JAPAN Thủ tướng Sanae Takaichi tính “canh bạc” bầu cử sớm: Bài toán ngân sách 783 tỷ USD và sóng gió Trung–Nhật

[Gibbs]

Chính trường Nhật Bản đang rì rầm một kịch bản ít ai dám nói to, nhưng ai cũng nghe rõ: Thủ tướng Sanae Takaichi có thể gọi bầu cử sớm, thậm chí ngay trong tháng 2. Nếu điều đó xảy ra, đây sẽ là lần “đối mặt lá phiếu” đầu tiên của nữ thủ tướng đầu tiên trong lịch sử Nhật—một cuộc sát hạch thật sự, nơi sự ủng hộ trong thăm dò phải bước qua cánh cửa phòng phiếu để trở thành quyền lực bền vững.

Người “bật tín hiệu” lần này không phải đối thủ, mà là đối tác liên minh: ông Hirofumi Yoshimura, lãnh đạo đảng Ishin (Japan Innovation Party). Ông nói sau cuộc gặp với bà Takaichi, ông có cảm giác quan điểm về thời điểm bầu cử đã chuyển sang “một giai đoạn mới”—và vì thế, ông “không bất ngờ” nếu quyết định bầu cử sớm đúng như truyền thông đưa tin. Theo các nguồn tin được nhắc tới trên báo chí Nhật, ngày bầu cử có thể rơi vào 8/2 hoặc 15/2.

Thủ tướng im lặng, nhưng chiếc đồng hồ ngân sách thì không
Trong cuộc phỏng vấn phát sóng trên NHK, bà Takaichi không xác nhận ngày bầu cử. Thay vào đó, bà nhấn mạnh điều đang “kéo tay áo” chính phủ: phải bảo đảm giải ngân đúng hạn gói ngân sách bổ sung cho năm tài khóa kết thúc vào tháng 3, và thông qua ngân sách cho năm tài khóa kế tiếp. Bà nói mình đang tập trung vào nhiệm vụ trước mắt: để người dân “cảm được lợi ích” từ các chính sách kích thích—nhất là khi lạm phát còn làm bữa ăn đắt đỏ, khiến tiêu dùng chưa thể nhẹ nhõm.

Nhưng chính ở đây, bầu cử sớm lại trở thành một con dao hai lưỡi. Ông Tetsuo Saito, lãnh đạo Komeito (một lực lượng đối lập theo cách gọi trong thông tin bạn đưa), cảnh báo rằng bầu cử tháng 2 có thể khiến việc thông qua ngân sách trước hạn chót năm tài khóa trở nên bất khả thi. Nếu ngân sách không kịp “đóng dấu” trước cuối tháng 3, chính phủ sẽ phải xoay sang phương án ngân sách tạm thời—và khi đó, các gói chi tiêu có thể bị chậm nhịp, kéo theo rủi ro lan rộng.

783 tỷ USD và tham vọng chi tiêu: lá bài lớn để “giữ nhiệt” ủng hộ
Bà Takaichi được xem là người ủng hộ chi tiêu mạnh tay để thúc nền kinh tế lớn thứ hai châu Á. Đề xuất chi tiêu khoảng 783 tỷ USD—ngân sách đầu tiên dưới thời bà—bao gồm các chương trình trọng điểm mang dấu ấn riêng. Nhưng bầu cử sớm, nếu diễn ra, có thể khiến lịch trình ngân sách bị xáo trộn đúng vào lúc Tokyo muốn chứng minh rằng kích thích kinh tế không chỉ nằm trên giấy, mà có thể đi thẳng vào đời sống.

Thị trường cũng nghe thấy tiếng xì xào ấy: đồng yen được ghi nhận đã suy yếu so với USD sau khi xuất hiện thông tin về kế hoạch bầu cử sớm. Trong những thời khắc nhạy cảm, chỉ một “tin đồn có trọng lượng” cũng đủ làm nhà đầu tư đặt câu hỏi: ổn định chính trị sẽ đi cùng chính sách kinh tế, hay chính trị sẽ kéo chính sách vào vòng xoáy tranh cử?

Căng thẳng với Trung Quốc: “được lòng trong nước”, nhưng giá phải trả ở ngoài biên giới
Bà Takaichi được mô tả là có lập trường cứng rắn với Trung Quốc—một phong cách từng khiến nhiều cử tri cánh hữu hài lòng, và cũng khiến quan hệ Tokyo–Bắc Kinh nóng lên theo cách khó hạ nhiệt. Tranh chấp ngoại giao bùng mạnh sau những phát biểu liên quan đến kịch bản Trung Quốc tấn công Đài Loan, mà phía Nhật cho rằng có thể bị coi là mối đe dọa mang tính sống còn.

Từ đó, các biện pháp đáp trả xuất hiện dồn dập: Trung Quốc được thuật lại là đã kêu gọi công dân hạn chế tới Nhật, hủy một số cuộc gặp/sự kiện, và đưa ra các hạn chế xuất khẩu—trong đó có lệnh cấm xuất khẩu hàng “lưỡng dụng” liên quan mục đích quân sự. Nỗi lo lớn hơn nằm ở chuỗi cung ứng: nếu Bắc Kinh siết tiếp đất hiếm, nền kinh tế Nhật vốn dựa nhiều vào xuất khẩu và công nghiệp công nghệ cao có thể bị “kẹt cổ” ở những mắt xích quan trọng.

Bà Takaichi phản ứng theo hướng “đi đường dài”: vừa đàm phán qua kênh ngoại giao, vừa phối hợp với các đối tác G7 để xây chuỗi cung ứng bớt phụ thuộc vào “một quốc gia cụ thể”. Nhưng câu hỏi vẫn lơ lửng: nếu bầu cử sớm diễn ra giữa lúc căng thẳng thương mại leo thang, cử tri sẽ chọn sự cứng rắn như một biểu tượng, hay chọn sự thận trọng như một chiếc phanh?

Ngày 23/1 và khả năng giải tán Hạ viện: khoảnh khắc một quyết định đổi cả ván cờ
Một số phân tích cho rằng “bánh răng” chuẩn bị đã bắt đầu chuyển động. Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật được nói là đã phát tín hiệu yêu cầu các ủy ban bầu cử địa phương chuẩn bị trong trường hợp có tổng tuyển cử sớm. Một nhà phân tích còn nhận định động thái ấy chẳng khác nào thông báo: cuộc bầu cử “coi như đã chốt”.

Phía đối lập cũng nâng mức cảnh giác. Ông Yoshihiko Noda, cựu thủ tướng và lãnh đạo lực lượng đối lập lớn nhất, được thuật lại là đã dự liệu bà Takaichi sẽ cố thông qua ngân sách rồi mới bầu cử; nhưng nay ông nghiêng về khả năng bà sẽ giải tán Hạ viện ngay khi Quốc hội nhóm họp ngày 23/1.

Về mặt thời hạn, cuộc bầu cử Hạ viện kế tiếp không bắt buộc phải diễn ra cho tới năm 2028. Nhưng chính trị hiếm khi chờ “đúng hạn”. Nếu thắng lớn trong một cuộc bầu cử sớm, bà Takaichi có thể siết chặt quyền kiểm soát liên minh—nhất là khi tương quan lực lượng được mô tả là khá sít sao ở Hạ viện và bất lợi hơn ở Thượng viện. Còn nếu đánh cược sai nhịp, mọi tham vọng ngân sách, mọi chiến lược đối ngoại, thậm chí uy tín cá nhân, đều có thể bị kéo vào một mùa gió ngược.

Khi một nhà lãnh đạo chọn bầu cử sớm, đó không chỉ là câu chuyện “đi hỏi niềm tin” từ cử tri. Đó là lời tuyên bố: tôi muốn chốt ván cờ này bằng sức mạnh của hiện tại. Và ở Nhật Bản, hiện tại ấy đang được đo bằng hai thứ: sức chịu đựng của túi tiền người dân, và sức chịu đựng của quan hệ với một láng giềng khổng lồ.