định cam kết của Đài Loan trong việc tưởng nhớ ngày 4 tháng 6, tuyên bố rằng các xã hội dân chủ có nghĩa vụ bảo tồn sự thật lịch sử và tôn vinh những người đã hy sinh mạng sống vì nhân quyền. Một buổi cầu nguyện công khai tại Quảng trường Tự do của Đài Bắc có một bản sao thu nhỏ của "Cột ô nhục", tượng trưng cho vai trò của Đài Loan trong việc bảo tồn ký ức mà Bắc Kinh tìm cách xóa bỏ.