Quốc hội Israel (Knesset) vừa thông qua một trong những dự luật gây tranh cãi nhất thời gian gần đây: áp dụng án tử hình đối với tội giết người do khủng bố. Văn bản này tập trung vào các vụ án được xét xử bởi Tòa án quân sự ở Bờ Tây sông Jordan, đồng nghĩa với việc đối tượng chịu tác động chủ yếu là người Palestine, dù văn bản luật không trực tiếp đề cập đến quốc tịch hay nguồn gốc sắc tộc của bị cáo. Bài viết phân tích những khía cạnh pháp lý và tác động an ninh xung quanh dự luật này.

Các điều khoản chính

Theo dự luật, người thực hiện hành vi giết người cố ý trong một vụ tấn công khủng bố có thể bị tuyên án tử hình bằng hình thức treo cổ.

"Quy định rằng Bộ trưởng Quốc phòng sẽ chỉ đạo Tư lệnh Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) tại khu vực sửa đổi Sắc lệnh về các quy tắc an ninh hiện hành tại Bờ Tây. Theo đó, bất kỳ cư dân nào trong khu vực, ngoại trừ công dân Israel hoặc người cư trú tại Israel, nếu cố ý sát hại người khác thông qua hành vi khủng bố, sẽ phải chịu hình phạt duy nhất là án tử hình", văn bản nêu rõ.

Trong bản thuyết minh, các nhà lập pháp bổ sung rằng luật hiện hành từ năm 1977, quy định án chung thân đối với tội giết người, không ngăn cản được các phần tử khủng bố thực hiện các cuộc tấn công tiếp theo do các thỏa thuận thả tù nhân. Ví dụ, những thỏa thuận như vậy đã diễn ra nhiều lần từ sau sự kiện ngày 7/10/2023, khi hàng nghìn tù nhân Palestine được phóng thích để đổi lấy những người Israel bị các phần tử khủng bố Hamas bắt làm con tin.

“Nhiều kẻ khủng bố thậm chí đã trở về nhà và tiếp tục hoạt động khủng bố sau khi được trả tự do. Vì việc bỏ tù không phải là một biện pháp răn đe hiệu quả, nên dự luật đề xuất áp dụng án tử hình đối với những kẻ khủng bố phạm tội giết người. Bản án này sẽ có tác dụng như một yếu tố răn đe và qua đó ngăn chặn các hành vi khủng bố tiếp theo”, - văn bản nêu rõ.

Bản án phải được thi hành trong vòng 90 ngày kể từ khi có hiệu lực, nhưng thủ tướng có thể yêu cầu hoãn thi hành tối đa 180 ngày. Tòa án vẫn giữ quyền thay thế án tử hình bằng tù chung thân, nhưng chỉ trong “những trường hợp đặc biệt”, mà dự luật không nói rõ.

Những người bị kết án tử hình được giam giữ tách biệt với các phạm nhân khác, chỉ có luật sư, bác sĩ, giáo sĩ và một số cá nhân được ủy quyền mới được phép tiếp xúc với họ.

Dự luật sẽ có hiệu lực sau 30 ngày nếu vượt qua các thách thức pháp lý. Tuy nhiên, một số nhà báo, nghị sĩ và chuyên gia ở Israel nhận xét rằng trong phiên bản hiện tại, luật này sẽ bị Tòa án Tối cao Israel (BAGATS) bác bỏ.

Diễn biến các cuộc tranh luận

Người khởi xướng dự luật là nữ nghị sĩ Knesset Limor Son Har-Melech (đảng cánh hữu “Quyền lực Do Thái”), người có chồng bị sát hại trong một vụ tấn công khủng bố năm 2003. Việc thông qua dự luật về hình phạt tử hình đã được đưa vào các thỏa thuận liên minh giữa đảng “Likud” của Netanyahu và đảng “Quyền lực Do Thái” của Bộ trưởng Bộ An ninh quốc gia Itamar Ben-Gvir.

Tháng 3/2023, giữa lúc các cuộc biểu tình rầm rộ phản đối cải cách tư pháp diễn ra, Knesset đã thông qua ở lần đọc sơ bộ dự luật quy định án tử hình đối với các phần tử khủng bố. Sau đó, vào mùa thu, Hamas tấn công Israel, bắt giữ con tin, và việc xem xét dự luật nhiều lần bị trì hoãn do lo ngại về ảnh hưởng của nó đối với các công dân Israel bị giam giữ tại Dải Gaza. Trong khi đó, Itamar Ben-Gvir khẳng định rằng dự luật về án tử hình, ngược lại, sẽ khiến các phần tử khủng bố Hamas sợ hãi và giúp giải cứu con tin. Cuối cùng, việc thảo luận về dự luật bắt đầu vào tháng 9/2025.

Vào tháng Giêng năm 2018, một dự luật tương tự do các nghị sĩ của đảng “Israel là nhà của chúng ta” Robert Ilatov, Oded Forer và Yulia Malinovskaya đệ trình, cũng đã được thông qua ở lần đọc sơ bộ, nhưng không được tiếp tục xem xét.

Đối với Itamar Ben-Gvir, cuộc bỏ phiếu đêm 31/3 là một chiến thắng lớn; ông vội vã mở sâm banh ngay trong phòng họp Quốc hội, nhưng bị lực lượng an ninh ngăn lại. Tuy nhiên, sau đó ông vẫn “ăn mừng” việc thông qua dự luật cùng các thành viên trong đảng.

Dự luật này cũng được Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ủng hộ. Trong tuyên bố chung vào cuối tháng 2, Thủ tướng Netanyahu và ông Ben-Gvir nói rằng phiên bản ban đầu của dự luật quy định rằng “các tòa án có thể tuyên án tử hình đối với những kẻ giết hại công dân Israel vì động cơ mang tính dân tộc chủ nghĩa”. Trong phiên bản cuối cùng, tiêu chí được sửa đổi như sau: “Mọi hành vi cố tình gây ra cái chết cho con người đều được coi là khủng bố".

Luật pháp Israel vẫn duy trì án tử hình đối với các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, nhưng trên thực tế, gần như không được áp dụng: bản án tử hình cuối cùng được tuyên cho tội phạm chiến tranh Đức Quốc xã Adolf Eichmann, kẻ bị xử tử vào năm 1962. Trong toàn bộ lịch sử 78 năm của nhà nước này, chỉ có hai người bị hành quyết.

Những ý kiến trái chiều

"Dự luật do liên minh cánh hữu đề xuất, được thúc đẩy dưới áp lực mạnh mẽ từ phía cánh hữu, và ngôn từ của nó dường như cố tình bị đẩy đến mức cực đoan. Nếu được thực thi, những câu chữ quá cứng nhắc của dự luật sẽ tạo cơ sở cho việc truy tố các thẩm phán tòa án quân sự trên toàn thế giới, họ sẽ bị cáo buộc phạm tội ác chiến tranh. Chính vì vậy, quân đội (IDF), cơ quan an ninh (Shin Bet), Bộ Ngoại giao và Hội đồng An ninh quốc gia đã từ chối ủng hộ đạo luật này", nhà báo Israel Roman Yanushevsky viết. Ông gọi dự luật này "mang tính khiêu khích" và chỉ ra rằng việc thông qua nó có liên quan đến cuộc bầu cử sắp tới tại Israel vào tháng 11.

"Do tính chất mất cân bằng và cứng nhắc, dự luật này chắc chắn sẽ bị hủy bỏ hoặc không được thực hiện, vì nó tạo ra những rủi ro không cần thiết", nhà báo Roman Yanushevsky nhận định.

Theo ý kiến của nhà khoa học chính trị Israel Michael Pellivert, khó có khả năng luật được soạn thảo một cách cố ý để Tòa án Tối cao bác bỏ.

“Không còn nghi ngờ gì nữa, văn bản này cực kỳ rời rạc, cẩu thả và hời hợt. Trong đó quy định rằng bất kỳ ai cố ý gây ra cái chết cho con người nhằm mục đích tước đi quyền tồn tại của nhà nước Israel sẽ phải chịu án tử hình. Nhưng định nghĩa này quá rộng. Thế nào là “tước đi quyền tồn tại của nhà nước Israel”? Cụ thể là Israel nào: Israel Do Thái hay Israel dân chủ? Và chuyện gì sẽ xảy ra nếu cuộc tấn công do một nhóm người thực hiện? Trách nhiệm cá nhân được xác định như thế nào? Có rất nhiều câu hỏi đặt ra”, ông Michael Pellivert bình luận.

Bà Ksenia Svetlova, nhà phương Đông học, cựu nghị sĩ Knesset, cũng đồng quan điểm với ông. Theo bà, các tác giả dự luật không thể ghi trực tiếp rằng án tử hình chỉ áp dụng cho các phần tử khủng bố không phải người Do Thái, vì như vậy sẽ bị bác bỏ ngay lập tức. Do đó, văn bản được điều chỉnh khéo léo để phù hợp với hệ thống pháp luật của Israel. Dù câu chữ mang tính trung lập, thực chất nó được thiết kế để dễ dàng áp dụng đối với các phần tử khủng bố Palestine hơn là Do Thái.

Trong khi đó, chuyên gia Michael Pellivert cho rằng lý do chủ yếu của việc thông qua dự luật này mang tính chính trị. Cụ thể, Bộ trưởng An ninh quốc gia kiêm lãnh đạo đảng “Sức mạnh Do Thái” từ lâu đã hứa với cử tri sẽ thúc đẩy luật này và gây áp lực lên Thủ tướng Netanyahu để thực hiện cam kết liên minh. Việc dự luật được thông qua hiện nay cho thấy ông đã phần nào giữ lời hứa đó.

Pellivert lưu ý rằng dự luật không nêu trực tiếp “Palestine” hay “Do Thái”, mà chỉ quy định áp dụng án tử hình với những người phủ nhận quyền tồn tại của Israel. Tuy nhiên, theo ông, có thể hiểu ngầm rằng dự luật được xây dựng để dễ áp dụng hơn đối với các phần tử khủng bố người Palestine so với người Israel. Đây sẽ là vấn đề quan trọng được Tòa án Tối cao xem xét, và ông cũng nhận định dự luật hiện còn nhiều điểm chưa hoàn thiện, khó có khả năng áp dụng trong thực tế.

Không có tác dụng răn đe

Cộng đồng an ninh cho rằng dự luật này khó có khả năng ảnh hưởng đáng kể đến động cơ của những kẻ có ý định thực hiện hành vi khủng bố, ông Pellivert nói, đồng thời lưu ý đến tính phức tạp của vấn đề: chưa đủ cơ sở nghiên cứu và bằng chứng thực tế để khẳng định án tử hình có tác dụng “răn đe hiệu quả” đối với những kẻ khủng bố.

Bà Svetlova nhắc lại rằng nhiều kẻ thực hiện các vụ khủng bố biết chúng sẽ thiệt mạng trong quá trình đó.

“Án tử hình không răn đe được những người này. Một số quốc gia Ả Rập vẫn duy trì án tử hình, nhưng nạn khủng bố vẫn tồn tại ở đó. Biện pháp này chưa bao giờ được coi là hiệu quả. Đây cũng là quan điểm của các chuyên gia tại Israel, những người am hiểu về các vấn đề tư tưởng và tâm lý học khủng bố”, nhà phương Đông học bình luận.

Dư luận quốc tế về dự luật

Phản ứng trước dự luật tử hình của Israel, Hoa Kỳ giữ thái độ trung lập khi tuyên bố tôn trọng quyền chủ quyền của đồng minh trong việc thiết lập luật pháp, song vẫn nhấn mạnh mọi biện pháp phải nằm trong khuôn khổ xét xử công bằng. Trái lại, Liên minh châu Âu cùng các quốc gia như Hà Lan, Pháp, Đức, Ý và Anh đã chỉ trích mạnh mẽ, coi đây là một xu hướng tiêu cực đi ngược lại các cam kết về nhân quyền.

Dưới góc nhìn chuyên môn, nhà phương Đông học Svetlova và chuyên gia Pellivert nhận định rằng dự luật này mang tính phân biệt đối xử rõ rệt vì nó hoàn toàn miễn trừ hình phạt tử hình đối với các tội phạm khủng bố là người Do Thái. Việc thông qua dự luật không chỉ làm trầm trọng thêm áp lực ngoại giao và khiến Israel đối mặt với nguy cơ bị châu Âu trừng phạt, mà còn bị coi là hành động không tương xứng với bản chất dân chủ của Israel.

Các chuyên gia cho rằng quyết định này sẽ không giúp giải quyết tận gốc vấn đề hay làm giảm động cơ của những kẻ khủng bố. Trong bối cảnh hơn 140 quốc gia trên thế giới đang tiến tới bãi bỏ án tử hình, bước đi của Israel vô tình tạo cơ hội cho các chính trị gia đối lập tấn công vị thế quốc tế của đất nước, gây ra những tác động tiêu cực đến dư luận toàn cầu mà không đạt được mục tiêu an ninh ban đầu.

Cảnh báo của Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ, bổ sung thêm một lớp áp lực trong cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran nhằm giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz.Mỹ vừa cảnh báo các công ty vận tải biển toàn cầu có thể đối mặt với các biện pháp trừng phạt nếu thực hiện các khoản thanh toán cho Iran để đổi lấy quyền đi lại an toàn qua eo biển Hormuz.

Cảnh báo do Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ (OFAC) công bố ngày 2/5, bổ sung thêm một lớp áp lực trong cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran nhằm giành quyền kiểm soát tuyến đường thủy chiến lược này.

Trong điều kiện bình thường, khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến vào ngày 28/2, Iran đã phong tỏa eo biển Hormuz, ngăn chặn các hoạt động giao thông thông thường bằng cách tấn công hoặc đe dọa tấn công tàu thuyền.Sau đó, giới chức Iran bắt đầu cho phép một số tàu đi qua theo các tuyến vòng gần bờ biển nước này và đôi khi thu phí cho dịch vụ "bảo hộ vận tải". Chính hoạt động "trạm thu phí" này là đối tượng trọng tâm của cảnh báo trừng phạt từ OFAC.

OFAC nhấn mạnh nỗ lực lập "trạm thu phí" của Iran chính là mục tiêu của lệnh cảnh báo trừng phạt. Các yêu cầu thanh toán không chỉ giới hạn ở tiền mặt mà còn bao gồm "tài sản kỹ thuật số, bù trừ, hoán đổi không chính thức hoặc các khoản thanh toán bằng hiện vật khác," kể cả quyên góp từ thiện hay thanh toán tại các đại sứ quán Iran.

Trước đó, ngày 13/4, Mỹ đã đáp trả việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz bằng lệnh phong tỏa hải quân, ngăn các tàu chở dầu Iran rời cảng và cắt đứt nguồn thu dầu mỏ mà Iran cần để vực dậy nền kinh tế đang suy yếu. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết tính đến nay đã có 45 tàu thương mại bị yêu cầu quay đầu kể từ khi lệnh phong tỏa có hiệu lực.

Cảnh báo trừng phạt được đưa ra trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump vừa bác bỏ đề xuất mới nhất của Iran nhằm chấm dứt chiến tranh. Ông Trump cũng cho biết các cuộc đàm phán vẫn tiếp tục qua điện thoại sau khi ông hủy chuyến công du Pakistan của các đặc phái viên tuần trước, đồng thời đề xuất một phương án mới nhằm mở lại eo biển Hormuz phục vụ các đồng minh vùng Vịnh xuất khẩu dầu khí.

Theo hãng thông tấn nhà nước IRNA của Iran, nước này đã chuyển đề xuất cho các trung gian hòa giải tại Pakistan vào tối 30/4.

Mặc dù thỏa thuận ngừng bắn kéo dài ba tuần vẫn đang được duy trì mong manh, cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran tiếp tục gây áp lực ngày càng lớn lên nền kinh tế toàn cầu, đẩy giá cả leo thang và dẫn đến tình trạng khan hiếm nhiên liệu cùng các sản phẩm liên quan đến ngành dầu khí.

Trong một diễn biến liên quan, cũng ngày 1/5 tại Liên hợp quốc, Đại sứ Trung Quốc Phó Thông nhấn mạnh việc duy trì lệnh ngừng bắn là "vấn đề cấp bách nhất", đồng thời kêu gọi các bên nối lại đàm phán một cách thiện chí để tạo cơ sở cho việc mở lại eo biển Hormuz.

Ông cho biết Ngoại trưởng Vương Nghị đã "gần như liên tục" điện đàm với đại diện các bên liên quan, và Trung Quốc ủng hộ vai trò trung gian hòa giải của Pakistan./.

Ngày 2/5, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cho biết, nước này sẽ nhập khẩu dầu thô từ Nga lần đầu tiên kể từ khi Mỹ-Israel phát động chiến dịch không kích Iran hồi tháng 2, dẫn đến việc eo biển Hormuz bị đóng cửa trên thực tế.Một tàu chở dầu từ dự án Sakhalin-2 ở vùng Viễn Đông Nga đang hướng về phía Nhật Bản. Lô hàng này do công ty bán buôn Taiyo Oil Co. mua trong bối cảnh Nhật Bản - quốc gia phụ thuộc nhiều vào dầu thô nhập khẩu từ Trung Đông - đang đẩy mạnh nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung.

Dầu của Nga sẽ không chịu các lệnh trừng phạt của Mỹ và châu Âu được áp đặt sau khi Moscow bắt đầu chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine vào năm 2022.

Dự án khai thác dầu mỏ và khí đốt tự nhiên Sakhalin-2 do gã năng lượng khổng lồ Gazprom của Nga đứng đầu, còn các tập đoàn Mitsubishi và Mitsui & Co. của Nhật Bản là những cổ đông lớn. Việc sản xuất dầu thô quanh năm tại đây bắt đầu từ năm 2008 và hoạt động xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng được triển khai vào năm sau đó.

Dữ liệu từ trang web theo dõi tàu biển toàn cầu Marine Traffic cho thấy, tàu chở dầu nêu trên đã rời Sakhalin vào cuối tháng 4. Đại diện Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cho biết, con tàu dự kiến sẽ cập cảng tại tỉnh Ehime, miền Tây của Nhật Bản.

Trang theo dõi tàu thuyền toàn cầu Marine Traffic cho thấy, tàu chở dầu đã rời Sakhalin vào cuối tháng 4. Quan chức Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cho hay, tàu này dự kiến cập cảng tại tỉnh Ehime, miền Tây Nhật Bản.

Hãng hàng không giá rẻ Spirit Airlines của Mỹ buộc phải chấm dứt hoạt động vào ngày 2-5 sau khi không đạt được thỏa thuận cứu trợ tài chính với chính phủ.Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết, chính quyền đã đưa ra “đề xuất cuối cùng” vào ngày 1-5 về một gói tiếp quản bằng nguồn tiền ngân sách nhằm cứu hãng hàng không này khỏi nguy cơ phá sản hoàn toàn. Tuy nhiên, do không đạt được thỏa thuận vào thời hạn chót, các bước chuẩn bị cho việc chấm dứt hoạt động của Spirit Airlines từ ngày 2-5 đã được xúc tiến.

Ý tưởng cứu trợ được Tổng thống Mỹ đề cập từ tuần trước, trong bối cảnh hãng hàng không tiếp tục lâm vào thủ tục phá sản lần thứ hai chỉ trong chưa đầy 2 năm. Giá nhiên liệu máy bay tăng mạnh do tác động từ xung đột tại Trung Đông được cho là đã làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng tài chính của hãng.

Spirit Airlines gặp khó khăn tài chính kéo dài kể từ sau đại dịch Covid-19, khi chi phí vận hành tăng cao trong lúc gánh nặng nợ ngày càng lớn. Tính từ đầu năm 2020 đến trước thời điểm nộp đơn xin bảo hộ phá sản vào tháng 11-2024, hãng đã thua lỗ hơn 2,5 tỷ USD. Đến tháng 8-2025, Spirit Airlines tiếp tục xin bảo hộ phá sản lần thứ hai, với tổng số nợ lên tới 8,1 tỷ USD, trong khi tổng tài sản đạt khoảng 8,6 tỷ USD.

Theo Wall Street Journal (WSJ) ngày 1/5, Iran đang cân nhắc sử dụng cá heo mang mìn để phá vỡ thế bế tắc tại eo biển Hormuz, khu vực đang bị Mỹ phong tỏa quân sự trong nhiều tuần qua.Trong khi lệnh ngừng bắn kéo dài giữa Mỹ và Iran vẫn được duy trì, ngày càng có nhiều thành phần cứng rắn tại Tehran cho rằng, khủng hoảng tài chính do Mỹ ngăn chặn xuất khẩu dầu của Iran tương đương một hành động chiến tranh và kêu gọi tái khởi động hoạt động quân sự.

WSJ dẫn lời giới chức Iran cho biết, các phương án quân sự có thể bao gồm việc sử dụng những loại vũ khí chưa từng triển khai trước đây để tấn công các chiến hạm Mỹ trong khu vực, trong đó có cá heo mang mìn.

Ngoài ra, Tehran cũng có thể điều động tàu ngầm vào khu vực eo biển. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã đe dọa cắt các tuyến cáp viễn thông quan trọng chạy qua eo biển Hormuz, điều có thể gây gián đoạn nghiêm trọng đối với hệ thống truyền thông toàn cầu.

Eo biển Hormuz hiện đang chịu sự phong tỏa quân sự của Mỹ, gây tác động nghiêm trọng đến kinh tế Iran.

Ông Hamidreza Azizi, chuyên gia về Trung Đông tại một viện nghiên cứu ở Berlin, nói rằng tại Tehran, phong tỏa này ngày càng được xem không phải là thay thế chiến tranh, mà là một hình thức khác của chiến tranh.

Ông cho biết, giới chức Iran có thể sớm nhận định rằng, việc tái diễn xung đột có chi phí thấp hơn so với việc tiếp tục chịu đựng phong tỏa kéo dài.

Các tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới đang bị kéo vào vòng xoáy đối đầu, biến vận tải biển từ trụ cột thương mại thành “chiến trường” mới của địa chính trị toàn cầu.Từ eo biển Hormuz, kênh đào Panama đến Biển Đông và Biển Đen, những căng thẳng địa chính trị đang từng bước làm thay đổi luật chơi của ngành vận tải biển toàn cầu, đẩy chi phí tăng cao và khiến các tuyến hàng hải trở nên khó lường hơn bao giờ hết.

Tín hiệu cảnh báo

Theo kênh Al Jazeera, đề xuất gần đây của Bộ trưởng Tài chính Indonesia Purbaya Yudhi Sadewa về việc thu phí tàu thuyền qua eo biển Malacca, dù nhanh chóng bị rút lại, đã làm dấy lên lo ngại trong giới bảo hiểm và các nhà nhập khẩu châu Á. Ý tưởng này được cho là lấy cảm hứng từ cách Iran kiểm soát eo biển Hormuz, một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới.

Diễn biến này, theo các chuyên gia, phản ánh một thực tế đang hình thành: trật tự hàng hải dựa trên luật lệ quốc tế, vốn được thiết lập từ sau Thế chiến II, đang bị xói mòn. Những đại dương từng được xem là không gian chung cho thương mại toàn cầu nay trở thành nơi cạnh tranh quyền lực và lợi ích.

Elisabeth Braw, chuyên gia tại Atlantic Council, nhận định đây là giai đoạn “biển cả trở nên hỗn loạn và nguy hiểm nhất” kể từ khi các quốc gia ngồi lại thiết lập luật chơi hàng hải nhiều thập kỷ trước.

Trước đây, dù luôn tồn tại rủi ro như cướp biển, hệ thống hiệp ước và quy định quốc tế được xây dựng từ cuối những năm 1950 đã giúp đảm bảo tự do hàng hải. Nhờ đó, thương mại toàn cầu, phần lớn vận chuyển bằng đường biển, tăng vọt, từ khoảng 60 tỷ USD lên hơn 25.000 tỷ USD hiện nay.

Hormuz: Điểm nóng năng lượng

Eo biển Hormuz hiện là tâm điểm căng thẳng. Từ đầu tháng 3, Iran hạn chế hoạt động qua lại của nhiều tàu thuyền sau khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch quân sự nhằm vào nước này. Đến giữa tháng 4, Mỹ đáp trả bằng cách áp đặt phong tỏa hải quân đối với tàu và cảng Iran.

Kể từ đó, hai bên liên tục có các động thái “ăn miếng trả miếng”: Mỹ bắt giữ tàu Iran, kiểm tra tàu nghi chở dầu bị trừng phạt; trong khi Iran cũng bắt giữ và thậm chí nổ súng vào các tàu mà họ cho là vi phạm quy định.

Những căng thẳng này đã góp phần đẩy giá dầu và khí đốt lên mức cao trong nhiều năm, làm trầm trọng thêm khủng hoảng năng lượng toàn cầu.

Theo Jack Kennedy từ Thông tin Thị trường Toàn cầu của S&P Global, ngay cả khi không phong tỏa hoàn toàn, việc kiểm soát theo kiểu “cấp phép” cũng đủ gây ra chi phí lớn và sự bất định cho thị trường.

Ông dẫn lại một sự cố gần Oman, nơi một tàu container bị tấn công bằng hỏa lực từ lực lượng liên quan đến Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran IRGC, gây hư hại nghiêm trọng buồng lái, như một động thái mang tính răn đe hơn là chặn đứng giao thương.

Quy mô thay đổi cuộc chơi

Không chỉ Trung Đông, căng thẳng còn lan sang khu vực Mỹ Latinh. Mỹ cùng một số quốc gia Nam Mỹ và Caribe mới đây cáo buộc Trung Quốc gây áp lực kinh tế có chủ đích, ảnh hưởng đến các tàu mang cờ Panama.

Theo tuyên bố chung, Trung Quốc đã giữ tàu Panama tại các cảng của mình, bị cho là hành động chính trị hóa thương mại hàng hải. Bắc Kinh bác bỏ cáo buộc, đồng thời phản công rằng chính Washington mới có lịch sử can thiệp vào kênh đào Panama.

Diễn biến này xảy ra sau khi Tòa án Tối cao Panama hủy bỏ quyền vận hành hai cảng lớn từng thuộc một công ty liên kết Hong Kong, trong bối cảnh Mỹ gia tăng sức ép nhằm hạn chế ảnh hưởng của Trung Quốc tại khu vực.

Theo giới chuyên gia, khung pháp lý quốc tế vẫn đang duy trì phần lớn hoạt động thương mại bình thường. Tuy nhiên, số lượng các trường hợp ngoại lệ ngày càng tăng.

Tại Biển Đen, việc Nga hạn chế xuất khẩu của Ukraine đã gây ra cú sốc nguồn cung lương thực toàn cầu, cho thấy kiểm soát hải quân có thể tạo sức ép kinh tế vượt xa khu vực xung đột.

Jean-Paul Rodrigue, giáo sư tại Đại học Texas A&M, cho rằng việc sử dụng sức mạnh hàng hải để gây áp lực không phải điều mới, nhưng điều thay đổi là quy mô từ lượng hàng hóa, số container đến kích thước đội tàu toàn cầu.

Trong khi đó, các tác nhân phi nhà nước cũng góp phần làm gia tăng rủi ro. Các cuộc tấn công của lực lượng Houthi tại Biển Đỏ buộc nhiều hãng tàu phải chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình và đội chi phí.

Nguy cơ lớn nhất: Tiền lệ bị phá vỡ

Những biến động này đang đẩy ngành vận tải biển rời xa một hệ thống dựa trên luật lệ chung sang mô hình phụ thuộc nhiều hơn vào quyền lực và toan tính chính trị.

Theo báo cáo mới nhất của Cục Hàng hải Quốc tế, năm 2025 ghi nhận số vụ cướp biển cao nhất trong 5 năm, cho thấy khoảng trống trong thực thi pháp luật đang bị khai thác.

Về mặt vận hành, các hãng tàu buộc phải thay đổi chiến lược: đi đường vòng tốn nhiên liệu hơn, chịu phí bảo hiểm và rủi ro chiến tranh cao hơn, đồng thời đối mặt với nguy cơ bị trì hoãn hoặc kiểm tra bất ngờ. Những yếu tố này tạo ra hiệu ứng dây chuyền, làm gián đoạn lịch trình và hợp đồng vận chuyển.

Xu hướng đáng lo ngại nhất không chỉ nằm ở các sự cố riêng lẻ, mà ở việc ngày càng nhiều quốc gia thử nghiệm các “lằn ranh đỏ” mới từ kiểm soát tàu thuyền, áp phí đến hạn chế lưu thông tại các eo biển quốc tế.

Một khi những tiền lệ này được chấp nhận, kết quả sẽ không còn phụ thuộc vào luật lệ chung mà dựa vào khả năng mặc cả và sức mạnh của từng quốc gia.

Trong bối cảnh đó, vận tải biển, xương sống của thương mại toàn cầu, đang bước vào một kỷ nguyên mới: đắt đỏ hơn, rủi ro hơn và ngày càng mang màu sắc chính trị.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết hôm 1/5 rằng Hải quân Mỹ đang hành động “như cướp biển” khi thực hiện lệnh phong tỏa đối với các cảng của Iran.
Ông Trump đưa ra bình luận này khi mô tả việc lực lượng Mỹ thu giữ một con tàu vài ngày trước đó. “Chúng tôi đã chiếm con tàu, chúng tôi đã lấy hàng hóa, chúng tôi đã lấy dầu. Đây là một hoạt động có lợi nhuận...Chúng tôi giống như cướp biển. Có thể nói là như vậy, nhưng chúng tôi không đùa", ông Trump phát biểu.

Một số tàu của Tehran bị Mỹ thu giữ sau khi rời các cảng Iran, cùng với các tàu container và tàu chở dầu của Iran đang bị trừng phạt tại các vùng biển châu Á.

Iran trong khi đó chặn nhiều tàu đi qua eo biển Hormuz.Mỹ và Israel tấn công Iran vào ngày 28/2. Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công vào Israel và các quốc gia vùng Vịnh có căn cứ quân sự Mỹ. Các cuộc không kích của Mỹ - Israel nhằm vào Iran và các cuộc tấn công của Israel tại Lebanon khiến hàng nghìn người thiệt mạng và hàng triệu người phải rời khỏi nhà.

Cuộc xung đột đẩy giá dầu tăng cao và dẫn đến việc phong tỏa eo biển Hormuz - điểm nghẽn vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu. Ông Trump đã đưa ra các mốc thời gian và mục tiêu thay đổi liên tục trong suốt quá trình diễn ra cuộc xung đột.

Trong một diễn biến khác, Tổng thống Mỹ cho biết ông có thể xem xét rút một số binh sĩ Mỹ đóng quân tại Italia và Tây Ban Nha, sau khi đưa ra lời đe dọa tương tự đối với Đức.

Ông Trump chỉ trích NATO là "hổ giấy" sau khi các quốc gia thành viên khác từ chối ủng hộ chiến dịch ném bom của Mỹ và Israel ở Trung Đông. Lầu Năm Góc cho biết họ sẽ rút khoảng 5.000 trong số khoảng 36.000 quân nhân tại ngũ khỏi Đức.

Tây Ban Nha phủ nhận việc sử dụng căn cứ hải quân gần Cadiz để tấn công Iran và đóng cửa không phận đối với máy bay Mỹ tham gia chiến dịch tấn công. Tương tự, Italia cũng từ chối cho phép Mỹ sử dụng căn cứ không quân ở Sicily.

Trong bối cảnh căng thẳng có nguy cơ leo thang với Iran, Mỹ đang cân nhắc triển khai hệ thống tên lửa siêu vượt âm phóng từ mặt đất Dark Eagle.Dark Eagle là loại vũ khí được thiết kế để thực hiện các đòn tấn công chính xác tầm xa với tốc độ cực cao, đủ khả năng xuyên thủng những hệ thống phòng không đa tầng hiện đại. Tuy nhiên, dù sở hữu nhiều đặc tính ấn tượng, Dark Eagle lại khó có thể trở thành yếu tố quyết định trên chiến trường nếu xung đột với Iran thực sự nổ ra.Dark Eagle có thể giúp Mỹ tấn công các mục tiêu quan trọng như bệ phóng tên lửa hay cơ sở quân sự nằm sâu trong lãnh thổ đối phương, vượt ngoài tầm với của những hệ thống hiện có như tlửa đạn đạo PrSM hay các bệ phóng HIMARS. Khả năng bay với tốc độ siêu thanh cho phép nó rút ngắn thời gian tiếp cận mục tiêu và giảm đáng kể khả năng bị đánh chặn. Nhưng trên thực tế, lợi thế này bị hạn chế nghiêm trọng bởi một yếu tố rất đơn giản: đó là số lượng.

Sau nhiều tuần giao tranh cường độ cao, kho tên lửa của Mỹ đã bị tiêu hao đáng kể. Không chỉ các hệ thống phòng không như THAAD hay MIM-104 Patriot, mà cả các loại vũ khí tấn công chủ lực như Tomahawk và AGM-158 JASSM cũng đang được sử dụng với tốc độ vượt xa khả năng bổ sung. Trong bối cảnh đó, Dark Eagle vốn vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm và chỉ có số lượng rất hạn chế, gần như không thể tạo ra khác biệt mang tính chiến lược, ngay cả khi được đưa vào sử dụng.

Không chỉ khan hiếm, Dark Eagle còn là một trong những loại vũ khí đắt đỏ nhất hiện nay, với chi phí ước tính khoảng 41 triệu USD cho mỗi quả tên lửa. Mức giá này khiến việc sử dụng nó trở nên khó biện minh trong nhiều kịch bản tác chiến, đặc biệt khi đối thủ như Iran không sở hữu các hệ thống phòng không tiên tiến đến mức buộc Mỹ phải dùng đến vũ khí siêu thanh để xuyên thủng.


Bên cạnh đó, bản thân chương trình Dark Eagle cũng chưa thực sự hoàn thiện. Dù đã có một số cuộc thử nghiệm thành công vào năm 2024, hệ thống này vẫn gặp không ít trục trặc kỹ thuật, bao gồm lỗi liên quan đến bệ phóng và độ tin cậy của tên lửa. Các đánh giá chính thức cho thấy phải đến năm 2027, Mỹ mới có đủ dữ liệu để xác nhận đầy đủ hiệu quả chiến đấu của loại vũ khí này. Điều đó đồng nghĩa với việc triển khai sớm có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích.

Theo nhà phân tích quốc phòng Jennifer Kavanagh, việc đưa một vũ khí đắt đỏ và chưa hoàn thiện vào một chiến trường không đòi hỏi công nghệ cao như Iran có thể là dấu hiệu cho thấy sự thiếu nhất quán trong chiến lược. Bà Kavanagh đặt câu hỏi liệu có mục tiêu nào đủ giá trị để biện minh cho chi phí khổng lồ của mỗi lần phóng hay không.

Thực tế, việc phô trương các loại vũ khí tiên tiến để răn đe đối thủ không phải là điều mới. Trước đây, Mỹ từng triển khai các tiêm kích tàng hình như F-22 Raptor tới Trung Đông chủ yếu nhằm gửi tín hiệu sức mạnh, hơn là để tham chiến trực tiếp. Trong trường hợp của Dark Eagle, nhiều khả năng vai trò của nó cũng tương tự: một công cụ răn đe chiến lược, hơn là "quân bài quyết định" trên chiến trường.

Trung Quốc chính thức tiếp nhận chức Chủ tịch luân phiên của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (HĐBA LHQ) cho tháng 5/2026. Đại sứ Phó Thông, Trưởng Phái đoàn thường trực Trung Quốc tại LHQ, đã tổ chức họp báo công bố chương trình nghị sự tập trung vào việc tăng cường vai trò và khôi phục uy tín của chủ nghĩa đa phương và giải quyết các xung đột khu vực đang diễn raMở đầu buổi họp báo ngày 1/5, Đại sứ Phó Thông nhấn mạnh ưu tiên hàng đầu của Trung Quốc là tập trung vào 3 vấn đề: Hồi sinh thẩm quyền của Hiến chương LHQ và vai trò của Liên hợp quốc; thúc đẩy giải pháp chính trị cho cuộc khủng hoảng Trung Đông, và hỗ trợ sự ổn định và phát triển của các quốc gia Châu Phi. Ông khẳng định Trung Quốc sẽ thực hiện nhiệm vụ với tinh thần trách nhiệm cao và cách tiếp cận mang tính xây dựng nhằm thúc đẩy sự đoàn kết trong Hội đồng.

Đại Sứ Phó Thông tuyên bố rằng trong những năm gần đây, tình hình quốc tế ngày càng trở nên hỗn loạn, với các xung đột và đối đầu leo ​​thang, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ thống đa phương và luật pháp quốc tế. Cộng đồng quốc tế cần khẩn trương hành động để khôi phục uy tín của Hiến chương Liên hợp quốc và vai trò của Liên hợp quốc, ngăn chặn thế giới quay trở lại tình trạng “kẻ mạnh thắng” hay “luật rừng”.

Sự kiện quan trọng nhất trong tháng sẽ là phiên thảo luận mở cấp cao diễn ra vào ngày 26/05 với chủ đề: "Đề cao các mục tiêu và nguyên tắc của Hiến chương LHQ và tăng cường hệ thống quốc tế lấy LHQ làm trung tâm". Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị sẽ chủ trì phiên thảo luận nhằm khuyến khích các quốc gia khẳng định lại sứ mệnh ban đầu của Hiến chương Liên hợp quốc, bảo vệ những thành tựu của Chiến tranh thế giới thứ hai và khôi phục vai trò trung tâm của Liên hợp quốc trong hệ thống quốc tế.Trả lời các câu hỏi về xung đột hiện nay, Đại sứ Phó Thông đưa ra các quan điểm đáng chú ý: Về tình hình Trung Đông, ông chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi của sự bất ổn hiện nay bắt nguồn từ các hành động quân sự bất hợp pháp và nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết về một lệnh ngừng bắn thực sự tại Lebanon thay vì chỉ là "lửa nhỏ” như hiện nay.

Về eo biển Hormuz,Trung Quốc kêu gọi mở lại eo biển này nhanh nhất có thể. Ông đề xuất Iran dỡ bỏ các hạn chế và Mỹ cần chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân để đảm bảo an ninh hàng hải.

Đặc biệt, Hội đồng sẽ bắt đầu thảo luận về các thể thức và ứng viên cho vị trí Tổng thư ký LHQ nhiệm kỳ tiếp theo.

Đại sứ Phó Thông kết luận rằng Trung Quốc cam kết sẽ đóng vai trò là “người hòa giải” khách quan, công bằng để tìm kiếm các giải pháp chính trị thay vì can thiệp quân sự, góp phần hạ nhiệt căng thẳng toàn cầu.

Đây là lần thứ ba trong những năm gần đây Trung Quốc đảm nhiệm vai trò này. Dư luận quốc tế đang kỳ vọng vào những nỗ lực ngoại giao của Bắc Kinh trong việc hạ nhiệt căng thẳng tại các khu vực đang có chiến sự.

Trong bối cảnh căng thẳng Trung Đông chưa hạ nhiệt, Iran tiếp tục thúc đẩy tiếp xúc ngoại giao với các nước trong khu vực, đồng thời phát tín hiệu sẵn sàng đối thoại nhằm giảm leo thang xung đột.
Theo hãng thông tấn IRNA, Ngoại trưởng Iran Seyed Abbas Araghchi ngày 1/5 đã có các cuộc điện đàm riêng rẽ với người đồng cấp của 6 nước gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Qatar, Saudi Arabia, Iraq và Azerbaijan. Trong các cuộc trao đổi, Tehran khẳng định sẵn sàng tham gia tiến trình ngoại giao nếu các bên điều chỉnh cách tiếp cận theo hướng hạ nhiệt căng thẳng.

Cùng quan điểm, Chánh án Tòa án Tối cao Iran Gholamhossein Mohseni Ejei cho biết, nước này sẵn sàng tiếp tục đối thoại, song nhấn mạnh không chấp nhận các điều kiện bị áp đặt từ bên ngoài.

Tuy nhiên, triển vọng đàm phán vẫn gặp trở ngại khi Mỹ cùng ngày công bố các biện pháp trừng phạt mới nhằm vào 3 công ty trao đổi ngoại tệ của Iran. Theo Bộ Tài chính Mỹ, các thực thể này bị cáo buộc liên quan tới mạng lưới tài chính xử lý lượng giao dịch thương mại lớn, phần nhiều gắn với xuất khẩu dầu mỏ và hóa dầu của Tehran.Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent khẳng định, Washington sẽ tiếp tục siết chặt các biện pháp nhằm hạn chế dòng tài chính của Iran, đồng thời xử lý các tổ chức và cá nhân bị cho là hỗ trợ nước này né tránh trừng phạt. Cơ quan này cũng cảnh báo các hoạt động thanh toán liên quan đến việc đảm bảo an toàn hàng hải qua Eo biển Hormuz có thể đối mặt với nguy cơ bị trừng phạt.

Diễn biến trên diễn ra trong bối cảnh các nỗ lực đàm phán giữa Mỹ và Iran vẫn bế tắc.

Đại Giáo chủ Iran Mojtaba Khamenei đã kêu gọi tăng cường nội lực kinh tế, khuyến khích sử dụng hàng hóa trong nước và giảm thiểu tác động tiêu cực tới thị trường lao động trong bối cảnh sức ép bên ngoài gia tăng.