Mahdism: Tín ngưỡng tôn giáo của các nhà lãnh đạo Iran

[kentto]

Giới giáo sĩ cầm quyền ở Iran tin rằng giáo chủ Ayatollah đóng vai trò là người đại diện trần thế của Imam ẩn mình, có nhiệm vụ chuẩn bị cho thế giới đón chờ sự trở lại của nhân vật cứu thế trong lời tiên tri, Muhammad al-Mahdi, thông qua việc mở rộng một nhà nước Hồi giáo. Trong khuôn khổ này, quyền lực chính trị và xung đột là những nghĩa vụ tôn giáo gắn liền với việc kích hoạt một sự kiện tận thế.

Các nhà hoạch định chính sách và các chuyên gia chính trị phương Tây thường hiểu sai mối quan hệ của Iran với phần còn lại của thế giới , đặc biệt là Hoa Kỳ và Israel, cũng như với thế giới Hồi giáo rộng lớn hơn, thông qua lăng kính của sự chia rẽ giữa người Shia và người Sunni. Tuy nhiên, thực tế về chế độ thần quyền của Iran phức tạp và nguy hiểm hơn nhiều so với nhận định đó.

Hệ tư tưởng thần học thống trị của Cộng hòa Hồi giáo Iran không phải là Hồi giáo Shia Twelver chính thống. Hồi giáo Shia Twelver, được khoảng 85% người Hồi giáo Shia trên toàn thế giới theo và được công nhận là tôn giáo chính thức của nhà nước Iran, đã bị biến đổi thành một sự kết hợp gây tranh cãi giữa chủ nghĩa tận thế, chủ nghĩa thần bí chính trị và những tuyên bố về quyền lực gần như thần thánh mà các học giả Shia chính thống đã bác bỏ một cách rõ ràng.

Điểm mấu chốt của sự chuyển đổi đó là cách giải thích cực đoan của chế độ về chủ nghĩa Mahd, một khái niệm tồn tại trong thần học Shia Twelver chính thống nhưng đã bị cực đoan hóa và sử dụng lại thành một thứ mà giới học giả Shia truyền thống không công nhận.

Tín ngưỡng Mahdism cho rằng vị Imam thứ mười hai được Thượng đế chỉ định, Muhammad al-Mahdi, đã được Thượng đế đưa vào trạng thái ẩn náu kỳ diệu vào năm 874 sau Công nguyên để bảo vệ ông khỏi Đế chế Abbasid theo dòng Sunni, những kẻ đã giết cha ông. Người Hồi giáo Shia tin rằng một ngày nào đó ông sẽ trở lại để đánh bại cái ác trong một trận chiến tận thế cuối cùng.

Trong nhiều thế kỷ, học thuyết chính thống của giới tăng lữ Shia cho rằng bất kỳ chính phủ nào trong thời kỳ ẩn dật này đều là bất hợp pháp, rằng giới tăng lữ nên tập trung vào các vấn đề tâm linh, và các tín đồ nên chờ đợi một cách thụ động sự trở lại của Mahdi.

Năm 1979, Ruhollah Khomeini lãnh đạo cuộc cách mạng lật đổ chế độ Shah được Mỹ hậu thuẫn của Iran, bắt giữ 52 người Mỹ làm con tin trong 444 ngày và thành lập Cộng hòa Hồi giáo, quốc gia vẫn duy trì đối đầu trực tiếp với Hoa Kỳ kể từ đó.

Khomeini cũng đoạn tuyệt hoàn toàn với giáo lý truyền thống của dòng Shia. Trong những năm lưu vong, ông đã phát triển lý thuyết velayat-e faqih, cho rằng thay vì thụ động chờ đợi sự trở lại của Imam, người Hồi giáo Shia có nghĩa vụ phải chuẩn bị các điều kiện cho sự xuất hiện của ông. Điều này đòi hỏi hành động chính trị, việc thành lập một nhà nước Hồi giáo và việc nâng cao vị thế của một giáo sĩ tối cao để đóng vai trò là người đại diện của Imam trên trái đất. Hiến pháp năm 1979 của Iran đã luật hóa khuôn khổ này, trình bày cuộc cách mạng như giai đoạn đầu tiên trong một quá trình dẫn đến sự trở lại của Mahdi.

Học thuyết này đã bị giới lãnh đạo Hồi giáo Shia phản đối rộng rãi, đặc biệt là Ayatollah Mohammad Kazem Shariatmadari, người coi nó là bất công và độc đoán .

Sự bất thường trong quan điểm của Khomeini còn sâu sắc hơn cả chính trị. Học giả Vali Nasr kết luận rằng quyền lực của Khomeini không dựa trên lịch sử hay thần học Shia mà dựa trên các học thuyết thần bí, rằng “chủ nghĩa Shia của ông là một chủ nghĩa Shia mới”. Khomeini đã kết hợp tư tưởng Tân Platonist Hy Lạp vào lý thuyết cai trị của mình, hình dung người lãnh đạo lý tưởng là một “người hoàn hảo” sở hữu bản chất thiêng liêng, tuyên bố : “Bất cứ ai có phẩm chất của một người hoàn hảo, tức là phẩm chất của bản chất thiêng liêng, đều là một caliph trên thế giới này”.

Có ý kiến ​​cho rằng Khomeini tin rằng ông đã đạt được sự hợp nhất thần bí với Thượng đế, một quan điểm không có cơ sở trong thần học Hồi giáo chính thống của bất kỳ trường phái nào. Giáo sĩ Shia nổi tiếng Sadiq Shirazi đã cáo buộc Khomeini tự tôn mình lên thần thánh, công khai hỏi: "Chẳng phải ông ta đã nói rằng quyền năng của nhà luật học giám hộ cũng giống như quyền năng của Thượng đế sao?". Sau đó, Shirazi đã bị bắt giữ.

Một trong những sự mở rộng cực đoan nhất của velayat-e faqih là tuyên bố năm 1988 của Khomeini rằng nhà nước Hồi giáo nắm giữ quyền lực tôn giáo để đình chỉ hoặc thu hồi các sắc lệnh thiêng liêng, bao gồm cả hajj và nhịn ăn nếu thấy cần thiết, đặt quyền lực nhà nước lên trên các điều răn của kinh Qur'an, điều chưa từng có tiền lệ trong luật học Hồi giáo.

Sự bất thường này còn thể hiện ở tư cách của Lãnh tụ Tối cao gần đây nhất, Ali Khamenei, người đã thiệt mạng trong một vụ đánh bom chung của Mỹ và Israel vào ngày 28 tháng 2 năm 2026. Khi lên nắm quyền, ông chỉ là một giáo sĩ cấp trung, chưa được gọi là ayatollah, chứ đừng nói đến đại ayatollah. Sau đó, ông đã sử dụng truyền thông nhà nước, các mạng lưới bảo trợ và bộ máy an ninh để tự phong mình làm đại ayatollah và gây áp lực buộc các giáo sĩ cấp cao phải công nhận cấp bậc của mình. Quyền lực tôn giáo của ông có được là do bị ép buộc, chứ không phải do tự mình giành được.

Tuy nhiên, sau khi lên nắm quyền vào năm 1989, Khamenei đã tiếp tục phát triển học thuyết Mahdist, vạch ra năm giai đoạn cách mạng cần thiết trước khi Mahdi trở lại: một cuộc Cách mạng Hồi giáo, một chế độ Hồi giáo, một chính phủ Hồi giáo, một xã hội Hồi giáo và một nền văn minh Hồi giáo. Theo đánh giá của chính ông, Iran mới chỉ hoàn thành hai giai đoạn đầu tiên. Điều này có nghĩa là chế độ tin rằng họ đang thực hiện một chuỗi các bước được thần thánh chỉ định, mà điểm cuối cùng là một sự kiện vũ trụ, sự trở lại của Imam ẩn mình và sự thất bại mang tính khải huyền của cái ác.

Trong khuôn khổ này, Hoa Kỳ và Israel không chỉ đơn thuần là đối thủ chính trị. Họ là những trở ngại trong danh sách đó, việc loại bỏ chúng là một yêu cầu tôn giáo để hoàn thành chuỗi sự kiện. Về bản chất, đây là một chương trình tự ứng nghiệm lời tiên tri, trong đó Khamenei tự coi mình và Cộng hòa Hồi giáo là những người chịu trách nhiệm mang đến ngày tận thế thay mặt cho Chúa.

Việc Mahmoud Ahmadinejad đắc cử tổng thống năm 2005 đã đẩy nhanh quá trình cực đoan hóa. Ahmadinejad tuyên bố sứ mệnh của Iran là “biến Iran thành đất nước của Imam ẩn mình” và đã chi 17 triệu đô la từ ngân sách nhà nước cho Thánh đường Jamkaran, nơi một số người Shia từ lâu tin rằng Mahdi sẽ tái xuất hiện . Niềm tin đó hiện là một đặc điểm cốt lõi của chế độ thần quyền.

Ahmadinejad cũng đã chi thêm 8 triệu đô la cho việc đón tiếp khách hành hương nhân dịp sinh nhật của Mahdi. Ông đã xây dựng một đường cao tốc nối thẳng nhà thờ Hồi giáo với sân bay quốc tế Tehran để Imam, khi trở về, sẽ không bị chậm trễ do tắc đường. Chính quyền của ông cũng trao quyền cho các maddah, những nhà thuyết giáo tư tưởng phi giáo sĩ, không được đào tạo tôn giáo chính quy nhưng lại cuồng tín chủ nghĩa Mahdi, những người đã từng được sử dụng trong Chiến tranh Iran-Iraq để kích động các cuộc tấn công tự sát quy mô lớn.

Sau các cuộc biểu tình năm 2009, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã thể chế hóa mạng lưới này thông qua Tổ chức Basij Maddahs để độc chiếm văn hóa tôn giáo Mahdist trên khắp Iran. Sự cực đoan hóa đạt đến mức những người theo đạo công khai tuyên bố rằng Ahmadinejad và Khamenei là những người tiền nhiệm được tiên tri nhắc đến trong các truyền thuyết của người Shia, những nhân vật xuất hiện ngay trước khi Mahdi trở lại.

Hiến pháp năm 1979 của Iran quy định rõ ràng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) là một “đội quân tư tưởng” với nhiệm vụ “mở rộng chủ quyền của luật pháp Chúa trên toàn thế giới”. Khác với quân đội chính quy Iran, có nhiệm vụ bảo vệ biên giới, IRGC tồn tại để bảo vệ giới giáo sĩ Shia và xuất khẩu cuộc Cách mạng Hồi giáo.

Việc nhồi nhét tư tưởng là trọng tâm kể từ khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) được thành lập, nhưng đã leo thang mạnh mẽ sau khi có báo cáo rằng 73% thành viên IRGC đã bỏ phiếu cho nhà cải cách Khatami vào năm 1997. Khamenei đã đáp trả bằng cách mở rộng việc nhồi nhét tư tưởng từ 20% tổng thời lượng huấn luyện năm 2002, lên 30% vào năm 2007, và khoảng 50% sau các cuộc biểu tình năm 2009. Việc thăng tiến trong IRGC đề cao sự tận tâm về tư tưởng hơn là chuyên môn kỹ thuật.

Kết quả là, thế hệ thứ ba và thứ tư của IRGC là những thế hệ cực đoan nhất trong lịch sử của lực lượng này, được thể hiện qua sự gia tăng đột biến số lượng tình nguyện viên tham gia các hoạt động thánh chiến của người Shia ở Syria, và qua vụ thảm sát khoảng 1.500 người biểu tình dân thường chỉ trong vài ngày vào tháng 11 năm 2019, so với khoảng 100 người thiệt mạng trong cả một tháng trong các cuộc biểu tình của Phong trào Xanh năm 2009.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) bác bỏ khái niệm quốc gia-dân tộc là một cấu trúc của phương Tây, chia thế giới thành dar al-Islam (thế giới Hồi giáo) và dar al-Kufr (thế giới người Do Thái). Chủ nghĩa bài Do Thái thấm nhuần mọi khía cạnh trong học thuyết của họ, và việc tiêu diệt Israel là một trụ cột tư tưởng cốt lõi. Mục tiêu đó hiện được diễn đạt rõ ràng bằng ngôn từ theo chủ nghĩa Mahd: Diễn đàn Trung Đông đưa tin rằng IRGC coi sự tồn tại của Israel là “rào cản lớn nhất” đối với sự tái xuất hiện của Imam, biến việc xóa sổ Israel thành một điều kiện tiên quyết về tôn giáo chứ không phải là một mục tiêu chiến lược.

Viện Nghiên cứu Trung Đông ghi nhận rằng Viện Masaf, có tên đầy đủ dịch ra là “Cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa Phục quốc Do Thái, chủ nghĩa nhân văn và hội Tam điểm”, đang quảng bá chủ nghĩa Mahd như một sự chuẩn bị cho Ngày Tận thế và nhận được sự hỗ trợ tài chính trực tiếp từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).

Sự thù địch của IRGC đối với Hoa Kỳ và tham vọng tiêu diệt Israel được hiểu trong nội bộ như những nghĩa vụ tôn giáo, những điều kiện tiên quyết để kích hoạt sự trở lại của Mahdi.

Tóm lại, hệ thống tín ngưỡng chính trị mang tính chất bán tôn giáo này cho thấy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) sẽ không dễ dàng từ bỏ hay đầu hàng, bất kể phải chịu bao nhiêu thiệt hại hay mất bao nhiêu sinh mạng trong nỗ lực kích hoạt sự trở lại của Mahdi.

Đồng thời, người hiện đang trên danh nghĩa lãnh đạo sứ mệnh đó lại thiếu tính chính danh so với người tiền nhiệm. MEMRI báo cáo rằng nhà lãnh đạo mới của quốc gia, Mojtaba Khamenei , con trai của cố Ayatollah, là một nhà tư tưởng theo chủ nghĩa tận thế, có mối liên hệ mật thiết với tình báo IRGC và đang định vị chế độ như là “trái tim” của một đế chế tôn giáo nhằm mục đích biến Hồi giáo Shia trở thành dòng chảy chính trị và tôn giáo duy nhất thống trị thế giới Hồi giáo.

Tuy nhiên, việc ông lên ngôi là do sắp đặt chứ không phải do thành quả đạt được. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã thúc đẩy việc lựa chọn ông, vượt qua sự phản đối từ những người theo chủ nghĩa thực dụng và các nhân vật giáo sĩ cấp cao, những người đã trì hoãn việc công bố trong nhiều giờ.

Alex Vatanka của Viện Nghiên cứu Trung Đông kết luận rằng Mojtaba “có được vị trí của mình nhờ Lực lượng Vệ binh Cách mạng và do đó ông ta sẽ không thể có quyền lực tối cao như cha mình”. Bản di chúc viết tay của Ali Khamenei, được trình bày trong quá trình lựa chọn, nêu rõ rằng ông không muốn con trai mình hay bất kỳ thành viên nào trong gia đình kế vị ông. Một số nhà phân tích đã mô tả việc bổ nhiệm này như là sự trở lại của Iran với chế độ cha truyền con nối sau khi từ bỏ nó vào năm 1979.

Trong IRGC, Mojtaba được các cộng sự cũ mô tả là người "ám ảnh bởi ngày tận thế", với một số người ủng hộ tin rằng ông là Khorasani được tiên tri, một nhân vật messiah trong tín ngưỡng tận thế của người Shia, người được định sẵn để mở đường cho sự trở lại của Mahdi .

Liệu ông ấy có đủ điều kiện để đảm nhiệm vai trò đó hay không vẫn là một câu hỏi bỏ ngỏ. Bị thương trong cùng một cuộc tấn công đã cướp đi sinh mạng cha mình, Mojtaba đã không xuất hiện trước ống kính, trong ảnh, hay trực tiếp tham dự bất kỳ sự kiện công cộng nào kể từ khi được bổ nhiệm vào ngày 8 tháng 3, kể cả lễ tưởng niệm cha ông.

Những phát ngôn của ông đã được các MC truyền hình đọc to, chứ không phải do chính ông đưa ra. Truyền thông nhà nước khẳng định ông đã sống sót sau vụ tấn công, nhưng những thông tin trái chiều về tình trạng sức khỏe của ông vẫn chưa được làm rõ.