Được Tổng Thống Trump
"dán nhãn" là
"một thằng điên Cộng sản 100%" ("a 100% Communist lunatic"), Zohran Mamdani đã lgây ra chấn động nước Mỹ với chiến thắng ngoạn mục với chiệc ghế Thị trưởng New York, thành phố lớn nhất nước Mỹ. Mamdani là ứng cử viên đầu tiên kể từ thời ông John V. Lindsay năm 1969 giành được hơn một triệu phiếu trong cuộc bầu cử Thị trưởng ở đây…
Thị trưởng đắc cử Zohran Mamdani và vợ, bà Rama Duwaji, trong đêm mừng chiến thắng, 4/11 tại thành phố New York. (Ảnh: Angela Weiss/AFP via Getty Images)
Dấu ấn lịch sử của New York City
New York, thành phố từng được xem là pháo đài của chủ nghĩa tư bản Mỹ, đứng trước một cột mốc lịch sử: người chiến thắng cuộc đua thị trưởng không phải là một tỷ phú, một cựu Thống đốc, hay một gương mặt da trắng trung niên, mà là Zohran Mamdani, 34 tuổi, người Mỹ gốc Uganda và là thành viên của Đảng Dân Chủ Xã Hội (DSA).
Chiến thắng ngoạn mục của Mamdani đã được giới bình luận đánh giá tích cực. Họ cho rằng Zohran Mamdani là đại diện một thế hệ mới đang thách thức nền chính trị già nua của nước Mỹ. Đó là những người không đến từ hành lang quyền lực Wall Street hay Ivy League, mà từ những căn hộ thuê ở Queens, từ các nhóm hoạt động vì người nghèo, từ những phong trào xã hội bị xem là cấp tiến.
Giới quan sát nhận định rằng Mamdani là gương mặt tiêu biểu cho một thế hệ chính trị gia vừa mang dáng dấp trí thức, vừa là biểu tượng của sự bất tuân trước trật tự cũ, rằng những người trẻ như Mamdani đã biến tuổi trẻ từ bất lợi thành lợi thế. Họ đại diện cho một thế hệ không còn sợ bị gán là
"thiếu kinh nghiệm", bởi vì kinh nghiệm cũ, kinh nghiệm của giới chính trị chuyên nghiệp, đã bị thất bại trong việc giải quyết những vấn đề khủng hoảng lớn nhất của Mỹ, từ sự bất bình đẳng, giá nhà, chăm sóc y tế, đến biến đổi khí hậu.
Bình luận gia Eric Lach có viết trên
The New Yorker (
"What Zohran Mamdani Knows About Power"):
Thế hệ của Mamdani không còn xem quyền lực là đích đến mà là một quá trình học hỏi lại cách thức làm chính trị. Họ sinh ra trong thời kỳ Internet, trưởng thành trong khủng hoảng kinh tế, và bước vào đời khi niềm tin vào chính phủ gần như bị sụp đổ hoàn toàn. Họ không nói đến
"giấc mơ Mỹ" mà chỉ muốn nhấn mạnh đến
"khế ước xã hội mới", rằng những người như Mamdani không hứa hẹn tạo ra thiên đường mà chỉ đòi hỏi sự bình đẳng. Chính điều đó khiến cho họ trở nên nguy hiểm với trật tự cũ, một trật tự dựa trên sự bất bình đẳng đã được hợp thức hóa qua ngôn ngữ tự do.
Zohran Mamdani là ai?
Zohran Mamdani sinh ra và lớn lên ở Kampala, Uganda, là con trai của ông Mahmood Mamdani và bà Mira Nair. Là một học giả và bình luận gia về chính trị người Uganda gốc Ấn Độ, ông Mahmood Mamdani từng giữ chức Hiệu trưởng Đại Học Quốc Tế Kampala ở Uganda. Mahmood Mamdani chuyên nghiên cứu về chính trị châu Phi và quốc tế, chủ nghĩa thực dân và hậu thuộc địa.
Năm 1972, Mahmood nằm trong khoảng 60,000 người Châu Á bị nhà độc tài Idi Amin cho trục xuất ra khỏi Uganda.
"Tôi đang ở độ tuổi ngoài hai mươi vào tháng Mười Một, 1972, lúc tôi buộc phải rời Uganda theo lệnh của Tổng Thống) Idi Amin", ông này đã viết trên tờ
London Review of Books vào năm 2022. Lấy bằng tiến sĩ tại Harvard năm 1974, hiện ông Mahmood đang là giáo sư, với danh hiệu
"Herbert Lehman Professor" về khoa học chính trị tại Đại Học Columbia, New York.
Bà Mira Nair là đạo diễn làm phim người Mỹ gốc Ấn Độ, từng nhận được hai giải ở liên hoan phim Cannes và bốn giải từ liên hoan phim Venice, hai giải César, hai lần đề cử BAFTA và hai lần đề cử giải Oscar. Bà Mira Nair đến Mỹ nhờ học bổng của ĐH Harvard. Bà đã gặp ông Mahmood Mamdani hồi năm 1989 lúc bà ở Uganda để nghiên cứu cho bộ phim
"Mississippi Masala" (với sự tham gia của tài tử Denzel Washington và Sarita Choudhury).
Gia đình Mamdani di chuyển đến thành phố New York khi Zohran Mamdani mới có 7 tuổi. Trở thành công dân Mỹ hồi năm 2018, Zohran Mamdani được bầu vào Hội Đồng Lập Pháp tiểu bang New York năm 2020. Sau khi tốt nghiệp trường Bowdoin College với bằng cử nhân Nghiên Cứu về châu Phi, Zohran Mamdani làm cố vấn Phòng chống tịch thu nhà ở tại Queens, một công việc mà ông nói đã giúp truyền cảm hứng cho ông ra tranh cử.
Một chiến lược ra tranh cử đột phá
Trong cuộc bầu cử sơ bộ của Zohran Mamdani, nhóm cử tri 18-29 tuổi có tỷ lệ tham gia cao nhất. Họ nhìn thấy ở Mamdani một điều hiếm hoi trong nền chính trị ở Mỹ: người chịu lắng nghe. Cô Leah Ash, 26 tuổi, ở tận Mississippi, nói rằng dù không thể bầu cho Mamdani,
"It nhất tôi lấy lại niềm hi vọng rằng chính trị có thể là phương tiện thay đổi, không chỉ là trò chơi quyền lực" ("America’s mayor? Why people outside of New York should care about Mamdani’s victory"/USA Today).
Cách vận động trong chiến dịch tranh cử của Mamdani hoàn toàn mới mẽ: sử dụng mạng xã hội như là kênh đối thoại, chứ không phải là để quảng cáo cho cá nhân.
Zohran Mamdani tổ chức đội quân tình nguyện 50,000 người; gõ cửa 1.6 triệu gia đình, tạo ra cảm giác ông là
"một người trong chúng ta" thay vì là một
"chính trị gia". Nhiều người thậm chí còn so sánh Zohran Mamdani với Barack Obama khi nhận định rằng giữa lúc đảng Dân Chủ bị xem là xa rời đời sống thực tế, Mamdani thổi vào đó một luồng gió mới: trẻ, thông minh, chân thật và tràn đầy cảm xúc.
Bị dán cái nhãn
"Cộng sản" với những nghị sự mang màu sắc
"xã hội chủ nghĩa" (socialist), Zohran Mamdani thậm chí không được sự ủng hộ lớn trong nội bộ đảng Dân Chủ. Người ta tự hỏi Zohran Mamdani là sự
"cứu rỗi" của đảng hay là mối hiểm họa đang chực chờ. Một số nhân vật trung dung như ông Chuck Schumer (ttrưởng khối thiểu số Dân Chủ ở Thượng Viện) hoặc Kirsten Gillibrand (thượng nghị sĩ Dân Chủ đại diện tiểu bang New York) đã né tránh Zohran Mamdani, trong khi ông Hakeem Jeffries (trưởng khối thiểu số Dân Chủ ở Hạ viện) chỉ miễn cưỡng bày tỏ sự ủng hộ vào sát ngày bầu cử.
Chính sách "bao cấp kiểu Cộng sản"
Nhiều người đặt câu hỏi rằng, một người ở độ tuổi "quá non nớt" và thiếu kinh nghiệm như Zohran Mamdani liệu có đủ khả năng để điều hành thành phố lớn nhất nước Mỹ hay không. New York có ngân sách đến 116 tỷ USD với khoảng 300,000 nhân viên và một Sở Cảnh sát lớn hơn cả quân đội nước Bỉ. Những chính sách
"sặc mùi Cộng sản" của Zohran Mamdani gồm:
1/ Chăm sóc trẻ em toàn diện.
Zohran Mamdani đề xuất cho thực hiện chương trình chăm sóc trẻ em miễn phí cho tất cả trẻ em từ 6 tuần đến 5 tuổi và sẽ mở rộng các chương trình hỗ trợ mẫu giáo và nhà trẻ hiện có từng được thực hiện dưới thời chính quyền Bill de Blasio (Thị trưởng New York từ 2014-2021).
Cần nói thêm, không giống các quốc gia giàu có khác, Mỹ buộc các bậc cha mẹ phải tự lo liệu trong ba năm đầu đời của con cái, và thường là trong năm năm đầu tiên. Washington chỉ dành 0.4% ngân sách cho trẻ nhỏ. Một số thành phố cung cấp các chương trình chăm sóc trẻ em do chính quyền địa phương phụ trách, và một số gia đình thu nhập thấp đã nhận được phiếu trợ cấp từ chính quyền sở tại. Tuy nhiên, cha mẹ vẫn phải gánh chịu phần lớn các chi phí chăm sóc trẻ em. Kết quả, Mỹ đang bị thiếu hụt nghiêm trọng dịch vụ chăm sóc trẻ em, và tình hình này đặc biệt lại còn tồi tệ hơn ở New York.
Ở New York, mỗi bốn em dưới 3 tuổi chỉ có một chỗ giữ trẻ được cấp giấy phép. Hiểu một cách đơn giản: nhu cầu gửi trẻ cao gấp bốn lần so với số chỗ giữ trẻ hợp pháp hiện có.
Ở 5 khu hành chính của New York City (
"borough" có thể tạm gọi là
"quận", gồm Manhattan, Brooklyn, Queens, The Bronx, Staten Island), chi phí giữ trẻ trung bình là 18,200 USD/năm đối với dịch vụ tại nhà, hoặc 26,000 USD tại các trung tâm giữ trẻ.
Chính phủ liên bang cho rằng chi phí chăm sóc trẻ không nên chiếm quá 7% thu nhập của gia đình. Theo tiêu chuẩn đó, một hộ gia đình ở New York phải kiếm được 300,000 hoặc 400,000 USD/năm để có thể nuôi nổi một đứa con. Những khó khăn trong việc chăm sóc con cái khiến cho thành phố mất di 23 tỷ USD trong các hoạt động kinh tế và 2,2 tỷ USD doanh thu về thuế vụ mỗi năm (
"Can Mamdani Pull Off a Child-Care Miracle?"/The Atlantic).
2/ Chính sách thứ hai là xe buýt nhanh và miễn phí.
Mamdani đã sử dụng xe buýt làm trọng tâm trong chiến dịch tranh cử, với đề xuất cho mở rộng chương trình thí điểm từng được áp dụng thời đại dịch (miễn phí tất cả tuyến xe buýt của thành phố). Ông cũng đề xuất mở rộng làn đường dành riêng cho xe buýt. Đề xuất đi xe buýt miễn phí sẽ được tài trợ bằng cách tăng thuế doanh nghiệp của tiểu bang cũng như thuế thu nhập đối với những cư dân New York có thu nhập hơn 1 triệu USD/năm. Ngoài ra, Zohran Mamdani cũng muốn tất cả năm quận hạt (borough) của New York City đều phải có một siêu thị được chính phủ trợ cấp về ngân sách.
3/ Thách thức lớn nhất là lời hứa
"tạm ngưng tăng tiền thuê nhà" ("freeze the rent", tức không tăng giá tiền thuê trong một thời hạn nhất định). Nhà ở là một trong những thách thức lớn nhất và kinh niên nhất của New York. Một cuộc khảo sát của
Marist Poll vào năm 2024 cho thấy 73% cư dân New York than rằng, khả năng chi trả tiền nhà ở là vấn đề rất lớn trong cộng đồng của họ.
Tuy nhiên, chính sách cho
"tạm ngưng tăng tiền thuê nhà" có thể không giúp được gì cho khoảng 3 triệu dân ở New York đang đi thuê nhà với giá thị trường. Một số chuyên gia cho rằng việc giữ cho giá thuê ổn định (đối với các căn nhà được kiểm soát giá thuê) có thể sẽ đẩy giá thuê nhà ở thị trường tự do tăng lên.
Ngoài ra, việc cho ngưng tăng giá thuê nhà (đối với những căn nhà được kiểm soát giá thuê) có thể khuyến khích người thuê ở lại lâu hơn, trong khi những người khác phải cắn răng đi thuê với giá ngày càng cao. Hiện New York City có gần một triệu căn nhà được kiểm soát giá thuê (rent-stabilized units), so với khoảng 1,1 triệu căn nhà cho thuê theo giá thị trường (market-rate rentals).
Có ý kiến rằng đề xuất của Mamdani về việc kiểm soát giá thuê còn có thể khiến cho các ngân hàng e ngại khi xem xét tài trợ cho các dự án nhà ở, khiến cho sự bế tắc trong việc xây thêm các đơn vị nhà ở cho người dân sẽ càng lớn hơn. Mamdani cho biết ông sẽ chi ra 100 tỷ USD để xây dựng 200,000 căn nhà mới với giá phải chăng và bảo tồn những căn hiện có (
"Mamdani Seeks to Freeze Rents on Stabilized Units. What About the Rest?"/The New York Times).
Ngoài ra còn có "bóng ma luôn hiện hữu của Tổng Thống Trump". Tự cho rằng mình "bảnh trai hơn nhiều" ("much better-looking", Trump tự cho so sánh mình với Mamdani, trong buổi phỏng vấn 60 Minutes trên CBS ngày 2/11), Trump có thể gây khó khăn rất nhiều cho tân thị trưởng New York City bằng cách khóa vòi ngân sách liên bang. Ông cho biết sẽ không
"bố thí 1 xu nào nếu Mamdani thắng cử".
New York City dự kiến sẽ nhận 7,4 tỷ USD tiền ngân sách liên bang trong năm tài khóa 2026, chiếm 6,4% ngân sách của thành phố. Khoản phân bổ lớn nhất dành cho Sở Giáo Dục, với hơn 2 tỷ USD (chiếm 6,2% tổng ngân sách của sở). Kế đến là Sở Dịch Vụ Xã Hội, nhận 1,5 tỷ USD, tương đương với 13,3% ngân sách. Còn nữa, 39% ngân sách của Cơ Quan Dịch Vụ Trẻ Em cũng đến từ Washington… (
"How Trump could squeeze Mamdani’s NYC agenda"/Axios). Nếu Trump thật sự áp dụng chiến thuật cắt giảm ngân sách liên bang, một chiêu thức quá quen thuộc suốt từ hồi ông vào Tòa Bạch Ốc cho đến nay, New York City không phải là sẽ không gặp khốn đốn…
Một cách tổng quát, Zohran Mamdani đang đối mặt rất nhiều thách thức. Thắng cử chưa bao giờ là chỉ dấu cho thấy kết quả của việc tại nhiệm sau đó luôn đẹp như mơ. New York City luôn hỗn loạn và phức tạp đến mức ông Thị trưởng sắp mãn nhiệm, Eric Adams, từng mô tả:
"Tám triệu người, 35 triệu ý kiến".
