Venezuela: Liệu rằng sẽ có xảy ra cuộc chiến giữa hai "cọp cái"?

[trungthuc]

Cuộc đột kích táo bạo của Hoa kỳ nhằm mục đích thị uy khi bắt sống vợ chồng Tổng Thống Venezuela Nicolás Maduro hoàn hảo đến mức có thể được lưu vào lịch sử quân sử thế giới của thế kỷ 21. Nhưng nó lại không hề cho thấy sự hoàn hảo và chớp nhoáng tương tự nào trong việc giải quyết ổn thỏa đống hổ lốn ở Venezuela…

Phó Tổng Thống Delcy Rodriguez nay đương nhiệm chức vụ Tổng thống Venezuala. (Ảnh: Federico Parra/AFP via Getty Images)

Đập bể bình thì dễ
Tổng Thống Donald Trump đang xô đẩy nước Mỹ bước vào một chương mới với đầy các rủi ro. Trump gọi vụ đột kích cho bắt giữ Nicolás Maduro là "một kỳ công về mặt quân sự thật phi thường". Những người ủng hộ gọi đó là đòn chí mạng giáng vào một chế độ độc tài, tham nhũng và tàn bạo. Tuy nhiên, với những gì đã từng xảy ra trước đây ở Iraq, Libya hay Afghanistan, có thể thấy rằng, sự háo hức của người dân sau khi chế độ độc tài bị tiêu diệt chỉ bùng lên trong một thời gian ngắn như một cảm xúc nhất thời. Chuỗi hỗn loạn sau đó luôn sẽ là bi kịch kéo dài, thậm chí trong nhiều thập niên.

Trong bài viết ngày 3/1 ("To Trump, on Venezuela: You Break It, You Own It"/The New York Times), chuyên gia bình luận quen thuộc ông Thomas Friedman đã nhắc lại, một tháng trước khi Iraq bị đánh (thời Tổng Thống George W. Bush, 2003), ông có viết một bài xã luận, trong đó có đoạn: "Quy tắc đầu tiên của bất cứ cuộc xâm lược nào vào Iraq cũng giống như quy tắc ở cửa hàng đồ gốm: Nếu bạn làm vỡ thứ gì thì bạn phải chịu trách nhiệm về thứ đó…"

15 năm sau sự sụp đổ tên độ tài Muammar Gaddafi, Libya đến nay vẫn sống trong cảnh chia rẽ nội bộ thật hỗn loạn. Trong khi Chính Phủ Thống Nhất Quốc Gia (GNU) được quốc tế công nhận đặt trụ sở ở Tripoli thì Chính Phủ Ổn Định Quốc Gia (GNS) lại cát cứ ở Benghazi.

"Mỗi ngày, bất cứ người dân Libya bình thường nào cũng đối mặt những cuộc khủng hoảng liên tục, dù là kinh tế, an ninh hay chính trị", trích lời phát biểu của bà Hanna Tetteh, đại diện đặc biệt của Tổng thư ký Liên Hiêp Quốc về Libya ("Libya’s fragile transition plagued by deepening economic and political divides"/UN News).

Điểm chung của các trường hợp "cho đập bể bình" ở Afghanistan, Iraq, Libya là gì? Lật đổ chế độ luôn xảy ra rất nhanh nhưng cho xây dựng lại thì sẽ trầy trật muôn phần. Trong khi đó, Venezuela không phải là Panama năm 1989 hay Grenada năm 1983. Đây là quốc gia lớn đứng thứ hai Nam Mỹ về diện tích, có sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới, và đang ở trung tâm của một mạng lưới giao tiếp phức tạp có dính líu đến TQ, Nga, Cuba và các băng nhóm tội phạm xuyên quốc gia.

"Cọp cái" Delcy Rodriguez
Vấn đề lớn nhất mà Tổng Thống Trump đối mặt là chế độ đang cai trị Venezuela vẫn còn rất mạnh, dù Nicolás Maduro đã bị lật đổ và cho dù hàng triệu người dân nước này rất bất mãn với hệ thống chính quyền đang đè bẹp họ. Việc Maduro bị hất văng không có nghĩa kéo theo sự sụp đổ của "chủ nghĩa Chavismo", hệ tư tưởng và phong trào chính trị gắn liền với Hugo Chávez, từng là tổng thống Venezuela (1999-2013).

"Chavismo" vốn là một liên minh được duy trì thông qua sự bảo trợ phe cánh tả được thực hiện song song với việc đàn áp chính trị, cùng với việc xây dựng nguồn tài chính bất hợp pháp bằng cách kết hợp với băng nhóm tội phạm. Nói một cách khác, cái gọi là "hệ thống Chavismo" mà Maduro để lại, gồm đám viên chức chính phủ tham nhũng, bọn buôn lậu, các băng nhóm vũ trang và các tổ chức an ninh là những thực thể đã ăn sâu vào hệ thống chính phủ và nền kinh tế quốc gia của Venezuala. Việc cho loại bỏ người đứng đầu không có nghĩa hệ thống thối nát này đã được phá bỏ hoàn toàn.

Sự chọn lựa của Trump là gì? Ông tiếp tục "chơi" với hệ thống cũ. Người mà Trump muốn "nói chuyện" chẳng ai khác hơn là nguyên Phó Tổng thống Delcy Rodriguez, nhân vật cũng "hắc ám" không thua gì Maduro.

Bà Delcy, 56 tuổi, lvốn à con gái của du kích quân cộng sản Jorge Antonio Rodriguez, người đã chủ mưu vụ bắt cóc doanh nhân Mỹ William Niehous hồi năm 1976. Năm tháng sau vụ này, Rodriguez đã bị cơ quan mật vụ khét tiếng DISIP bắt giữ và bị tra tấn cho đến chết. Lúc đó Delcy mới có 7 tuổi.

Cái chết của Rodriguez gây ra chấn động dư luận ở thời điểm đó. Ông ta đã trở thành kẻ tử vì đạo của cánh tả và là biểu tượng cho phong trào của Hugo Chávez. Delcy và anh trai bà, Jorge, hiện là chủ tịch Quốc Hội Venezuela, nhiều lần có nói rằng, "Con đường dấn thân vào chính trị của họ được thúc đẩy bởi 'mối thù cá nhân' nhằm báo đáp cho cha".

Sau thời gian đi du học Pháp và Anh quốc (chuyên về luật lao động), Delcy trở về nước trong bối cảnh Hugo Chavez giành được chiến thắng trong cuộc bầu cử 1998, khi đất nước sôi sục khí thế về tương lai một quốc gia theo chủ nghĩa xã hội thế kỷ 21. Được Chavez tin cậy, Delcy thăng tiến rất nhanh, trở thành Giám đốc phụ trách các vấn đề quốc tế trong Bộ Năng lượng và Khai thác mỏ; Thứ trưởng phụ trách giao dịch với châu Âu, và sau đó là người đứng đầu văn phòng tổng thống.

Sau khi Chavez chết vì ung thư hồi năm 2013, Nicolás Maduro tiếp tục ưu ái Delcy, cất nhắc bà lên ghế Bộ trưởng truyền thông. Năm 2014, Maduro bổ nhiệm bà làm nữ Ngoại trưởng đầu tiên của Venezuela. Ở vị trí này, bà "đánh" Mỹ với những phát ngôn rất dữ dằn. Năm 2017, bà trở thành chủ tịch Quốc hội lập hiến. Trong vai trò này, bà tước bỏ quyền lực quốc hội nhằm củng cố sức mạnh chính trị cho Maduro và mở đường cho hệ thống độc tài.

Có thể hiểu lý do tại sao mà Maduro đánh giá cao Delcy. Ông từng nói, bà là người luôn bảo vệ chủ quyền quốc gia lẫn một chính phủ theo đường lối xã hội chủ nghĩa một cách mạnh mẽ "giống như một con cọp cái". Khi cho bổ nhiệm bà làm Phó tổng thống hồi năm 2018, Maduro tự hào nói, bà là người "dũng cảm với kinh nghiệm hàng ngàn trận chiến".

Từ năm 2020, Delcy kiêm nhiệm chức Bộ trưởng Kinh Tế-Tài Chính-Dầu Mỏ và nắm luôn ghế Thống đốc Ngân Hàng Trung Ương.

Sở dĩ Trump chọn Delcy vì ông dựa vào báo cáo của CIA (được thực hiện trước khi Hoa Kỳ tiến hành cuộc đột kích cho bắt giữ Maduro). Báo cáo này đã kết luận rằng, sự ổn định trong ngắn hạn ở Venezuela chỉ có thể được duy trì nếu người thay thế Maduro nhận được sự ủng hộ của quân đội và các tầng lớp tinh hoa khác trong nước.

CIA còn nhấn mạnh rằng, Delcy, cùng hai nhân vật cao cấp khác (có thể là Bộ trưởng Nội Vụ Diosdado Cabello và Bộ trưởng Quốc Phòng Vladimir Padrino), đều nắm quyền lực thật sự với hệ thống chân rết phức tạp, có thể làm phá hỏng bất cứ nỗ lực chuyển đổi nào nếu họ bị loại ra khỏi cuộc chơi ("CIA Concluded Regime Loyalists Were Best Placed to Lead Venezuela After Maduro"/Wall Street Journal).

Về phần mình, Trump tin rằng ông có thể "cho thuần hóa được 'con cọp cái' Delcy". Chủ yếu bằng sự dọa nạt. Ngày 5 tháng Giêng, Trump yêu cầu Delcy thực hiện "ít nhất 3 hành động" nếu bà muốn tránh số phận tương tự như Maduro:
- trấn áp hoạt động buôn bán ma túy;
- trục xuất điệp viên Iran, Cuba và các quốc gia thù địch với Mỹ;
- và ngừng bán dầu cho các đối thủ của Mỹ.

Trump tin rằng Delcy đang bị Mỹ kiểm soát chặt và "Mỹ có thể điều khiển bà theo bất cứ hướng nào trước khi cho loại bỏ bà ra", vì Delcy "thực sự không có sự lựa chọn nào khác và về nguyên tắc bà sẵn sàng thực hiện những gì cần thiết để đưa Venezuela vĩ đại trở lại".

Tuy nhiên, ngày 6 tháng Giêng, "con hổ cái" Delcy Rodriguez vẫn bật đèn xanh cho cuộc biểu tình chống Mỹ rầm rộ ở khắp Venezuela và lớn tiếng nói: "Chính phủ Venezuela mới là nơi điều hành đất nước chúng ta. Không một ai khác cả. Không có thế lực bên ngoài nào đang cai trị Venezuela". Cùng lúc đó, chiến dịch bắt bớ lại xảy ra. Chỉ trong ngày 5 tháng Giêng, ít nhất có 14 nhà báo đã bị bắt.

María Corina Machado, khôi nguyên giải Nobel Hòa Bình 2025. (Ảnh: Rune Hellestad/Getty Images)
Một "cọp cái" khác đang chực chờ nhảy vào: María Corina Machado

Điểm bế tắc lớn nhất của chính quyền Trump là họ không có lá bài thật sự khả dụng. Việc sử dụng Delcy là chẳng đặng đừng. Trong khi đó, María Corina Machado, chính trị gia Venezuela, khôi nguyên giải Nobel Hòa bình 2025, từng được kỳ vọng có uy tín chính trị cao đủ để lãnh đạo sau khi Maduro bị lật đổ, lại là người gây ra thất vọng nhiều nhất với Trump.

Loạt tin tình báo Mỹ cho thấy Machado trong thực tế khó có thể làm nên tích sự ("Why Trump Refused to Back Venezuela’s Machado: Fears of Chaos, and Fraying Ties"/The New York Times).

Các bản báo cáo cho biết những gì mà Machado đã tiết lộ cho Mỹ trước đây về chế độ Nicolás Maduro đều thiếu sự chính xác. Ngoài ra, Trump còn bị thuyết phục bởi ý kiến của Ngoại trưởng Marco Rubio, cho rằng nếu Mỹ ủng hộ phe đối lập thì nội tình Venezuela chỉ càng thêm bất ổn. Hơn nữa, với Trump, trọng tâm ở Venezuela là dầu mỏ chứ không phải thúc đẩy nền dân chủ.

Machado thật ra đã khiến cho chính quyền Trump không hài lòng ngay từ đầu. Trước chuyến kinh lý đi Caracas vào tháng Giêng 2025, ông Richard Grenell, đặc phái viên của Trump, đã gặp đại diện của Machado tại khách sạn Waldorf Astoria ở Washington D.C. Ông Grenell yêu cầu họ sắp xếp buổi gặp trực tiếp với Machado ở Caracas, đồng thời cung cấp cho ông danh sách các tù nhân chính trị. Vào giờ chót, Machado từ chối gặp gỡ và thay vào đó là một cú điện. Không chỉ tảng lờ danh sách tù nhân chính trị, Machado cũng khiến cho ông Grenell bực bội khi bà không đưa ra ý tưởng cụ thể nào về cách thành lập ra một chính quyền dân cử để thay thế Maduro.

Trong khi đó, dù ngoài mặt hết lời ca ngợi Trump trong vụ bắt giữ Nicolás Maduro, María Corina Machado rất không hài lòng khi bị Trump "đá ra rìa".

Trong cuộc phỏng vấn cới Fox News ngày 5 tháng Giêng, Machado thể hiện gián tiếp sự bất bình khi nói, bà sẽ sớm trở về Venezuela để vận động bầu cử và bà tin sẽ đạt "chiến thắng áp đảo". Có nghĩa là, bà mới là vai chính chứ không phải "vai phụ" như Delcy, và việc "đá" bà khỏi tiến trình xây dựng hệ thống chính trị giai đoạn hậu Nicolás Maduro là điều không thể chấp nhận.

María Corina Machado ám chỉ việc thay Nicolás Maduro bằng Delcy Rodriguez chẳng khác nào "tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa", bởi vì Delcy là "một trong những kẻ bày vẽ chủ yếu của chính sách đàn áp, tra tấn, tham nhũng, buôn bán ma túy", một kẻ thân cận chủ chốt của Nga, TQ và Iran, là kẻ không được giới đầu tư lẫn người dân Venezuela tin tưởng.

Chuyện gì sẽ xảy ra khi María Corina Machado trở về nước, quyết liệt đòi bầu cử, đương đầu trực tiếp với Delcy Rodriguez, "con cọp cái" thuộc một chế độ từng buộc bà phải lẩn trốn hơn một năm từ sau cuộc bầu cử năm 2024? Liệu có khả năng Delcy (đang nắm gần như trọn quyền lực) sẽ ra lệnh cho bắt Machado, người được hàng triệu người dân Venezuela ủng hộ?

Cần nói thêm, Hiến Pháp Venezuela có quy định, trong vòng 30 ngày sau khi ghế tổng thống bị bỏ trống (falta absoluta), một cuộc bầu cử mới phải được tổ chức. Giờ đây viễn cảnh bầu cử là rất mơ hồ. Sẽ là rất ngây thơ khi nghĩ Trump cho lật đổ Nicolás Maduro chỉ vì muốn trừ khử một chế độ độc tài. Việc Trump tiếp tục "làm việc" với một "phiên bản phụ Nicolás Maduro" thông qua Delcy Rodriguez, cho thấy rõ điều đó. Điều mà Trump muốn bây giờ không phải là dân chủ mà là sự ổn định, dù tạm thời, để cho nguồn dầu thô ở đây có thể được Mỹ khai thác triệt để, trong thời gian sớm nhất nếu có thể. Như vậy, chính sách "petrodollar" nay lại có cơ hội tốtđể phát huy trong tình thế hiện nay.