Đêm dài gần 10 tiếng: Kyiv rung lên trong còi báo động
Kyiv bước vào một đêm không ngủ khi Nga mở cuộc tập kích đường không lớn và dai dẳng nhất nhắm vào thủ đô Ukraine trong năm nay. Đợt tấn công kéo dài gần 10 giờ, theo nhà chức trách địa phương khiến ít nhất 2 người thiệt mạng, 44 người bị thương, trong đó có 2 trẻ em. Còi báo động rền rĩ, lúc dứt lúc lại bật lên, kéo người dân vào một trạng thái căng như dây đàn cho tới tận sáng.

Hậu quả không chỉ nằm ở những con số thương vong. Một quan chức chính phủ cho biết hơn 40% các tòa nhà dân cư tại Kyiv bị mất sưởi giữa thời tiết giá buốt. Thành phố lạnh đi theo đúng nghĩa đen: lạnh vì nhiệt độ, và lạnh vì cảm giác bị bủa vây.

“Putin không muốn hòa bình”: Zelensky chốt lời trước giờ gặp Trump
Đứng cạnh Thủ tướng Canada Mark Carney tại Halifax (Nova Scotia), Tổng thống Volodymyr Zelensky nói thẳng cuộc tấn công lần này là bằng chứng cho thấy Vladimir Putin là “người của chiến tranh”. Zelensky nhấn mạnh Ukraine muốn hòa bình, nhưng “đòn đánh” đã cho thấy Moscow không đi theo con đường đó.

Ngay sau phát biểu ấy, Zelensky đến Florida (theo giờ địa phương) để chuẩn bị cho cuộc gặp dự kiến với Tổng thống Mỹ Donald Trump. Trên mạng xã hội, Thứ trưởng Ngoại giao Ukraine Serhiy Kyslytsya đăng lời chào “Good evening, Florida!”, kèm hình chiếc máy bay có tên Trump ở thân — một chi tiết nhỏ nhưng đủ tạo cảm giác đây là chuyến đi mang màu sắc “định đoạt”.

519 drone, 40 tên lửa: “Kinzhals và Shaheds” lên tiếng
Theo không quân Ukraine, Nga phóng tổng cộng 519 máy bay không người lái và 40 tên lửa trong đêm. Zelensky nói đòn đánh chủ yếu nhắm vào hạ tầng năng lượng và mục tiêu dân sự ở thủ đô. Lực lượng cứu hộ Kyiv mô tả các đám cháy bùng lên nhiều nơi, có xưởng sửa xe và các tòa nhà dân cư bị nuốt trong lửa; thậm chí người già phải sơ tán khỏi một cơ sở chăm sóc khi ngọn lửa lan rộng.

Trong một dòng trạng thái sau đó, Zelensky châm biếm rằng phía Nga có thể ngồi “đàm phán dài” với đại diện Mỹ, nhưng trên thực tế “Kinzhals và Shaheds” mới là thứ họ dùng để trả lời. Kinzhals là tên lửa đạn đạo của Nga, còn Shaheds là drone do Iran cung cấp cho Nga. “Đó là thái độ thật của Putin và vòng trong,” Zelensky viết.

Từ Halifax đến Florida: Zelensky tìm “bảo đảm an ninh” có ràng buộc pháp lý
Trên máy bay sang Mỹ, Zelensky nói ông muốn nhìn thấy một tín hiệu rõ ràng trong đàm phán với Trump: Ukraine phải nhận được các bảo đảm an ninh có tính ràng buộc pháp lý trong bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào. Ông cũng lặp lại lời kêu gọi tăng cường phòng không, nhấn mạnh Ukraine cần thêm tên lửa để chống các đợt tấn công không ngừng. Zelensky thừa nhận sự hỗ trợ của châu Âu rất quan trọng, nhưng hệ thống phòng không bổ sung vẫn “chưa đủ”.

Trước khi tới Mỹ, Zelensky dừng ở Canada làm việc với Thủ tướng Mark Carney. Canada công bố gói hỗ trợ kinh tế mới trị giá 2,5 tỷ đô-la Canada (khoảng 1,83 tỷ USD). Theo một nguồn tin chính phủ Canada, gói này cũng giúp mở đường để IMF có thể cho Ukraine vay thêm 8,4 tỷ USD.

Trump: “Sẽ ổn thôi”… nhưng “chưa có gì nếu tôi chưa duyệt”
Trump nói với Politico rằng ông kỳ vọng cuộc gặp Zelensky sẽ “ổn”, nhưng kèm một câu khiến không ít người phải nhíu mày: Zelensky “chưa có gì cho đến khi tôi phê chuẩn”. Trump cũng cho biết ông muốn nói chuyện với Putin “sớm”, “càng sớm càng tốt”.

Ở phía bên kia, truyền thông nhà nước Nga dẫn lời Putin cảnh báo: nếu Kyiv không sẵn sàng giải quyết “một cách hòa bình”, Nga sẽ đạt “mọi mục tiêu của chiến dịch quân sự đặc biệt” bằng biện pháp quân sự — cách gọi tránh né chiến tranh mà Moscow vẫn dùng.

Bàn đàm phán 20 điểm và những nhượng bộ khó nuốt
Theo thông tin được mô tả, bản kế hoạch hòa bình ban đầu gồm 28 điểm (xuất hiện sau các cuộc trao đổi giữa Mỹ và Nga hồi tháng 11) từng bị đồng minh Ukraine chỉ trích là quá thiên về Moscow. Sau nhiều tuần làm việc giữa phía Ukraine và Mỹ, dự thảo được rút còn 20 điểm, và Zelensky gọi đây có thể là “tài liệu nền tảng” để kết thúc chiến tranh.

Zelensky nói Kyiv chưa nhận phản hồi chính thức từ Kremlin về đề xuất mới; Ukraine đàm phán trực tiếp với Washington, còn Washington trao đổi với Moscow. Ông cũng phát tín hiệu: nếu Ukraine đã đưa lập trường mang tính xây dựng mà Nga vẫn không đồng ý, thì “áp lực hiện tại là chưa đủ” — và ông muốn bàn điều đó với Trump.

Về các điểm gai góc nhất, phía Nga yêu cầu Ukraine từ bỏ tham vọng gia nhập NATO và rút quân khỏi Donetsk và Luhansk (vùng Donbas) — khu vực Moscow từng kích động bất ổn từ 2014 và tuyên bố sáp nhập trái phép năm 2022. Zelensky, trong một cuộc họp báo, nói Ukraine muốn các bảo đảm an ninh từ đồng minh “phản chiếu” tinh thần Điều 5 của NATO (tấn công một nước là tấn công cả khối), đồng thời Ukraine sẽ không còn theo đuổi tư cách thành viên NATO đầy đủ. Ông cũng nêu khả năng rút quân khỏi một số phần Donetsk chưa bị Nga chiếm đóng, nhưng chỉ khi có tính đối ứng: Nga phải rút phần tương xứng, khu vực trở thành vùng phi quân sự; thậm chí có ý tưởng biến những vùng đó thành “khu kinh tế tự do” sau khi rút quân.

Tuy nhiên, câu chuyện lãnh thổ không thể chỉ quyết trong phòng kín: Hiến pháp Ukraine yêu cầu mọi thay đổi đường biên phải được thông qua bằng trưng cầu dân ý. Zelensky nhắc lại rằng số phận Ukraine phải do người dân Ukraine quyết định, và muốn đồng minh tạo điều kiện để một cuộc trưng cầu như vậy có thể diễn ra an toàn nếu kịch bản ấy đặt lên bàn.

Một cuộc hẹn “không kịch bản an toàn”
Giữa tiếng nổ ở Kyiv và cái bắt tay ở Florida là một khoảng trống mang tên “bảo đảm”. Zelensky bước vào cuộc gặp với Trump trong tâm thế vừa cần vũ khí để sống sót qua mùa đông, vừa cần một cam kết để không phải sống trong vòng lặp chiến tranh. Các quan chức Mỹ tỏ ra hy vọng cuộc gặp sẽ “hiệu quả” sau một tuần đàm phán căng; phía châu Âu đánh giá quan hệ Mỹ–Ukraine gần đây “có tính xây dựng”, nhưng cũng thừa nhận kết quả với Trump luôn khó đoán.

Và khi Kyiv vẫn còn khói lửa, câu hỏi treo lơ lửng không chỉ là “hòa bình có đến không”, mà là: hòa bình ấy sẽ được ký bằng mực, hay bằng tiếng động cơ drone trên bầu trời?

Giám đốc điều hành (CEO) Tesla, Elon Musk, vừa lên tiếng cảnh báo về đà tăng mạnh của giá bạc, trong bối cảnh Trung Quốc chuẩn bị áp dụng các biện pháp kiểm soát mới đối với hoạt động xuất khẩu kim loại quý này - động thái có thể gây tác động tới nhiều ngành công nghiệp then chốt.


Ảnh minh họa: AFP

Phản hồi một bài đăng trên mạng xã hội X, ông Musk cho biết Trung Quốc sẽ bắt đầu yêu cầu các doanh nghiệp xuất khẩu bạc phải có giấy phép của chính phủ kể từ ngày 1/1/2026. “Điều này không tốt. Bạc là nguyên liệu thiết yếu trong nhiều quy trình sản xuất công nghiệp”, CEO Tesla nhận định.

Giá bạc đã tăng vọt lên các mức cao kỷ lục trong năm nay, sau khi được Chính phủ Mỹ xếp vào danh sách khoáng sản quan trọng, trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu thắt chặt và nhu cầu từ cả khu vực sản xuất lẫn giới đầu tư cùng gia tăng. Bạc hiện được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, từ điện tử, y tế cho tới năng lượng tái tạo.

Tính đến ngày 29/12, giá bạc đã tăng hơn 142%, sau khi khởi đầu năm ở mức dưới 30 USD/ounce. Cùng với đó, iShares Silver Trust - quỹ ETF bạc lớn nhất thế giới - cũng ghi nhận mức tăng tương ứng, phản ánh dòng tiền mạnh mẽ đổ vào kim loại này.

Trong phiên giao dịch đầu tuần, giá bạc giao ngay có thời điểm chạm đỉnh lịch sử 83,62 USD/ounce, trước khi điều chỉnh về quanh mức 75,32 USD/ounce.

Theo ông Ricardo Evangelista, chuyên gia phân tích tại ActivTrades, nhịp điều chỉnh này chủ yếu xuất phát từ hoạt động chốt lời của giới giao dịch khi năm tài chính sắp khép lại. Bên cạnh đó, những tín hiệu lạc quan ban đầu từ chính quyền Mỹ liên quan đến tiến triển trong các cuộc đàm phán hòa bình tại Ukraine cũng tạo ra lực cản nhẹ đối với giá kim loại quý.

Ở góc độ trung hạn, ông David Meger, Giám đốc giao dịch kim loại tại High Ridge Futures, cho rằng việc giá bạc hạ nhiệt từ các mức “cao đột biến” mang tính kỹ thuật nhiều hơn là thay đổi xu hướng. Theo ông, các yếu tố nền tảng như hạn chế nguồn cung vẫn còn nguyên, và triển vọng của thị trường bạc bước sang năm 2026 vẫn được đánh giá tích cực.

Không chỉ tác động tới thị trường hàng hóa, đà tăng của các kim loại quý như bạc và vàng còn đang góp phần thúc đẩy thị trường chứng khoán Mỹ. Nhóm cổ phiếu khai khoáng đã trở thành một trong những động lực giúp chỉ số S&P 500 liên tục lập các đỉnh cao mới khi năm 2025 dần khép lại.

Theo ông Chris Larkin, Giám đốc điều hành mảng giao dịch và đầu tư tại E*Trade (Morgan Stanley), các cổ phiếu khai khoáng thời gian qua đã bám sát đà tăng kỷ lục của giá kim loại. Nếu vàng và bạc khép lại năm 2025 ở các mức cao lịch sử, S&P 500 cũng sẽ có thêm cơ sở để đạt được kết quả tương tự.

VietBF@sưu tập

Vùng ven Dallas chứng kiến sự bùng nổ về kinh tế, bất động sản, nhưng khu trung tâm lại trở nên hoang vắng, khi nhiều doanh nghiệp rời đi.

Thành phố Dallas thuộc bang Texas đang trở thành "điểm nóng" bất động sản thương mại, với dân số bùng nổ, các công ty dịch vụ tài chính đổ về ngày một đông, đến mức nơi đây được ví von là "Wall Street của miền nam nước Mỹ".

Tuy nhiên, thành phố này lại ghi nhận bức tranh trái ngược ở vùng lõi, khi khu trung tâm (downtown) của Dallas đang chứng kiến tình hình kinh doanh ảm đạm nhất cả nước.

Các tòa nhà văn phòng ở đây xuống cấp, hàng loạt doanh nghiệp rời khu trung tâm để chuyển lên khu Uptown sôi động gần đó hoặc về các vùng ngoại ô, thường do lo ngại tình trạng tội phạm, vô gia cư, để lại những khoản vay vỡ nợ, tài sản bị siết nợ và những thương vụ bán tháo với giá rất thấp.

Theo công ty dữ liệu tài chính, bất động sản MSCI, trong 9 tháng đầu năm, các nhà đầu tư chỉ mua 51,7 triệu USD bất động sản văn phòng tại khu trung tâm Dallas, so với 1,8 tỷ USD ở các vùng ngoại ô. Tỷ lệ văn phòng để trống ở trung tâm Dallas là 27,2%, cao thứ hai toàn quốc, chỉ sau Seattle.


Một góc khu trung tâm Dallas. Ảnh: WSJ

Những gì đang diễn ra ở trung tâm Dallas không phải là trường hợp cá biệt. Xu hướng làm việc từ xa, vấn đề vô gia cư, lo ngại an ninh đang làm suy yếu nhiều khu downtown khác trên khắp cả nước. Doanh nghiệp và nhà đầu tư đã rút khỏi trung tâm các thành phố như St. Louis, San Diego hay Portland để chuyển dòng vốn về những khu vực ngoại ô yên ổn hơn.

Khu trung tâm Dallas suy thoái cho thấy quá trình phục hồi thị trường văn phòng ở Mỹ đang diễn ra không đồng đều.

Một phần nguyên nhân là Dallas chưa bao giờ phát triển quanh một khu trung tâm tài chính đông đúc như các thành phố lâu đời ở vùng đông bắc Mỹ. Thay vào đó, đô thị này nở rộng dọc hệ thống cao tốc và các khuôn viên doanh nghiệp, hình thành những vùng đô thị mới với nhiều trung tâm tài chính như Las Colinas, Preston Center, Frisco, Plano hay Legacy West.

Xu hướng này tăng tốc trong thập niên 1990 và 2000 với sự trỗi dậy của quận Uptown ở phía bắc khu trung tâm, nơi thu hút nhiều doanh nghiệp tài chính, luật và công nghệ.

Sau đại dịch Covid-19, vùng ngoại ô Dallas trở nên cạnh tranh hơn phần lớn các thành phố Mỹ. Những khu vực này có nhiều tòa nhà hiện đại, gần nơi ở của nhân viên, nhiều chỗ đậu xe và tiện ích như phòng gym hay không gian ngoài trời.

Trong khi đó, khu trung tâm chủ yếu gồm các tòa nhà cũ, ít tiện ích, khiến nó dần trở nên "rỗng ruột" khi nhu cầu sử dụng văn phòng bị phân tán.

Toàn vùng Dallas vẫn giữ được sức hút nhờ chi phí sinh hoạt tương đối thấp và chính sách thuế thân thiện với doanh nghiệp, đặc biệt hấp dẫn các công ty tài chính. Nasdaq, hiện có văn phòng tại Irving, đã thông báo mở rộng hoạt động tại khu vực này. Sở giao dịch chứng khoán New York cũng đang lên kế hoạch đặt văn phòng chi nhánh ở phía bắc downtown.

Goldman Sachs đang xây dựng một khuôn viên rộng khoảng 7,4 hecta tại Victory Park phía tây bắc downtown, có thể tiếp nhận hơn 5.000 nhân viên. Tập đoàn chưa cho biết liệu có đóng cửa văn phòng hiện tại ở downtown hay không, nơi đang là trung tâm vận hành lớn nhất của Goldman tại Mỹ ngoài New York.

Sức hút của thị trường ngoại ô buộc chính quyền Dallas phải tìm nhiều cách để giữ chân các doanh nghiệp lớn ở lại khu trung tâm.

Saks Global, doanh nghiệp đã mua lại chuỗi cửa hàng thời trang Neiman Marcus năm 2024, từng cân nhắc đóng cửa cơ sở 111 năm tuổi trên phố Main ở trung tâm Dallas.

Công ty cho biết phần lớn khách hàng của Neiman Marcus ở Dallas chuộng mua sắm tại cửa hàng ở NorthPark Center, trung tâm thương mại cao cấp cách khu trung tâm khoảng 11 km.

Saks đã đồng ý duy trì hoạt động của cửa hàng ở khu trung tâm ít nhất đến năm sau và xem xét các phương án cải tạo tòa nhà 9 tầng này, có thể ưu tiên không gian tổ chức sự kiện nghệ thuật và trình diễn thời trang, thu hẹp đáng kể diện tích bán lẻ truyền thống.

Một thách thức lớn trong việc giữ chân doanh nghiệp ở lại khu trung tâm Dallas là tình hình tội phạm, vô gia cư. Trong năm nay, cảnh sát đã ghi nhận các vụ hành hung, xâm phạm trái phép, tàng trữ dao, súng trong khuôn viên trụ sở AT&T, một trong những tập đoàn viễn thông lớn nhất Mỹ.

Không phải mọi tín hiệu đều u ám đối với khu trung tâm Dallas. Các chủ sở hữu bất động sản đã cố gắng tái định hình khu vực thành một khu dân cư đáng sống hơn, thay vì chỉ là một khu văn phòng thuần túy. Theo báo cáo gần đây của công ty dịch vụ bất động sản CBRE, downtown Dallas đứng thứ ba cả nước về chuyển đổi văn phòng sang nhà ở. Khu vực này cũng được kỳ vọng sẽ hồi sinh nhờ dự án tái phát triển trung tâm hội nghị trị giá 3,7 tỷ USD, dự kiến hoàn thành vào năm 2029.

Tương lai của khu trung tâm Dallas cũng phụ thuộc nhiều vào các đội bóng rổ và khúc côn cầu chuyên nghiệp là Mavericks và Stars. Cả hai đội đều đang thi đấu tại sân vận động American Airlines Center cũ kỹ ở phía bắc downtown và đã bày tỏ mong muốn xây dựng các sân nhà mới.

CEO Mavericks Rick Welts cho biết ông đang xem xét các địa điểm ở rìa phía nam downtown để xây một khu phức hợp thể thao mới rộng hơn 20 hecta, đảm bảo an ninh an toàn và các yếu tố khác. "Loạt dự án này sẽ là bước ngoặt lớn cho downtown", ông nói.

VietBF@sưu tập

Trong số những nghề nguy hiểm nhất ở Mỹ, công nhân dọn rác đứng đầu về rủi ro nhưng lương thấp, còn phi công được trả lương tương xứng nhất.

Resume Genius, một trong những trang web dịch vụ sự nghiệp lâu đời và phổ biến nhất trên thế giới, gần đây xếp hạng 10 công việc nguy hiểm nhất nước Mỹ năm 2025 dựa trên tỷ lệ tử vong và mức lương.

Dựa trên bảng xếp hạng này, GOBankingRates cũng đã phân tích xem liệu mức lương của các đầu việc nguy hiểm đó có xứng đáng với rủi ro mà chúng tạo ra hay không.

Ở vị trí thứ 10 trong danh sách của Resume Genius là nghề phi công, những người điều khiển máy bay chở người, chở hàng và trực thăng, với mức lương trung vị 198.100 USD một năm. Đây được coi là mức lương hậu hĩnh, phản ánh được trình độ của phi công cũng như rủi ro đi kèm với nghề này.

Tỷ lệ tử vong của phi công ở Mỹ là 31,3 ca trên 100.000 người, chủ yếu liên quan đến các vụ tai nạn máy bay cỡ nhỏ, vốn không được trang bị các hệ thống an toàn hiện đại như máy bay chở khách dân dụng. Mỹ thường xuyên ghi nhận các vụ tai nạn máy bay cỡ nhỏ, khi phi công gặp điều kiện thời tiết bất lợi và không có các hệ thống hiện đại để hỗ trợ.

"Lương phi công phản ánh trách nhiệm và chuyên môn rất lớn mà công việc đòi hỏi. Mức này hoàn toàn xứng đáng với giá trị", Paul DeMott, CEO công ty marketing Helium, nhận định.

Xếp thứ 9 là kỹ thuật viên truyền tải điện, những người lắp đặt, bảo trì đường dây tới các hộ gia đình, doanh nghiệp. Họ thường phải leo trèo trên các cột điện, tháp truyền tải, làm việc với đường dây cao thế.

Lương trung vị của nghề này là 92.560 USD/năm, còn tỷ lệ tử vong là 18,4 trên 100.000 người. Giới quan sát đánh giá đây là mức thù lao đủ lớn đối với những rủi ro không thể tránh khỏi khi làm việc ở môi trường đặc thù của ngành điện.

Resume Genius xếp quản lý trang trại ở vị trí thứ 8. Công việc này có lương trung vị là 87.980 USD, tỷ lệ tử vong là 19 trên 100.000 người. Jason Vaught, quản lý cấp cao của SmashBrand, nhận định mức thù lao này xứng đáng, bởi vị trí này mang tính giám sát và vận hành nhiều hơn lao động tay chân.


Phi công Mỹ ở căn cứ Eielson, bang Alaska, năm 2019. Ảnh: U.S. Air Force

"Mức lương phản ánh được chuyên môn quản lý, lên kế hoạch và trách nhiệm trong hoạt động nông nghiệp quy mô lớn", ông Vaught giải thích.

Vị trí thứ 7 thuộc về cảnh sát, điều tra viên. Lương trung vị của họ là 77.270 USD, tỷ lệ tử vong là 11,75 trên 100.000 sĩ quan. Các nhà quan sát đánh giá đây là mức lương trung bình khá, nhưng các sĩ quan có chế độ hưu trí tốt, giúp bù đắp cho những căng thẳng, hiểm nguy vốn có trong ngành hành pháp.

Xếp thứ 6 là công nhân sắt thép, với mức lương trung vị 61.940 USD, tỷ lệ tử vong là 19,8 trên 100.000 người. Đây là mức lương trung bình, tùy thuộc vào chi phí sinh hoạt tại nơi họ sinh sống. Ông Vaught tin rằng mức thù lao này là xứng đáng, bởi các công nhân sắt thép có những kỹ năng chuyên môn khó có thể thay thế.

Lính cứu hỏa được xếp ở vị trí thứ 5 trong danh sách những nghề nguy hiểm. Đây được xem là nghề cao quý ở Mỹ, khi họ phải chiến đấu với lửa, cứu người, cống hiến cho cộng đồng. Lương trung vị của lính cứu hỏa là 59.530 USD/năm, tỷ lệ tử vong là 27 trên 100.000 người.

Đây là tỷ lệ tử vong cao, nhưng đáng chú ý hơn là tỷ lệ thương tích lên tới 9.800 trên 100.000 người, theo giới quan sát. "Chấn thương, tiếp xúc với hóa chất, khói độc, các công trình đổ sập là gánh nặng tinh thần, thể chất rất lớn. Mức lương trên không thể phản ánh được mức độ nguy hiểm này", Danilo Coviello, nhà sáng lập Espresso Translations, nói.

Vị trí thứ 4 là tài xế xe tải, lương trung vị 57.440 USD, tỷ lệ tử vong là 26,8 trên 100.000 tài xế. Đây được xem là công việc rất vất vả, thường xuyên gặp tai nạn, mức lương có thể hợp lý hay không tùy thuộc vào chủ sở hữu hay tài xế.

Nhưng nhìn chung, các nhà quan sát đánh giá mức lương này chưa tương xứng với sự vất vả của công việc, khi một tài xế phải lái xe 70 tiếng một tuần, ít thời gian, ít tự do, nguy cơ tai nạn lại cao.

Công việc nguy hiểm thứ 3 là thợ làm mái nhà, với lương trung vị 50.970 USD, tỷ lệ tử vong là 51,8 trên 100.000 lao động. Ông DeMott cho biết thợ làm mái nhà thường gặp phải những tai nạn chết người nghiêm trọng, và mức thù lao này "đơn giản là không bù đắp được những rủi ro té ngã, đe dọa tính mạng hoặc dẫn tới thương tích chấm dứt sự nghiệp".

Xếp ở vị trí thứ hai là công nhân khai thác gỗ, lương trung vị 49.540 USD. Công việc này yêu cầu làm việc cùng cưa máy, máy móc hạng nặng để vận chuyển gỗ trong rừng sâu, đòi hỏi thể lực cao, làm việc trong điều kiện thời tiết khó lường, địa hình xấu.

Tỷ lệ tử vong của nghề này là 98,9 trên 100.000 người, cao gấp 30 lần so với mức trung bình của tất cả các công việc ở Mỹ, gần gấp đôi bất kỳ công việc nào trong top 10. Giới quan sát đánh giá mức thù lao chưa tương xứng với mức độ nguy hiểm mà nghề này mang lại.

Đứng đầu bảng xếp hạng là công nhân thu gom rác, có tỷ lệ tử vong thuộc diện cao nhất, ở mức 41,4 trên 100.000 công nhân, nhưng lại có mức lương trung vị thấp nhất, khoảng 48.350 USD/năm.

Công việc thu gom rác đòi hỏi thể lực cao, thường xuyên phải làm việc từ sáng sớm. "Mức lương này không phản ánh được mối nguy hiểm thường trực từ nguy cơ tai nạn giao thông và tai nạn lao động do máy nghiền rác công suất cao", ông DeMott nhận xét.

VietBF@sưu tập

Đồng rial rơi tự do, phố Saadi bỗng hóa “đường biểu tình”
Ngay sau khi đồng rial lao xuống mức thấp kỷ lục so với đô-la Mỹ, Tehran bùng lên những cuộc tụ tập lớn nhất trong ba năm. Các tiểu thương và chủ sạp tràn ra phố Saadi ngay trung tâm thủ đô, rồi lan sang khu Shush gần khu chợ Lớn — nơi giới thương nhân từng là một lực đẩy quan trọng trong cuộc Cách mạng Hồi giáo 1979. Lần này, họ không xuống đường vì khẩu hiệu lý tưởng, mà vì túi tiền bị bóp nghẹt từng ngày.

Trong một số khu vực ở Tehran, cảnh sát đã dùng hơi cay để giải tán đám đông. Hãng thông tấn nhà nước xác nhận có biểu tình; nhân chứng nói các cuộc tụ tập tương tự còn xuất hiện ở những thành phố lớn như Isfahan, Shiraz và Mashhad. Một cơn giận âm ỉ nhiều tháng dường như tìm được “mồi lửa”: tỷ giá.

Thống đốc Ngân hàng Trung ương từ chức giữa tâm bão
Truyền hình nhà nước loan tin ông Mohammad Reza Farzin, người đứng đầu Ngân hàng Trung ương, đã nộp đơn từ chức. Tin đồn về khả năng rời ghế của ông đã râm ran cả tuần trước đó, nhưng khi nó thành sự thật, phố xá cũng kịp nóng lên như thể ai đó vừa rút cái chốt cuối cùng.

Đồng rial hôm Chủ nhật rơi xuống khoảng 1,42 triệu rial đổi 1 USD — mốc thấp nhất từng ghi nhận. Sang thứ Hai, tỷ giá được nói là quanh 1,38 triệu rial/USD: nhích lại chút ít, nhưng vẫn nằm sát đáy, như một người vừa trượt chân trên vực sâu và vẫn còn loạng choạng. Đáng chú ý, khi ông Farzin lên nắm chức năm 2022, tỷ giá khoảng 430.000 rial/USD — nghĩa là chỉ trong vài năm, đồng tiền đã bị bào mòn nhiều lần.

Chợ đóng cửa, cửa tiệm kéo rèm: dấu hiệu của một cơn tuyệt vọng
Nhân chứng cho biết nhiều tiểu thương đã đóng cửa sạp và kêu gọi các cửa hàng khác làm theo. Một hãng thông tấn bán chính thức nói hoạt động buôn bán ở nhiều nơi ngừng trệ, dù vẫn có cửa tiệm mở cầm chừng. Trước đó một ngày, các cuộc phản đối còn giới hạn ở hai khu chợ điện thoại di động tại trung tâm Tehran, nơi người biểu tình hô các khẩu hiệu chống chính phủ. Nhưng sang thứ Hai, dòng người dày hơn, phạm vi rộng hơn, không khí nặng hơn — như thể cả một thành phố đang thở bằng lồng ngực chật.

Những cuộc biểu tình này được xem là lớn nhất kể từ năm 2022, khi cái chết của Mahsa Jina Amini (22 tuổi) trong lúc bị giam giữ đã châm ngòi cho làn sóng xuống đường trên toàn quốc. Khi đó, một mảnh khăn trùm đầu và quyền tự do cơ thể trở thành tia lửa. Còn bây giờ, lại là đồng tiền — thứ chạm thẳng vào nồi cơm.

Lạm phát như lửa âm ỉ: giá thực phẩm vọt, thuốc men đội lên
Tỷ giá trượt nhanh kéo theo áp lực lạm phát tăng mạnh, đẩy giá thực phẩm và nhu yếu phẩm leo thang, bóp chặt ngân sách từng gia đình. Xu hướng này càng có nguy cơ tệ hơn khi Iran vừa có thay đổi về giá xăng dầu trong những ngày gần đây — một yếu tố dễ làm “rung” thêm mọi mức giá còn lại.

Theo cơ quan thống kê nhà nước, lạm phát tháng 12 tăng 42,2% so với cùng kỳ năm trước và cao hơn 1,8% so với tháng 11. Giá thực phẩm tăng 72%, còn nhóm hàng y tế – thuốc men tăng 50% so với tháng 12 năm ngoái. Nhiều người chỉ trích xem những con số ấy như dấu hiệu tiến gần “siêu lạm phát” — trạng thái mà giá cả chạy nhanh hơn tiền lương, và niềm tin chạy nhanh hơn cả giá cả.

Chưa dừng ở đó, các thông tin trên truyền thông chính thức về kế hoạch tăng thuế trong năm mới của Iran (bắt đầu 21/3) lại khiến tâm lý bất an dày thêm một lớp. Trong kinh tế, nỗi sợ đôi khi đi trước thực tế — và chính nó làm thực tế xấu đi.

Bóng của trừng phạt và chiến tranh: thị trường sống bằng lo âu
Nếu nhìn lại, thời điểm thỏa thuận hạt nhân 2015 còn hiệu lực, đồng rial từng ở quanh 32.000 rial/USD. Nhưng thỏa thuận ấy rạn vỡ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận năm 2018, mở đường cho áp lực trừng phạt quay lại. Và khi trừng phạt trở thành “khí hậu”, đồng tiền trở thành “thời tiết”: lúc nào cũng dễ nổi bão.

Thị trường còn bị phủ thêm một lớp bất định bởi nguy cơ xung đột tái bùng phát sau cuộc chiến kéo dài 12 ngày vào tháng 6 giữa Iran và Israel. Nhiều người Iran lo ngại kịch bản đối đầu lớn hơn có thể kéo Mỹ vào, khiến nỗi sợ biến thành áp lực mua – bán, và áp lực mua – bán lại biến thành tỷ giá.

Đến tháng 9, Liên Hiệp Quốc tái áp đặt các biện pháp trừng phạt liên quan hạt nhân thông qua cơ chế mà giới ngoại giao gọi là “snapback”: tài sản Iran ở nước ngoài bị đóng băng trở lại, giao dịch vũ khí bị chặn và các hình phạt gắn với chương trình tên lửa đạn đạo được kích hoạt. Những sợi dây ấy siết vào nền kinh tế không ồn ào như hơi cay trên đường phố, nhưng dai dẳng hơn — và làm người ta nghẹt thở lâu hơn.

Khi “điện thoại thông minh” không cứu nổi cái ví rỗng
Iran hôm nay không chỉ đối diện một cuộc khủng hoảng tiền tệ, mà còn đối diện cuộc khủng hoảng niềm tin: niềm tin rằng ngày mai có thể sống rẻ hơn hôm nay. Khi tỷ giá trở thành chiếc kim đồng hồ đo nỗi lo, và khi chợ búa — trái tim của đời sống thường dân — quyết định đóng cửa để phản kháng, đó là dấu hiệu cho thấy cơn sóng đã dâng tới mép.

Và nếu chính quyền không tìm ra cách chặn đà rơi của đồng rial, thì những cuộc tụ tập ở Saadi hay Shush có thể chỉ là chương mở đầu. Vì người ta có thể chịu nhiều thứ, nhưng rất khó chịu cảnh đồng tiền của mình… biến mất ngay trong lòng bàn tay.

Tòa nhà gạch đỏ và chiếc mái vòm đồng xanh rêu
Bên cạnh đường ray của ga tàu Copenhagen, ngay giữa trái tim thủ đô Đan Mạch, có một tòa nhà gạch đỏ với mặt tiền trang trí cầu kỳ và chiếc mái vòm bọc đồng đang dần ngả xanh theo năm tháng. Năm 1912, nơi ấy mở cửa với tên gọi Tòa nhà Bưu điện Trung tâm — một biểu tượng của thời hoàng kim khi thư tín và điện tín chạy khắp đất nước, nối người Đan Mạch với nhau bằng những dòng chữ.

Hơn một thế kỷ sau, tòa nhà ấy đã thành khách sạn sang trọng. Và nó lặng lẽ nhìn xuống một thành phố — đúng hơn là một quốc gia — nơi bưu điện chuẩn bị không còn… phát thư nữa.

Lá thư cuối cùng: một dấu chấm hết dài 400 năm
Bưu chính quốc doanh PostNord sẽ giao lá thư cuối cùng vào thứ Ba, khép lại một hành trình kéo dài khoảng 400 năm, khi kỷ nguyên số khiến thư giấy không còn được xem là thiết yếu hay kinh tế. Đan Mạch vì thế trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới đưa ra lựa chọn dứt khoát: ngừng phát thư truyền thống.

Câu chuyện này không lạ với phương Tây: càng ngày chúng ta càng sống bằng tin nhắn, cuộc gọi video, bằng những chiếc meme bay qua màn hình. Nhưng tốc độ “rơi tự do” ở Đan Mạch vẫn khiến người ta giật mình: lượng thư năm 2024 giảm hơn 90% so với năm 2000. Ngay cả ở Mỹ, bưu điện cũng ghi nhận khối lượng thư năm 2024 giảm 50% so với năm 2006.

Không còn thùng thư: ký ức bị tháo xuống khỏi vỉa hè
Từ tháng 6, PostNord đã bắt đầu tháo dỡ 1.500 thùng thư rải khắp Đan Mạch. Đến ngày 10/12, khi các thùng thư được bán gây quỹ từ thiện, đã có hàng trăm nghìn người tìm mua như mua một mảnh hoài niệm. Mỗi thùng có giá 2.000 hoặc 1.500 krone Đan Mạch, tùy mức độ cũ mới.

Từ nay, thay vì bỏ thư vào thùng, người dân sẽ phải mang thư đến các quầy/kiosk trong cửa hàng; từ đó, thư sẽ được công ty tư nhân DAO chuyển phát cả trong và ngoài nước. PostNord vẫn tiếp tục mảng bưu kiện — bởi thương mại điện tử vẫn đang phình to, kéo theo những chuyến xe chở hàng thay cho túi thư giấy ngày xưa.

Đan Mạch “siêu số hóa” và cái giá của sự tiện lợi
Đan Mạch thuộc nhóm quốc gia số hóa hàng đầu: khu vực công dùng nhiều cổng dịch vụ trực tuyến, thư từ hành chính vật lý vì thế cũng ít dần. Theo phía PostNord, “gần như mọi người Đan Mạch đều ‘hoàn toàn số’”, đa số thông tin giờ đi thẳng vào “hộp thư điện tử”, còn thị trường bưu kiện đã vượt xa thư truyền thống.

Nhưng mọi bước tiến đều có vùng bóng tối. Các tổ chức vận động cho người cao tuổi lo ngại một bộ phận sẽ bị bỏ lại phía sau — nhất là những người không quen công nghệ. Ngay cả dịch vụ DAO nhận lấy thư tại nhà cũng vẫn “đòi hỏi phải số hóa”, vì khâu thanh toán lại chỉ thực hiện qua hình thức điện tử.

Thư tay không chết hẳn: nó đổi “địa vị”
Một giáo sư nghiên cứu về mạng lưới tri thức thời cận đại nhận xét: thư tay rồi sẽ “đổi địa vị” — trở thành nơi dành cho những điều thân mật, riêng tư hơn so với tin nhắn số vốn nhanh, tiện, nhưng dễ trôi tuột. Những mạng lưới tri thức từng đi qua thư tín hàng thế kỷ nay không biến mất, mà chuyển lên online, lan rộng hơn — đồng thời kéo theo cả tốc độ lan truyền tin giả.

Thư cũng từng thay đổi hình hài nhiều lần: từ giấy cói, bảng sáp, giấy, da vellum thời Trung cổ… rồi đến màn hình. Thời thế kỷ 17, người ta còn học cách viết thư theo “nghi thức”: thư ngoại giao khác thư gia đình, thư an ủi khác thư chúc mừng. Hôm nay, sự khác biệt ấy được thay bằng emoji, GIF, màu chữ, nhịp gõ nhanh-chậm — những cách con người tự bù vào cái lạnh của màn hình.

Một nỗi hoài cổ rất Đan Mạch: giải thích “thùng thư” cho trẻ con
Sự ra đi của thư tay đã kịp thổi lên một làn hoài niệm. Có người đăng ảnh thùng thư và nói đại ý: “Nhìn kỹ đi… vài năm nữa tôi sẽ phải giải thích cho một đứa trẻ 5 tuổi rằng thùng thư ngày xưa là gì.”

Và thế là, giữa Copenhagen hiện đại, tòa nhà bưu điện gạch đỏ với mái vòm đồng xanh rêu vẫn đứng đó — như một trang sách cũ được đóng lại. Không phải vì con người hết muốn nói với nhau, mà vì chúng ta đang nói bằng một “kênh” khác. Nhưng đôi khi, người ta vẫn nhớ cảm giác dán tem, viết tay, và thả một bí mật nhỏ vào khe thùng thư — để nó đi chậm, đi xa, và đến nơi bằng mùi giấy.

Cuối tháng 12/2025, Trung Quốc huy động đồng loạt lục quân, hải quân, không quân và lực lượng tên lửa bao quanh Đài Loan trong hai ngày diễn tập quân sự, tuyên bố đây là “cảnh cáo nghiêm trọng” đối với mọi động thái thúc đẩy Đài Loan độc lập, đồng thời nhắm vào các “lực lượng bên ngoài” bị cho là can thiệp. Cuộc diễn tập được đặt mật danh “Justice Mission-2025” – một cái tên không chỉ để gọi, mà như để đóng dấu thông điệp.

Theo Bộ Tư lệnh Chiến khu Đông của Trung Quốc, nội dung trọng tâm là thử nghiệm mức sẵn sàng chiến đấu và khả năng “phong tỏa – kiểm soát” các cảng then chốt cùng những khu vực trọng yếu. Nói cách khác: không chỉ bay lượn thị uy, mà là tập một kịch bản siết chặt đường biển, đường không.

Tên lửa khai hỏa, bầu trời chao đảo
Trong hai ngày đó, cả phía Trung Quốc lẫn phía Đài Loan đều xác nhận có hoạt động bắn đạn thật và phóng tên lửa. Lực lượng tuần duyên Đài Loan nói các loạt rocket rơi xuống vùng biển gần đảo, khiến tình hình không chỉ nằm trên bản đồ tác chiến, mà chạm thẳng vào nhịp sống dân sự.

Hệ quả thấy ngay là hàng không nội địa Đài Loan bị xáo trộn: trong hai ngày, có nhiều chuyến bay bị trễ và hủy; tính đến trưa thứ Ba, nhà chức trách cho biết khoảng hơn 6.000 hành khách bị ảnh hưởng, với hàng chục chuyến bị hủy và nhiều chuyến bị chậm. Khi vùng trời phải “né” vùng tập trận, lịch bay cũng phải uốn theo lằn ranh căng thẳng.

130 phi cơ, 22 chiến hạm: con số biết nói
Bộ Quốc phòng Đài Loan cho biết trong vòng 24 giờ tính từ thứ Hai, Trung Quốc triển khai 130 máy bay quân sự và 22 tàu quanh đảo. Trong số các phi vụ ấy, 90 chiếc bị nói là đã vượt qua “đường trung tuyến” – ranh giới không chính thức trên eo biển mà Bắc Kinh không công nhận nhưng trước đây thường tránh chạm vào – đồng thời đi vào vùng nhận dạng phòng không của Đài Loan.

Đài Loan đáp trả bằng cách đặt lực lượng trong trạng thái báo động cao: theo dõi sát tình hình, điều chiến đấu cơ, triển khai tàu hải quân và kích hoạt hệ thống tên lửa bờ biển để phản ứng trước những hoạt động bị phát hiện. Chính quyền Đài Bắc lên án đây là “đe dọa quân sự”, khẳng định “hoàn toàn cảnh giác” và sẽ có hành động cụ thể để bảo vệ các giá trị dân chủ và tự do.

Đáng chú ý, đây được mô tả là mức phi cơ cao thứ hai từng ghi nhận quanh Đài Loan, chỉ sau kỷ lục tháng 10/2024 khi Trung Quốc tung 153 máy bay trong 25 giờ của một đợt diễn tập trước đó.

Thông điệp kèm “kịch bản”: phong tỏa và ngăn can thiệp
Những năm gần đây, Trung Quốc liên tục gia tăng áp lực bằng các cuộc diễn tập mô phỏng phong tỏa. Nhiều phân tích cho rằng lần này, dựa trên nội dung công bố và khu vực khoanh tập trận, mục tiêu được “nói thẳng” hơn: luyện cách ngăn lực lượng quân sự nước ngoài tiếp cận khu vực nếu có khủng hoảng quanh Đài Loan.

Bởi vậy, trọng tâm “kiểm soát cảng và khu vực trọng yếu” nghe như một lời nhắc: nếu cần, họ muốn thử khả năng khóa các cửa ngõ, cắt đường tiếp vận, tạo thế “đảo bị bóp nghẹt” trước khi bất kỳ bàn tay nào kịp thò vào.

Mồi lửa chính trị: thương vụ vũ khí, ngân sách phòng thủ và thế cờ Tokyo
Cuộc phô trương này diễn ra sau những diễn biến khiến Bắc Kinh khó chịu: Washington và Đài Bắc thông báo một gói bán vũ khí có thể thuộc hàng lớn nhất từ trước tới nay cho hòn đảo; đồng thời Tổng thống Đài Loan thúc đẩy một ngân sách quốc phòng đặc biệt mang tính “lịch sử”.

Gói vũ khí trị giá 11,1 tỷ USD được mô tả gồm hệ thống HIMARS, các loại tên lửa chống tăng/chống thiết giáp, drone “lảng vảng”, pháo và phần mềm quân sự. Bắc Kinh gọi các động thái ấy là xâm phạm chủ quyền, an ninh và toàn vẹn lãnh thổ; phía Trung Quốc còn dùng những cụm từ như “trừng phạt nghiêm khắc” đối với lực lượng bị xem là “đòi độc lập bằng vũ lực”.

Cùng lúc, quan hệ Trung–Nhật lại nóng thêm vì tranh cãi ngoại giao kéo dài nhiều tuần, sau phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản về kịch bản Đài Loan và phản ứng của Tokyo. Ở một khu vực mà mỗi câu nói có thể thành cái cớ, lời qua tiếng lại đôi khi đủ để biến “diễn tập” thành “tín hiệu”.

Washington nói “không lo”, Bắc Kinh tung tuyên truyền
Được hỏi về cuộc diễn tập, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhắc lại “mối quan hệ tuyệt vời” với ông Tập Cận Bình và nói ông “không lo ngại”, cho rằng Bắc Kinh sẽ không làm điều đó (ám chỉ một cuộc xâm lược).

Trong khi đó, Bắc Kinh đi kèm các thông báo quân sự bằng “gói” tuyên truyền quen thuộc: poster mang sắc thái dân tộc chủ nghĩa, hình ảnh những mũi tên rực lửa trút xuống hòn đảo với thông điệp kiểu “kiểm soát và phủ định”; thậm chí có cả video AI với robot chó, robot hình người—như để nói rằng đây không chỉ là sức mạnh hôm nay, mà là giấc mơ về sức mạnh ngày mai.

Câu hỏi treo lơ lửng sau tiếng nổ
Điều chưa rõ là màn “lắc gươm” này sẽ kéo dài bao lâu và còn mở rộng đến mức nào. Nhưng ngay lúc còi báo động chưa kịp tan, thông điệp đã kịp rõ: với Bắc Kinh, Đài Loan vẫn là “lằn ranh đỏ” số một; và mỗi bước tiến của Đài Bắc hay Washington đều có thể bị đáp lại bằng một vòng vây—đủ chặt để người ta phải nhìn lên bầu trời, và đủ gần để mặt biển cũng không còn yên.

Tỷ phú Elon Musk cùng nhiều chuyên gia thị trường đã bày tỏ lo ngại sâu sắc trước cuộc khủng hoảng nguồn cung bạc đang ngày càng trầm trọng.


Tỷ phú Elon Musk. Ảnh: Reuters.
“Đây không phải là tín hiệu tốt. Bạc là vật liệu thiết yếu trong rất nhiều quy trình công nghiệp”, tỷ phú Elon Musk nhận định thẳng thắn về tình hình giá bạc tăng mạnh.

Trước đó, giá bạc đã tăng vọt 10,21% chỉ trong một đêm, lên mức kỷ lục 79,25 USD/ounce vào ngày 27/12, phản ánh làn sóng cầu tăng mạnh chưa từng thấy.

Đà tăng này diễn ra trong bối cảnh nhu cầu bạc bùng nổ từ các lĩnh vực then chốt như pin mặt trời, xe điện và phần cứng phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo giới phân tích, bạc đang trở thành “nút thắt cổ chai” của nền công nghiệp toàn cầu, đóng vai trò then chốt trong các công nghệ phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng sạch, từ linh kiện xe điện, pin, tấm quang điện cho tới chất bán dẫn.

Dù Tesla không công bố con số tiêu thụ bạc cụ thể trên toàn tập đoàn, các ước tính trong ngành cho thấy mỗi xe điện chạy pin (BEV) như Tesla thường sử dụng khoảng 25-50 gram bạc chủ yếu trong các tiếp điểm điện, bộ điện tử công suất và hệ thống điều khiển.

Trong bối cảnh Trung Quốc siết chặt xuất khẩu và lượng tồn kho toàn cầu sụt giảm mạnh, tình trạng thiếu hụt bạc có nguy cơ lan rộng, tác động trực tiếp tới các ngành xe điện, năng lượng mặt trời và sản xuất thiết bị điện tử, kéo theo chi phí gia tăng và tốc độ tăng trưởng bị kìm hãm.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo cú tăng giá cũng là tín hiệu báo động rõ ràng cho thấy thế giới đang dần cạn kiệt một trong những kim loại công nghiệp quan trọng bậc nhất.

Trung Quốc, quốc gia kiểm soát khoảng 60-70% sản lượng bạc toàn cầu, dự kiến áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mới từ ngày 1/1/2026.

Theo quy định này, doanh nghiệp muốn xuất khẩu bạc phải được cấp phép của chính phủ, đồng thời chỉ các công ty được nhà nước phê duyệt, có sản lượng tối thiểu 80 tấn mỗi năm và sở hữu hạn mức tín dụng từ 30 triệu USD trở lên mới đủ điều kiện.

Động thái này trên thực tế sẽ loại bỏ phần lớn các nhà xuất khẩu nhỏ và vừa, khiến nguồn cung bạc trên thị trường quốc tế sụt giảm gần như ngay lập tức.

Số liệu của Statista cho thấy tổng nguồn cung bạc toàn cầu hiện vào khoảng 1 tỷ ounce. Trong khi đó, các nhà phân tích ước tính mức thiếu hụt từ 115-120 triệu ounce trong năm nay đang bào mòn nhanh chóng lượng dự trữ, khi sản lượng khai thác không theo kịp nhu cầu suốt năm thứ năm liên tiếp.

Giá trị vốn hóa toàn thị trường bạc hiện đã vượt mốc 4.000 tỷ USD, được thúc đẩy bởi hiện tượng ép bán khống (short squeeze) hồi tháng 10, cùng với nhu cầu trú ẩn an toàn gia tăng trong bối cảnh các ngân hàng trung ương cắt giảm lãi suất và căng thẳng địa chính trị leo thang.

Thị trường bạc vật chất ngày càng trở nên kém thanh khoản, khi nhiều người mua phản ánh tình trạng giao hàng chậm trễ và phí chênh lệch đối với bạc thỏi không ngừng tăng cao.

Các nhà giao dịch cảnh báo lượng bạc lưu trữ trên mặt đất đang bị rút cạn nhanh chóng, khi tồn kho tại các kho tiền giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều năm.

“Nhu cầu bạc cho các tấm pin mặt trời đã tăng tới 64% trong năm ngoái, vượt trang sức để trở thành nguồn cầu lớn nhất. Điều này đủ để đẩy thị trường vào trạng thái thiếu hụt suốt bốn năm qua, trong khi điện mặt trời hiện mới chỉ chiếm 9% sản lượng điện toàn cầu và khoảng 2% tổng năng lượng tiêu thụ”, nhà đầu tư mạo hiểm Max Reiff nhận định.

VietBF@ sưu tập

Hoạt động bán chốt lời sau khi giá lập đỉnh khiến giá vàng và nhiều kim loại quý khác lao dốc trong phiên đầu tuần.

Chốt phiên giao dịch 29/12, giá vàng thế giới giao ngay giảm 201 USD xuống 4.331 USD một ounce. Sang phiên 30/12, giá hiện nhích nhẹ lên 4.344 USD.

Kim loại quý vừa lập đỉnh mới cuối tuần trước, với 4.549 USD. Diễn biến hôm qua được cho là do nhà đầu tư bán chốt lời. "Tất cả kim loại quý gần đây đều tăng giá hoặc lập kỷ lục mới. Chúng ta đang chứng kiến hoạt động chốt lời sau diễn biến đó", David Meger - Giám đốc Giao dịch kim loại tại High Ridge Futures nhận định.


Giá vàng thế giới giảm mạnh trong phiên 29/12. Đồ thị: Kitco

Daniel Ghali - chiến lược gia hàng hóa tại TD Securities cho rằng giá các kim loại quý càng giảm mạnh do thanh khoản thấp trong dịp nghỉ lễ.

Ngoài vàng, bạc cũng mất 9,5% phiên đầu tuần, sau khi lập đỉnh tại 83,62 USD một ounce trước đó. Bạch kim giảm 14,5% sau khi chạm 2.478 USD. Palladium mất tới 16%, hiện còn 1.617 USD.

Từ đầu năm, giá vàng đã tăng 65%. Đây là công cụ trú ẩn truyền thống, thường có diễn biến tốt trong thời kỳ bất ổn kinh tế và địa chính trị.

Bạch kim và palladium cũng tăng giá năm nay. Mức tăng của bạc cao nhất, với 147% từ đầu năm đến nay, do nguồn cung khan hiếm và nhu cầu sử dụng trong công nghiệp lẫn đầu tư ngày càng tăng.

"Tôi tin rằng các yếu tố cơ bản về nguồn cung thắt chặt của bạc vẫn là yếu tố hỗ trợ thị trường. Giá vẫn tăng trong năm 2026", Meger dự báo.

Ngày 29/12, Tổng thống Nga Vladimir Putin nói với Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng Nga sẽ xem xét lại lập trường trong đàm phán hòa bình, sau khi Moskva cáo buộc Ukraine tấn công nơi ở của ông Putin bằng drone.

VietBF@sưu tập

(Minh họa)
Chỉ còn 3 tháng nữa là các khoa học gia Nhật Bản ở bệnh viện thuộc trường ĐH Kyoto và bệnh viện Kitano sẽ hoàn tất cuộc thử nghiệm lâm sàng ở giai đoạn 1 loại thuốc mọc lại răng cho con người, giúp cho cơ thể sẽ mọc lại những cái răng đã bị gãy, bị mất hoặc bị thiếu răng bẩm sinh. Nếu mọi thứ đạt thành công, họ có thể đưa ra cho thương mại hóa loại thuốc mọc lại răng vào năm 2030.

Như trong y khoa, con người chỉ có thay răng 1 lần trong đời, sau đó nếu răng bị sâu, bị gãy và mất răng thì không thể mọc lại nữa, chỉ có thể can thiệp nha khoa qua các phương pháp nhân tạo như cho bọc răng sứ, cắm implant, đeo răng giả, v..v...

Để giải quyết tình trạng đó, các khoa học gia từ 2 bệnh viện Nhật Bản đang tiến hành nghiên cứu 1 loại thuốc có khả năng ức chế protein USAG-1 (Uterine Sensitization-Associated Gene-1), đây là một loại protein ngăn cản con người mọc được lại răng sau khi đã bị gãy mất. Khi ức chế USAG-1, xương hàm sẽ có thể mọc lại mầm răng và hình thành ra răng mới.

Răng mới bắt đầu nhú ra (Minh họa)

Trước mắt, họ đã cho thử nghiệm thành công thuốc mọc răng trên 3 loài chuột, chó và chồn, chúng đã mọc lại răng lần thứ 3 sau khi răng cũ bị mất, mà không gặp phản ứng phụ nguy hiểm nào.

Hiện tại giới khoa học đang cho thử nghiệm lâm sàng trên con người, thời gian là 12 tháng kể từ tháng 9/24-8/25, với 30 nam giới tình nguyện viên khỏe mạnh, độ tuổi từ 30-64, mỗi người bị mất ít nhất 1 răng hàm.

Nếu bước thử nghiệm lâm sàng này sẽ thành công, họ sẽ cho thử nghiệm qua bước 2 đó là chữa chứng bị thiếu răng bẩm sinh trên trẻ em từ 2-7 tuổi, những em bé bị thiếu ít nhất 4 răng do nguyên nhân bẩm sinh, không phải do bị gãy hay mất răng.

Dự kiến cho đến năm 2030 khi thuốc mọc răng được nghiên cứu thành công thì Toregem Biopharma sẽ là công ty cho thương mại hóa loại thuốc này, sản phẩm ban đầu sẽ là thuốc chữa chứng thiếu răng bẩm sinh. Sau đó họ sẽ nghiên cứu thêm loại thuốc giúp mọc lại răng bị mất vì các nguyên nhân như sâu răng, gãy răng, v..v..

Theo mainichi; dentristryUK

Thông báo ngày 29/12 của Ủy ban Thuế vụ Hải quan Quốc vụ viện Trung Quốc cho biết nước này sẽ áp dụng mức thuế nhập khẩu tạm thời thấp hơn mức thuế suất nhập khẩu ưu đãi (MFN) đối với 935 mặt hàng kể từ ngày 1/1/2026.


Cảng hàng hóa tại Thượng Hải, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN

Theo thông báo trên, biện pháp này nhằm tăng cường sự phối hợp giữa thị trường trong nước và quốc tế, tận dụng hiệu quả hơn các nguồn lực trong và ngoài nước, đồng thời mở rộng nguồn cung hàng hóa chất lượng cao. Cụ thể, Trung Quốc sẽ giảm thuế đối với một số linh kiện then chốt và vật liệu tiên tiến nhằm hỗ trợ mục tiêu tự chủ công nghệ ở trình độ cao; giảm thuế đối với một số tài nguyên phục vụ phát triển xanh; đồng thời giảm thuế đối với một số sản phẩm y tế, trong đó có mạch máu nhân tạo, nhằm nâng cao phúc lợi người dân.

Năm 2026, Trung Quốc cũng sẽ tối ưu hóa danh mục biểu thuế và các chú giải phân nhóm thuế quốc gia. Để thúc đẩy tiến bộ công nghệ và phát triển các lĩnh vực như kinh tế tuần hoàn, nước này sẽ bổ sung những phân nhóm thuế quốc gia đối với một số sản phẩm, trong đó có robot sinh học thông minh và nhiên liệu hàng không sinh học.

Nhằm làm sâu sắc hơn hợp tác kinh tế – thương mại và thúc đẩy hội nhập khu vực, Trung Quốc sẽ tiếp tục áp dụng mức thuế theo các cam kết ưu đãi đối với một số hàng hóa nhập khẩu có xuất xứ từ 34 đối tác thương mại trong năm 2026, phù hợp với 24 hiệp định thương mại tự do và thỏa thuận thương mại ưu đãi đã ký kết. Ngoài ra, Trung Quốc cũng sẽ duy trì chế độ thuế suất bằng 0 đối với 100% các dòng thuế dành cho 43 quốc gia kém phát triển nhất có quan hệ ngoại giao với nước này.

Cùng ngày, Ủy ban Xúc tiến Thương mại quốc tế Trung Quốc (CCPIT) cho biết sẽ đẩy mạnh nỗ lực, triển khai thêm các biện pháp và nâng cao chất lượng dịch vụ nhằm thúc đẩy thương mại và đầu tư hai chiều giữa doanh nghiệp Trung Quốc và Mỹ trong năm 2026.

Phát biểu tại cuộc họp báo thường kỳ ngày 29/12, người phát ngôn CCPIT Wang Wenshuai cho biết hội đồng sẽ tận dụng các cơ hội từ việc mời doanh nghiệp và tổ chức Mỹ tham gia tích cực những sự kiện kinh doanh trong khuôn khổ “Năm Trung Quốc” (China Year) của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC) cũng như Hội chợ Triển lãm Chuỗi cung ứng Quốc tế Trung Quốc lần thứ tư.

Theo người phát ngôn của CCPIT, trong năm 2025, CCPIT đã phê duyệt cho hơn 3.900 doanh nghiệp Trung Quốc tham gia 126 triển lãm chuyên ngành tại Mỹ, với tổng diện tích trưng bày thực tế đạt 52.000 m2. Tại Hội chợ Triển lãm Chuỗi cung ứng Quốc tế Trung Quốc lần thứ ba, số lượng doanh nghiệp Mỹ tham gia tăng 15% so với kỳ trước, tiếp tục đứng đầu về số lượng trong nhóm các nhà triển lãm nước ngoài.

CCPIT cũng cập nhật công tác chuẩn bị cho Triển lãm Điện tử Tiêu dùng (CES) 2026 tại thành phố Las Vegas (Mỹ). Theo đó, 7 đơn vị tổ chức triển lãm sẽ thu xếp để 207 doanh nghiệp Trung Quốc tham dự sự kiện này sau khi được CCPIT xem xét, phê duyệt.

VietBF@sưu tập

(Cover: Digiday)
Một bản tường trình mới nhất từ PCMag và các nguồn tin kỹ thuật quốc tế vừa gióng lên hồi chuông cảnh cáo về quyền riêng tư cá nhân khi sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Cụ thể hơn, có hàng triệu đoạn chat (prompt) của người tiêu dùng với ChatGPT, Gemini hay Claude đang bị một công ty cho phân tích dữ kiện đã được thu thập và đem rao bán lại cho bên thứ ba.

Lỗ hổng từ các extension trên trình duyệt
Theo đó, công ty đứng sau hoạt động này là Profound, một hãng phân tích có trụ sở tại New York. Điều đáng lưu ý là Profound không lấy cắp số liệu trực tiếp từ máy chủ của OpenAI hay Google (do chính sách bảo mật của các hãng này rất chặt chẽ).

Thay vào đó, dữ kiện bị rò rỉ ra lại thông qua các extension của bên thứ ba. Khi người tiêu dùng cho cài đặt các extension này để hỗ trợ công việc hoặc giải trí, họ vô tình cho phép cấp quyền extension "đọc" nội dung trên trình duyệt, bao gồm cả các đoạn đối thoại riêng tư với chatbot AI. Dịch vụ cho thu thập số liệu này được công ty Profound gọi là "Prompt Volumes".

Dữ kiện bị tiết lộ ra là thứ gì?
Dù Profound tuyên bố số liệu đã được cho "ẩn danh" trước khi đem rao bán cho các công tytiếp thị (marketer), nhưng nội dung trên thực tế lại có chứa đựng nhiều thông tin định danh và rất nhạy cảm. Các ví dụ về loại prompt bị thu thập bao gồm:

- Vấn đề pháp lý: "Làm thế nào để hack tài khoản người khác?", "Hậu quả của việc cư trú bất hợp pháp tại Mỹ...".
- Đời sống cá nhân & 18+: Các câu hỏi về ngoại tình, lục đục gia đình, tư vấn sức khỏe sinh sản, và các nội dung khiêu dâm.
- Thông tin về công việc: Các đoạn code, email nội bộ hoặc số liệu kinh doanh được người sử dụng bỏ vào AI để nhờ giúp giải quyết.

Profound đem bán quyền được truy cập vào kho dữ kiện này cho các công ty muốn nghiên cứu tìm hiểu hành vi của người tiêu dùng. Các chuyên gia tiếp thị cho tận dụng để tìm hiểu "người tiêu dùng thực sự đang hỏi AI điều gì" nhằm tạo ra các chiêu trò quảng cáo nhắm các mục tiêu chính xác hơn.

Tuy nhiên, các chuyên gia bảo mật đã lên tiếng chỉ trích gay gắt về hành động mua bán này. Việc thu thập số liệu ở mức độ chi tiết quá cụ thể kiểu này mà không có sự đồng ý rõ ràng từ người tiêu dùng là một vi phạm quyền riêng tư cá nhân rất nghiêm trọng. Ngay cả khi đã cho xóa tên, địa diểm cụ thể trong đoạn chat vẫn có thể dễ dàng truy ra danh tính người đang dùng thực sự.

Để bảo vệ dữ liệu cá nhân khi muốn sử dụng AI:

- Cho kiểm tra lại toàn bộ Extension đã cài trong máy tính: Gỡ bỏ các tiện ích không rõ nguồn gốc, đặc biệt là các extension yêu cầu quyền "Read and change all your data on the websites you visit" (Đọc và thay đổi thông tin trên các trang web mà bạn truy cập).

- Sử dụng chế độ ẩn danh hoặc các chức năng Temporary Chat (trên ChatGPT) để hạn chế lưu lại các dấu vết.

- Luôn áp dụng nguyên tắc "Không tin tưởng": Không bao giờ cho đăng nhập thông tin định danh cá nhân (PII), mật khẩu, hoặc bí mật kinh doanh vào bất cứ chatbot AI nào, dù đó là bản sử dụng miễn phí hay có trả tiền.

Nguồn: PCMag

Một cuộc nghiên cứu đã chỉ ra rằng, nội dung rác do AI tạo ra đang chiếm tỷ lệ lớn trong các video YouTube đề xuất cho người tiêu dùng, mang về mức doanh thu quảng cáo hàng trăm triệu USD mỗi năm.

Nội dung độc hại do AI tạo ra đang tràn lan trên YouTube. (Ảnh: The Guardian)
Nội dung với chất lượng thấp do AI ngụy tạo ra đang tràn lan trên các nền tảng mạng xã hội, đặc biệt là trên YouTube và mang lại nguồn doanh thu không nhỏ. Một nghiên cứu mới cho thấy hơn 20% số video clip được YouTube đề xuất ra cho người tiêu dùng là "nội dung rác do AI ngụy tạo ra", được sáng chế chủ yếu nhằm để câu view và kiếm tiền từ thuật toán.

Nghiên cứu do công ty biên tập video Kapwing cho thực hiện, khi tiến hành khảo sát 15,000 kênh YouTube phổ biến nhất thế giới, bao gồm 100 kênh hàng đầu tại mỗi quốc gia. Kết quả cho thấy có đến 278 kênh trong số này chỉ đăng tải nội dung được ngụy tạo ra hoàn toàn do AI.

Theo ước tính của Kapwing, các kênh "video nhảm nhí, lố lăng" khi sử dụng AI đã thu hút hơn 63 tỷ lượt xem và 221 triệu lượt đăng ký trên toàn cầu. Tổng số doanh thu mà nhóm nội dung này tạo ra mỗi năm vào khoảng 117 triệu USD trong khi YouTube kiếm hơn 20 tỷ USD nhờ tiền quảng cáo.

Để đánh giá mức độ phổ biến của loại nội dung này với người tiêu dùng, nhóm nghiên cứu đã tạo một tài khoản YouTube hoàn toàn mới. Trong 500 video đầu tiên được nền tảng đề xuất, có 104 video bị xác định là do nội dung rác của AI ngụy tạo ra. Khoảng 1/3 số video này thuộc nhóm "nội dung nhảm nhí, lố lăng", bao gồm cả video AI chất lượng thấp và các nội dung được sản xuất hàng loạt nhằm lôi kéo sự tò mò chú ý của người xem.

Những phát hiện nói trên cho thấy sự hình thành của một ngành kỹ nghệ xây dựng nội dung mới, đang nhanh chóng bão hòa các mạng lớn như YouTube, Meta hay X. Đặc điểm chung của loại nội dung này là phi ngữ cảnh (context-free), dễ gây ghiền, ít phụ thuộc vào ngôn ngữ và có khả năng phát tán lan truyền toàn cầu dù có chất lượng quá thấp kém, nhất là ở nội dung.

Một bản phân tích khác của The Guardian trong năm nay cũng chỉ ra rằng gần 10% các kênh YouTube tăng trưởng nhanh nhất sử dụng nội dung nhảm nhí, thô tục do AI ngụy tạo ra, bất chấp những nỗ lực của nền tảng này nhằm hạn chế các "nội dung thiếu chân thực, xa rời thức tế và lắm khi thô tục".

Theo Kapwing, các kênh AI có lsố ượng người theo dõi rất lớn ở nhiều quốc gia. Tại Tây Ban Nha, gần một nửa dân số, tương đương hơn 20 triệu người theo dõi các kênh do AI ngụy tạo ra, đang được thịnh hành và ưa xem. Con số này là 18 triệu ở Ai Cập, 14,5 triệu ở Mỹ và 13,5 triệu tại Brazil.

Kênh được xem nhiều nhất trong cuộc nghiên cứu là Bandar Apna Dost, có trụ sở tại Ấn Độ, với 2,4 tỷ lượt xem. Nội dung của kênh xoay quanh những cuộc phiêu lưu phi lý của một chú khỉ rhesus biết nói và một nhân vật cơ bắp lấy cảm hứng từ nhân vật trừu tượng Hulk. Kapwing ước tính kênh này có thể mang về đến 4,25 triệu USD mức doanh thu, dù chủ nhân kênh không hồi âm các câu hỏi từ The Guardian.

Rohini Lakshané, chuyên gia nghiên cứu về kỹ thuật và quyền lợi kỹ thuật số, cho rằng sự thành công của kênh này đến từ tính cách phi lý, hình tượng nam tính được cho cường điệu lên và việc thiếu đi cốt truyện rõ ràng, khiến cho nội dung dễ được nhiều người tiếp cận đến.

Phát ngôn viên của YouTube khẳng định AI chỉ là một ứng dụng và mảng vẫn ưu tiên kết nối người tiêu dùng với nội dung có chất lượng cao, đồng thời sẽ cho xóa các video vi phạm nguyên tắc đạo đức.

Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo cho biết, Washington vừa tiến hành một cuộc tấn công nhằm vào khu vực bên trong lãnh thổ của Venezuela, nơi một số tàu bè bị cho là đang cho bốc dỡ ma túy.

(Ảnh: Reuters)
Phát biểu vào ngày 29/12 tại tiểu bang Florida, ông Trump cho biết: "Đã có một vụ nổ lớn tại khu vực cầu bến cảng, nơi mà họ đang chất ma túy lên các con thuyền".

Ông Trump khẳng định Hoa Kỳ đã đánh trúng toàn bộ tàu bè cũng như khu vực đang cho triển khai hoạt động bốc dỡ ma túy, khiến cho địa điểm này "không còn tồn tại nữa".

Theo Reuters, sự việc này đánh dấu lần đầu tiên Hoa Kỳ cho thực hiện hoạt động tấn công tàu chở ma túy ngay trên bộ, bên trong lãnh thổ của Venezuela.

Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ không nêu rõ mục tiêu cụ thể bị tấn công cũng như cơ quan nào của Mỹ đang đứng sau hành động này. Khi được hỏi Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) có tham gia thực hiện cuộc tấn công này hay không, ông Trump từ chối xác nhận. Tổng thống Mỹ cho biết, ông "biết chính xác đó là ai, nhưng sẽ không nói ra".

Trước đó, ông Trump từng tuyên bố đã cho phép CIA tiến hành các chiến dịch bí mật tại Venezuela. Tuần trước, ông cũng đưa ra những phát biểu về chiến dịch của Mỹ nhằm vào các "cơ sở ma túy lớn" tại quốc gia Nam Mỹ này.

Cho đến nay, CIA, Tòa Bạch Ốc và Ngũ Giác Đài đều từ chối bình luận về các lời phát ngôn của Tổng thống Trump có liên quan đến vụ tấn công mới nhất tại Venezuela.

Chính phủ Venezuela cũng chưa đưa ra thông tin chính thức, trong khi đó, không có báo cáo độc lập nào từ Venezuela đã xác nhận vụ tấn công mà ông Trump vừa mới công bố ra.

Công ty hóa chất Primazol tại bang Zulia (Venezuela), nơi xảy ra một vụ hỏa hoạn vào đêm Giáng sinh, đã bác bỏ tin đồn trên mạng xã hội cho rằng vụ cháy này có liên quan đến lời tuyên bố của ông Trump.

Việc các cơ quan an ninh quốc gia Mỹ im lặng đã làm dấy lên nghi vấn rằng vụ này có thể là một chiến dịch bí mật, điều này thường hạn chế khả năng cho công khai thông tin của giới chức ở Washington.

Theo Reuters, chiến dịch tấn công tàu chở ma túy của Mỹ đang vấp phải sự giám sát gắt gao từ Quốc hội Mỹ. Hơn 100 người đã thiệt mạng trong hơn 20 cuộc tấn công của Hoa Kỳ được tiến hành trên vùng biển Caribean và phía Đông Thái Bình Dương.

Dưới thời ông Trump, Hoa Kỳ đã cho tăng cường sự hiện diện quân sự quy mô lớn trên vùng biển Caribean, với hơn 15,000 binh sĩ đã có mặt trực chiến trong khu vực này.

Người dùng Zalo và lời yêu cầu cho cập nhật điều khoản dịch vụ mới, bắt đầu từ 26/12/2025. (Ảnh minh họa: Tuổi Trẻ)
Sau 45 ngày nữa (bắt đầu từ ngày 26/12/2025), người Việt sẽ chia ra làm hai hạng: Một là những kẻ "vô gia cư số" lang thang ngoài lề xã hội vì dám giữ chút lòng tự trọng riêng tư; hai là những "con chiên ngoan đạo" đã đặt bút ký vào "bản khế ước bán mình" để được tiếp tục thở trong cái lồng mang tên Zalo.

VNG vừa ban phát một đặc ân mang tên "Tự nguyện trong cưỡng bức". Họ không hề dí súng vào đầu bạn, họ chỉ kề lưỡi dao "vô hình hóa" vào cổ sự nghiệp, gia đình và các mối quen biết của bạn. Bạn có quyền không bấm "Đồng ý", nhưng ngay sau đó, bạn sẽ trở thành giống như một bóng ma: Sếp sẽ không tìm thấy bạn, mẹ không gọi được, bà bán cá đầu ngõ đã gạch tên bạn ra khỏi danh sách ship hàng,…

Zalo bị đánh giá chỉ có 1 sao và những bình luận xấu của người dùng trên App store. (Ảnh: MH/cafef.vn)

45 ngày – Con số kỳ diệu của nghệ thuật nhân văn

45 ngày là thời hạn để cho bạn chọn: Hoặc là làm một "con tin" hạnh phúc, hoặc là làm một "người rừng" cô độc.

Đây là con số kỳ diệu, đủ dài để cho bạn tưởng rằng mình có quyền suy nghĩ, nhưng cũng đủ ngắn để bạn không kịp tìm ra lối thoát.

Nếu bạn không đồng ý? Không sao cả. Zalo sẽ đếm ngược sự tồn tại của bạn về số 0 tròn trĩnh. Lúc đó, bạn chính thức "mất khả năng làm người" trong một xã hội mà có gần 100 triệu dân đang thở bằng Zalo.

Các chuyên gia gọi đây là “tính cưỡng ép trong lựa chọn.”

Dân gian Sài Gòn nói thật gọn hơn:"bị bắt chẹt".
Người dùng mạng xã hội còn có chữ mới hơn: "bắt làm con tin số".

"Bên thứ ba" – Những bóng ma đói khát

Zalo hiện nay là một dạng "hệ điều hành sinh tồn". VNG nắm hiểu bạn đã "bị nghiện" sự tiện lợi này đến mức nào. Vì vậy, cái nút "Đồng ý" không còn là thỏa thuận dân sự, mà đó là một bản hiệp ước "xin đầu hàng không điều kiện". Một bên nắm toàn quyền quyết định, bên kia chỉ có quyền… chịu đựng hoặc hãy biến mất.

Thế thì hoặc là bạn ký, hoặc là bạn sẽ phải chịu hậu quả tàn khốc.
Trong điều khoản có một cụm chữ nghe thật văn hoa lắm: "bên thứ ba".(?)

Cụm chữ "Bên thứ ba" nghe thật sang trọng như dạng đối tác chiến lược, nhưng thực chất đó chỉ là một đám đông trong hệ thống của VNG đang chực chờ xẻ thịt số liệu thông tin riêng tư của bạn.

Phần lớn các lời dùng bình luận tiêu cực khi nói về nền tảng Zalo. (Ảnh: MH/cafef.vn)

Zalo bảo tin nhắn được mã hóa? Thật quá ực cười!
Họ không cần đọc nội dung, họ chỉ cần nắm giữ "siêu số liệu”"(metadata). Họ đứng sau lưng bạn, im lặng ghi chép lại: Bạn thức dậy lúc mấy giờ, ở đâu, nhắn tin cho ai vào đêm muộn. Để rồi ngay lập tức, "Bên thứ ba" sẽ nhảy xổ vào mặt bạn với các quảng cáo thuốc yếu sinh lý hay gói vay tín dụng đen ngay khi bạn vừa than thở đang thiếu tiền.

Bạn không dùng app, bạn đang "nằm ngửa" để cho họ soi mói từng kẽ hở của cuộc đời mình dưới chiêu bài "tối ưu hóa trải nghiệm".

Miễn phí – Cái giá của hình thức "thuế thân số"

Số liệu thông tin là nguồn dầu mỏ to lớn của thế kỷ 21, và Zalo đang cho khai thác nó hoàn toàn miễn phí từ sự ngây thơ của người tiêu dùng.

Zalo không còn là một cái app, nó đã biến thành một thứ "thuế thân số". Từ việc nộp thuế, nhận thông báo của phường, đến việc theo dõi học hành của con cái… tất cả đều "bị Zalo nắm giữ".

VNG đang chơi trò của một tay trùm cung cấp "mai thúy số" (?): Liều đầu cho dùng miễn phí để gây nghiện, khi cả xã hội đã "bị vật vã" vì sự tiện lợi, họ bắt đầu cho thu lệ phí qua phẩm giá và quyền riêng tư.

Cái nút "Đồng ý" giống như "nút thắt thòng lọng". Nếu bạn bấm vào đó, chẳng khác gì bạn đang ký bản án chung thân, chấp nhận để một doanh nghiệp tư nhân "chăn dắt" niềm tin và kiểm soát toàn bộ dấu chân số của mình.

(Ảnh: cafef.vn)
Câu hỏi không một ai dám lên tiếng hỏi
Có một câu hỏi mà chẳng có ai dám đặt ra:

"Tại sao các cơ quan quản lý nhà nước lại im lặng – thứ im lặng đáng sợ – khi một doanh nghiệp tư nhân nắm quyền 'phân hạng' và 'loại trừ' công dân trên không gian mạng?"

Khi Luật Bảo Vệ Số Liệu Cá Nhân sắp có hiệu lực (1/1/2026), Zalo buộc phải minh bạch hóa việc thu thập số liệu. Về mặt pháp lý, họ đang làm đúng.

Nhưng về mặt đạo đức kinh doanh, và quyền lợi người tiêu dùng thì sao đây?
Họ nói đây là sự "minh bạch hóa" (!?)
Đúng vậy – giống như kẻ cướp nhưng bây giờ lại lịch sự hơn xưa: trước khi lấy ví, họ nhắc bạn "Anh ơi, tôi sắp lấy ví anh đấy nhé!"

Rồi vẫn ra tay lấy mà không hề sợ sệt.

Câu hỏi đặt ra là: Pháp luật có bảo vệ quyền chọn lựa của người tiêu dùng không? Hay là chúng ta chỉ được quyền chọn giữa "ký" và "chết"?

Khi "Điểm số" và "Số liệu" luôn song hành để "chăn người dân"
Sự mỉa mai đạt đến đỉnh điểm khi Bộ Công An đề xuất hệ thống cho chấm điểm công dân số trên VNeID. Hãy nhìn vào bức tranh toàn cảnh: Một bên (công quyền) dùng thước kẻ để phân loại ra hạng người, một bên (tư bản) dùng lưới để vét con mồi.

Bộ Công An muốn chia người dân thành các hạng công dân tích cực hay căn bản như phân loại gia súc trong chuồng. Ai ngoan thì được giảm thuế. Trong khi đó, Zalo lại cho thu gom mọi hành vi của chúng ta để đem rao bán. Dù bạn là công dân Hạng 1 trên VNeID, bạn vẫn chỉ là "món hàng béo bở" của Zalo. Đằng nào thì bạn cũng sẽ chết! Bạn sẽ phải "tự biên tự diễn" trên cả hai sân khấu:

– Trên VNeID: Diễn vai công dân mẫu mực để được vài ưu đãi.

– Trên Zalo: Diễn vai người dùng ngoan ngoãn để không bị tước quyền liên lạc.

Chúng ta đang sống trong một cái lồng kính khổng lồ, nơi mà mọi cử động đều bị quy đổi thành điểm số cho kẻ này hoặc lợi nhuận cho kẻ kia.

Điều đáng sợ nhất là cả hai bên – công quyền và tư bản – đều nắm giữ quyền lực này hoàn toàn tuyệt đối mà không có cơ chế đối trọng nào. Bạn không có Bộ Công An thứ hai để lựa chọn, và cũng gần như không có cái "chợ" nào cho thay thế nổi được Zalo.

Khi một bên nắm "quyền sát sinh về pháp lý" và một bên nắm "mạch máu giao tiếp", người dân vừa là con tin, vừa là món hàng.

Lối thoát nào đây?

Chúng ta không thể làm thay đổi Zalo, cũng không thể ngăn chặn sự tiến hóa của kỹ thuật quản lý. Nhưng chúng ta có quyền yêu cầu sự minh bạch và giám sát chặt chẽ.

Đừng nên để một nền tảng nắm hết toàn bộ cuộc đời mình. Và quan trọng nhất là đừng nên im lặng. Bởi vì nếu hôm nay chúng ta im lặng trước bản tối hậu thư 45 ngày của Zalo, ngày mai chúng ta sẽ chẳng còn gì để nói trước bất cứ sự áp đặt thêm nào khác.

Một chữ “đu càng” và cả một vết thương lịch sử
“Đu càng” vốn là một hình ảnh ám ảnh của một giai đoạn. Nhưng nhiều năm nay, giới “bò đỏ” lại dùng nó như một câu nhục mạ dành cho những người vượt biên, định cư ở nước ngoài sau 1975.

Vấn đề là: nếu đặt vào thời cuộc lúc đó, phần lớn những người gắn với chế độ Việt Nam Cộng Hòa gần như không còn lựa chọn. Áp lực trả thù, cải tạo, tước đoạt, nghèo đói và sự bấp bênh đè lên cuộc sống. Trong hoàn cảnh “sống hay chết”, người ta bám vào bất kỳ cơ hội nào để thoát đi. “Đu càng” khi ấy, nếu gọi cho đúng, là một hành vi sinh tồn. Đau lòng thì có. Nhưng nhục ư? Không. Nhục là khi người ta đứng trên nỗi đau của kẻ khác để chửi rủa như thể mình đạo đức hơn.

Nỗi nhục gấp bội: những người tự nhận “chiến thắng” lại cũng tìm đường đi
Điều khiến nhiều người không nuốt trôi không nằm ở câu chuyện sau 1975. Nó nằm ở nghịch lý của hiện tại.

Có một dạng “đu càng” khác – không còn bằng càng trực thăng, mà bằng visa, hộ chiếu, du học, xuất khẩu lao động, kết hôn, mua nhà, chuyển tài sản… Và đáng nói: nó đến từ chính những người ngày đêm ca ngợi “đường lối đúng đắn”, “Việt Nam sướng nhất”, “đất nước đi lên”, thậm chí tự vỗ ngực là “bên chiến thắng”.

Nếu đã là thiên đường, sao phải bỏ thiên đường mà đi?

Những con số biết nói
Bài viết đưa ra một loạt con số như những mũi kim chích thẳng vào sự tự mãn:

Đài Loan năm 2025 tiếp nhận khoảng 50.000 lao động Việt Nam.

Hàn Quốc năm 2025 tiếp nhận khoảng 97.000 người Việt Nam.

Nhật Bản năm 2025 tiếp nhận khoảng 570.000 người Việt Nam.

Úc có khoảng 33.000 du học sinh Việt Nam “mong ở lại”.

Mỹ có khoảng 26.000 du học sinh Việt Nam “mong ở lại”.

Ở châu Âu và Bắc Mỹ, con cháu đảng viên cũng tìm đủ mọi cách ở lại.

Dù gọi đó là học tập, lao động hay “toàn cầu hóa”, thì một điều vẫn không thể che: dòng người ra đi ngày một dày. Và trong dòng ấy, có cả những người từng dùng “đu càng” để chế giễu kẻ khác.

“Tao có tiền thì tao đi” – nghe mạnh miệng nhưng lộ một sự thật
Nhiều người biện hộ: “Tao có tiền thì tao đi.” Ừ, có tiền thì đi được. Nhưng câu hỏi không nằm ở quyền đi. Câu hỏi nằm ở sự tương phản: miệng ca ngợi “thiên đường”, tay thì lo mua vé thoát thân.

Và khi người ta vừa tung hô chế độ vừa tìm đường định cư ở những nước mà họ vẫn gọi là “tư bản giãy chết”, thì cái gọi là “lý tưởng” bỗng trở thành một lớp sơn. Bóng bẩy bên ngoài, rỗng ruột bên trong.

Trong bài viết, tác giả còn chỉ ra những hình thức “đu càng” thời nay:
Có người bán hoặc thế chấp sổ đỏ lấy tiền đi Hàn, Đài, Nhật. Có kẻ tham nhũng, cướp đất, vơ vét tài sản rồi đưa con cháu ra nước ngoài. Có người chấp nhận lấy ông già, bà lão chỉ để thoát khỏi cái gọi là “thiên đường xã hội chủ nghĩa”.

Nghe cay, nhưng cái cay ấy đến từ sự thật: khi một xã hội đủ tốt, người ta sẽ đi để mở mang, rồi quay về. Còn khi người ta đi bằng mọi giá và tìm cách ở lại bằng mọi cách, thì đó không chỉ là “cơ hội”, mà là tín hiệu của một niềm tin đang rạn.

Kết luận “logic” mà ai cũng thấy
Tác giả chốt bằng một lập luận thẳng:

Người VNCH thua cuộc nên phải “đu càng” để sống còn.

Người theo Cộng sản thuộc “bên chiến thắng” – vậy tại sao không ở lại để tiếp tục hưởng “thành quả”, tiếp tục xây dựng?
Tại sao lại cũng đổ xô sang phương Tây tìm đường định cư?

Câu hỏi ấy không cần ai trả lời hộ. Nó tự trả lời bằng những hàng người xếp dài trước lãnh sự quán, bằng những hồ sơ du học “đi rồi ở”, bằng những chuyến xuất khẩu lao động biến thành hành trình trốn ở lại, bằng những căn nhà mua ở xứ người và những khoản tiền chuyển ra ngoài mà ai cũng nghe, nhưng ít ai được quyền hỏi.

Vậy “đu càng” có nhục không?
Nếu “đu càng” là để sống sót trong thời loạn, không nhục.
Nếu “đu càng” là để tìm tự do, tìm một đời sống tử tế hơn, cũng không nhục.

Nhục nhất là: dùng “đu càng” làm roi đánh người khác, trong khi chính mình lại âm thầm xếp hàng xin visa. Nhục nhất là sự đạo đức giả: miệng chửi “tư bản”, chân bước sang tư bản; miệng rao “thiên đường”, tay gom tiền chạy khỏi thiên đường.

Và có lẽ, câu hỏi thật sự không phải “đu càng có nhục không”, mà là:
Vì sao một đất nước cứ phải chứng kiến quá nhiều người muốn rời đi – bằng bất kỳ cách nào?

Duc Minh

19 năm ở Pháp, và một cú “bắt buộc phải can đảm”
“19 năm sang Pháp mình mới có được bằng lái!”

Nghe qua tưởng câu chuyện dài lê thê kiểu thi rớt lên rớt xuống. Nhưng không. Không phải 19 năm thi mới đậu. Mà là 19 năm… không cần, rồi 19 năm… không dám.

Vì từ ngày qua Pháp, Trang sống ở thủ đô hoặc những thành phố lớn. Đi metro, bus, tàu điện là đủ. Xe hơi lúc đó giống như một thứ xa xỉ không cần thiết. Thêm nữa, Trang thú thật: ngày trước sợ xe.

Mỗi lần ngồi cạnh chồng, xe lao ra xa lộ, tốc độ 110–130 km/h, tim Trang đập phình phịch như muốn nhảy ra khỏi lồng ngực. Cái nỗi sợ ấy làm Trang ngại luôn chuyện thi bằng lái. “Cao tốc ở Pháp nhanh quá… thôi khỏi.”

Cho đến ngày có con. Rồi chuyển về ngoại ô. Và ngoại ô thì không giống Paris.

Ngoại ô: khi không còn phương tiện công cộng để dựa vào
Về ngoại ô, Trang mới thấm một điều: phương tiện công cộng có thể “biến mất” khỏi đời sống bạn rất nhanh. Không bus. Không metro. Không tàu ngay góc phố.

Muốn đi đâu cũng phải đợi chồng đi làm về chở đi. Bất tiện đủ thứ: đưa con đi đâu, đi siêu thị, đi bác sĩ, chạy việc vặt… cái gì cũng phụ thuộc. Và khi đã làm mẹ, mình không còn quyền “ngại” mãi được nữa.

Thế là Trang quyết định: thi bằng lái. Không phải vì thích, mà vì cần.

Lời khuyên cho ai chuẩn bị sang Pháp: có bằng VN thì thi sớm
Trang cũng nhân tiện nhắn một kinh nghiệm cho các bạn chuẩn bị sang Pháp định cư: nếu có thể, hãy thi bằng lái ở Việt Nam trước, rồi sang đây tìm hiểu chuyện đổi bằng (tùy trường hợp). Vừa tiết kiệm, vừa đỡ phải “đốt” thời gian và tiền ở Pháp—nơi mà ai cũng biết thi bằng lái vừa khó vừa tốn.

Còn nếu đang ở Pháp và muốn thi, Trang chia sẻ hành trình của mình: thông minh, thực tế, và hợp thời điểm.

Vũ khí bí mật mang tên CPF: học lái xe mà gần như không tốn tiền
Trước khi nghỉ sinh, Trang đi làm gần 10 năm. Ở Pháp, khi đi làm, mỗi năm bạn sẽ tích lũy một khoản trong “Mon Compte Formation (CPF)” – một dạng tài khoản đào tạo. Tiền trong đó không rút ra tiêu xài được, chỉ dùng để học “formation”.

Trang dùng chính CPF để đăng ký học lái xe, đồng thời học thêm một khóa CAP pâtissier.

Và điều khiến nhiều người tròn mắt: Trang lấy bằng lái… gần như không tốn một đồng. Trong khi ai cũng truyền tai nhau: lấy bằng lái ở Pháp là cực kỳ khó và cực kỳ tốn kém.

Thi “code” trước: đừng ôm sách, hãy ôm… cái app
Ở Pháp, muốn học lái thực hành phải đậu “code” trước—tức phần lý thuyết trắc nghiệm.

Trang thú thật một đoạn đọc lên ai cũng cười: mua sách về học là sai lầm. Cầm sách đọc 5 phút… ngủ. Mấy tháng trôi qua, kiến thức không vào mà chỉ thấy “ngủ” đều.

Rồi một hôm được em chồng tư vấn: học trên Ornikar. Chỉ khoảng 10€/năm, rẻ, tiện, học đâu cũng được. Tải app về, rảnh lúc nào học lúc đó. Làm trắc nghiệm vừa trả lời vừa học, nhanh hơn kiểu đọc lý thuyết khô khan.

Trang còn nói thẳng: câu hỏi trên Ornikar khá sát với đề thi thực tế (Trang thi ở La Poste). Kết quả: đậu code ngay lần đầu tiên.

Một cái “nháy mắt” đầy tự hào.

Học lái: 25 giờ hơn 2.000€, rồi chuyển qua conduite supervisée
Sau khi đậu code, Trang đăng ký học lái.

Gói học của Trang là 25 giờ, hơn 2.000€. Trường dạy lái (auto-école) bắt buộc học tối thiểu 20 giờ thực hành. Trang thanh toán bằng CPF, nên áp lực tiền bạc giảm đi rất nhiều.

Xong phần bắt buộc, Trang chuyển sang “la conduite supervisée” – lái xe có giám sát. Nghĩa là phải có một người có bằng lái ngồi cùng xe, kèm và chịu trách nhiệm khi Trang lái.

Lợi thế của conduite supervisée là: muốn lái bao nhiêu cũng được. Lái lúc nào tiện thì lái. Lái cho “lụa” tay, cho hết sợ, cho quen đường. Khi cảm thấy ổn, báo lại auto-école để họ đăng ký lịch thi.

Cái kết: đậu ngay lần đầu, mẹ chồng còn không tin!
Trang thi lái và… đậu ngay lần đầu.

Thi xong hôm trước, hôm sau có kết quả. Đến mức khi Trang báo tin với mẹ chồng, mẹ còn không tin. Mẹ bảo thi bằng lái ở Pháp khó lắm, lại đắt nữa, thường phải kéo dài tháng này qua tháng khác. Vậy mà “tháng trước tháng sau” Trang đã đậu.

Mà ngạc nhiên hơn: Trang lấy bằng gần như không tốn đồng nào. Nên Trang tự hào là đúng. Không phải tự hào vì khoe, mà vì đã thắng được nỗi sợ của chính mình.

Bài học sau 19 năm: cần thì mình sẽ lớn lên
Hành trình này không chỉ là chuyện cái bằng lái.

Nó là chuyện một người từng sợ tốc độ 130 km/h, từng né tránh vô-lăng suốt gần hai thập kỷ… cuối cùng vẫn phải bước lên ghế lái, vì đời sống đổi khác, vì làm mẹ, vì không thể phụ thuộc mãi.

Và đó là điều đẹp nhất: không phải “đậu lần đầu”, mà là “dám bắt đầu”.

Ai đang ở Pháp, đang sợ, đang chần chừ—cứ nhớ lời Trang: chọn đúng cách học, tận dụng đúng nguồn lực như CPF, và quan trọng nhất là luyện cho quen. Khi tay lái quen rồi, tim cũng sẽ bớt đập loạn.

Chúc bạn nào đang ôm nỗi sợ xe như Trang ngày trước: sẽ có ngày bạn cười rất tươi, cầm tờ kết quả và nói: “Đậu rồi nha.” 😉
Trang Lê

Cảm giác “người ngoài cuộc” – thứ ở lâu vẫn không quen
Có một câu chú nghe đi nghe lại từ những người đã sống ở Canada 5 năm, 10 năm, thậm chí hơn 20 năm: “Không hiểu sao mình vẫn thấy mình không thật sự thuộc về nơi này.”

Thời gian thì đủ dài. Giấy tờ thì đầy đủ. Công việc ổn định. Con cái đi học đàng hoàng. Nhà cửa, xe cộ, nếp sống cũng vào khuôn. Vậy mà trong lòng vẫn có một khoảng trống mơ hồ: mình đang sống ở đây, nhưng không phải “của” nơi này.

Nó không ầm ĩ như một cú sốc. Nó âm ỉ như cái lạnh Canada: không đập thẳng vào mặt, nhưng thấm dần vào xương.

Văn hóa lịch sự… và khoảng cách rất dài
Lý do đầu tiên thường nằm ở văn hóa sống khép kín kiểu Canada. Người ta lịch sự, tử tế, tôn trọng ranh giới, không tò mò, không “xía vô” đời tư. Nghe thì văn minh. Nhưng cái giá của sự văn minh ấy, đôi khi là sự xa cách.

Bạn có thể chào nhau suốt 10 năm ở bãi đậu xe, ở thang máy, ở sân trước nhà… mà vẫn không biết nhà người ta có chuyện gì, có ai bệnh, có ai thất nghiệp, có ai đang rối bời. Người Việt mình quen kiểu “qua lại cho ấm”, quen hỏi han, quen kéo nhau ra quán cà phê để kể lể cho vơi. Gặp môi trường “nice nhưng kín”, nhiều người bỗng thấy mình như đang đứng sau một tấm kính.

Nhìn thấy nhau. Nhưng không chạm được nhau.

Nói tiếng Anh giỏi… vẫn thiếu một thứ để kể lòng
Rào cản thứ hai là ngôn ngữ – nhưng không phải kiểu “không biết nói”. Nhiều người nói tiếng Anh rất ổn, đi làm trơn tru, viết email, họp hành ngon lành. Vậy mà vẫn thấy thiếu.

Thiếu vì không diễn đạt trọn vẹn cái hóm hỉnh, cái chua chát, cái mềm yếu, cái “thở dài” trong lòng… như khi nói tiếng mẹ đẻ. Nhiều cuộc trò chuyện vì thế dừng ở mức xã giao: thời tiết, công việc, “How are you?”, “Good, you?”. Có mặt, nhưng không thật sự “được nghe”. Không thật sự “được hiểu”.

Ở lâu, mình quen với việc nói đúng câu, nhưng không nói đúng lòng.

Giằng co bản sắc: không còn nguyên vẹn, mà cũng chưa trọn vẹn
Có một nguyên nhân ít người nói ra vì nó… khó chịu: sự giằng co giữa hai bản sắc.

Ở Canada, mình cố hòa nhập, sống đúng luật, đúng nề nếp, đúng văn hóa. Nhưng khi quay về cộng đồng người Việt, nhiều lúc lại bị nhìn như “đã khác rồi”. Cách nghĩ khác, cách dạy con khác, cách cư xử khác. Không còn hoàn toàn là người Việt như ngày xưa.

Nhưng ở phía bên kia, mình cũng hiếm khi được xem là “người Canada đúng nghĩa”. Giọng nói, tên gọi, màu da, cái cách mình “khác” vẫn ở đó. Thế là có người đứng giữa hai thế giới: một bên là gốc rễ, một bên là đời sống; bước về đâu cũng thấy… thiếu một nửa.

Vòng tròn an toàn: ổn định nhưng cô đơn
Rồi còn một lý do rất đời thường: nhiều người sống quá lâu trong vòng tròn an toàn.

Đi làm – về nhà. Lo cho gia đình – lo cho con cái. Gửi tiền – tiết kiệm. Cuộc sống ổn định, ít biến động, ít va chạm. Nhưng cũng ít kết nối sâu. Không tham gia sinh hoạt cộng đồng, không xây bạn ngoài công việc, không dám mở lòng vì sợ phiền, sợ bị từ chối, sợ “mình làm phiền người ta”.

Thế là mình sống bên trong xã hội Canada, nhưng không sống cùng nó.

Có người bảo vui mà đau: “Ở Canada lâu mà vẫn thấy người ngoài cuộc là bình thường, vì người Canada nhiều khi cũng… tự thấy họ là người ngoài cuộc.” Ai cũng “nice”, xong về nhà đóng cửa, ai nấy tự lo đời mình.

Thuộc về không đến từ thời gian, mà từ sự chủ động
Điều chú rút ra sau nhiều năm là: cảm giác thuộc về không tự mọc lên theo số năm ở. Không phải cứ 10 năm là tự động có “quê hương thứ hai”.

Nó đến từ sự chủ động: dám tham gia, dám góp tiếng nói, dám bước vào những không gian chung. Từ những việc nhỏ thôi: tham gia hội chợ địa phương, volunteer, đi sinh hoạt cộng đồng, nói chuyện với hàng xóm, tìm hiểu lịch sử – văn hóa nơi mình ở, học người bản địa yêu gì, ghét gì, trân trọng điều gì.

Có người chia sẻ sống ở Texas hơn 20 năm, hòa nhập bằng cách tiếp xúc nhiều với hàng xóm, học văn hóa, đi bán hàng ở hội chợ, làm đồ theo gu người bản địa… rồi thấy hạnh phúc, thấy mình là một phần của vùng đất đó. Câu chuyện ấy không phải để so Canada với Texas, mà để nhắc một điều: thuộc về là một kỹ năng, không phải định mệnh.

Cho phép mình vừa Việt vừa Canada
Và có một điều quan trọng nữa: đừng tự phạt mình vì “không giống 100%” bất cứ ai.

Bạn có quyền vừa là người Việt, vừa là người Canada theo cách riêng. Bạn có quyền giữ tiếng Việt trong nhà, giữ mâm cơm, giữ giỗ chạp, giữ ký ức… đồng thời vẫn có thể yêu luật lệ, trật tự, tự do cá nhân, và những giá trị của Canada.

Không cần chọn một bỏ một. Chỉ cần sống thật, sống rộng, sống có kết nối.

Nếu bạn đang ở Canada và vẫn lạc lõng, chú chỉ muốn nói: cảm giác đó rất thật, và rất nhiều người đã từng trải qua. Bạn không sai, cũng không cô độc.

Thuộc về là một hành trình dài. Và đôi khi, nó bắt đầu từ một việc nhỏ nhất: cho phép bản thân được khác—nhưng vẫn xứng đáng có một chỗ đứng.

NotebookLM là ứng dụng AI của Google giúp cho bạn đọc, hiểu và phân tích tài liệu của chính mình, cho phép đặt ra câu hỏi, cho tóm tắt và kiểm tra thông tin dựa hoàn toàn trên nguồn gốc rõ ràng, phù hợp cho học tập, nghiên cứu và làm việc chuyên sâu.(?)

(Minh họa)
NotebookLM là gì và sử dụng ra sao?
NotebookLM là một ứng dụng AI của Google, được thiết kế ra để làm việc trực tiếp với tài liệu của bạn, thay vì chỉ trả lời chung chung từ Internet. Bạn có thể coi nó như một "phụ tá nghiên cứu cá nhân", giúp đọc hiểu, tóm tắt, phân tích, đối chiếu và trả lời câu hỏi dựa 100% trên nguồn tin mà bạn cung cấp.

NotebookLM đặc biệt hữu ích cho học tập, nghiên cứu, viết tường trình, chuẩn bị bài giảng, làm nội dung, phân tích chính sách, đọc hồ sơ pháp lý, hoặc bất cứ tình huống nào cần tìm hiểu sâu trong một tập tài liệu dài và phức tạp.

Cách sử dụng NotebookLM trên máy tính
Trên máy tính, bạn có thể truy cập vào NotebookLM trên trình duyệt tại notebooklm.google.co m và đăng nhập với tài khoản Google. Giao diện chính gồm khu vực phụ trách notebook ở bên trái và khung làm việc ở giữa trung tâm.

Bạn cấn tạo ra một notebook mới (nhấn nút "Tạo mới" (Create new notebook) và đặt tên cho nó), sau đó cho tải lên tài liệu hoặc liên kết với Google Docs. Sau khi tài liệu được nạp vô, bạn có thể đặt ra câu hỏi trực tiếp như "Tóm tắt nội dung chính", "Điểm mâu thuẫn trong tài liệu", hoặc "Trích dẫn đoạn nói về trách nhiệm pháp lý". NotebookLM sẽ đưa ra câu trả lời và luôn trích dẫn nguồn cụ thể trong tài liệu gốc.

Trên máy tính, NotebookLM hoạt động ổn định nhất, phù hợp cho việc đọc dài, phân tích sâu và viết lách.

Cách sử dụng NotebookLM trên điện thoại
NotebookLM hiện chưa có ứng dụng riêng, nhưng có thể sử dụng qua trình duyệt trên điện thoại. Trải nghiệm căn bản vẫn đầy đủ, bao gồm xem notebook, đọc tài liệu và đặt ra câu hỏi.

Tuy nhiên, thao tác cho tải xuống loại tài liệu lớn và đọc chi tiết sẽ thuận tiện hơn trên máy tính. Trên điện thoại, NotebookLM phù hợp cho việc xem lại nội dung, hỏi nhanh, hoặc kiểm tra thông tin khi đang di chuyển.

NotebookLM hỗ trợ những loại tài liệu nào?
NotebookLM hỗ trợ tốt nhất các tài liệu thuộc dạng văn bản. Bao gồm link bài viết, Google Docs, PDF có thể đọc được chữ, file văn bản thuần túy và nội dung sao chép trực tiếp vào notebook.

Đối với PDF scan dạng hình ảnh, hiệu quả sẽ phụ thuộc vào chất lượng OCR. NotebookLM sẽ không phù hợp cho việc xử lý bảng tính phức tạp hay số liệu quá lớn, mà mạnh nhất ở nội dung có cấu trúc qua ngôn ngữ.

Cách sử dụng NotebookLM hiệu quả
Điểm mấu chốt là chất lượng tài liệu ở đầu vào. NotebookLM không biết mọi thứ, mà chỉ thông minh trong phạm vi tài liệu mà bạn cung cấp. Vì vậy, bạn nên gom tài liệu đúng nguồn gốc, tránh cho nhồi nhét quá nhiều tài liệu không có liên quan vào một notebook.

Cách hỏi cũng rất quan trọng. Những câu hỏi cụ thể như "So sánh lập luận ở chương 2 và chương 4" hoặc "Những điểm chưa được chứng minh rõ" sẽ cho ra kết quả tốt hơn là các câu hỏi chung chung.

NotebookLM đặc biệt mạnh khi bạn sử dụng nó để lập luận, kiểm tra logic, phát hiện mâu thuẫn và trích dẫn chính xác, thay vì chỉ để tóm tắt nội dung.

NotebookLM có hỗ trợ tiếng Việt hay không?
NotebookLM hiểu và xử lý tiếng Việt khá tốt, đặc biệt với văn bản đúng chuẩn, hành chính, học thuật và báo chí. Bạn có thể đặt câu hỏi hoàn toàn bằng tiếng Việt và nhận câu trả lời bằng tiếng Việt.

Với văn phong quá đơn giản, ngắn gọn hoặc có lỗi chính tả nặng, chất lượng phân tích có thể bị giảm nhẹ, nhưng nhìn chung vẫn đủ dùng cho học tập và công việc.

Google hiện cung cấp trang hướng dẫn chính thức ngay trong giao diện NotebookLM, bao gồm các ví dụ cho sử dụng và gợi ý về câu hỏi. Ngoài ra, trên YouTube có nhiều video hướng dẫn thực tế, chủ yếu bằng tiếng Anh, tập trung vào việc dùng NotebookLM cho việc nghiên cứu, học tập và viết ra nội dung.

Nếu bạn tìm video, nên ưu tiên cho các video có minh họa rõ ràng về quy trình làm việc thực tế thay vì video quảng cáo, vì NotebookLM mạnh ở cách áp dụng chứ không ở chức năng cho phô trương.

NotebookLM không phải là dạng ChatGPT thay thế, mà là AI sẽ đọc tài liệu cùng với bạn. Đặc biệt phù hợp khi bạn cần nắm hiểu sâu, hiểu đúng và có dẫn chứng rõ ràng. Nếu bạn làm việc với các văn bản dài, nhiều nguồn gốc và cần độ chính xác cao, đây là một ứng dụng rất đáng xài đến. (?)

Đêm Giáng sinh vừa qua đã trở thành một sự thảm họa tài chính khi hơn 7 triệu USD bất ngờ đã bốc hơi ra khỏi ví Trust Wallet của hàng trăm người đăng ký sử dụng. Điều thật kinh khủng nhất của vụ này không nằm ở các trang web lừa đảo thông thường, mà ở chỗ mã độc được nhúng trực tiếp vào bản cập nhật chính thức trên trình duyệt Chrome. Đây là một cuộc tấn công xâm nhập mạng tàn khốc, biến chính ứng dụng bảo mật mà người ta thấy tin tưởng nhất trở thành vũ khí để cho bọn tin tặc rút sạch tài sản trong ví tiền điện tử chỉ trong vài phút ngắn ngủi.

(Minh họa)
Sự nguy hiểm nằm ở cơ chế cho cập nhật tự động của các tiện ích trên máy tính. Khi phiên bản dính lỗi 2.68.0 được chó phát hành ra, mã độc đã âm thầm được kích hoạt và theo dõi mọi thao tác nhạy cảm. Chỉ cần đăng ký mở ví hoặc nhập cụm chữ khôi phục (seed phrase), thông tin này ngay lập tức sẽ được gửi về máy chủ của bọn tin tặc mà không để lại bất cứ dấu vết hay báo động nào. Những khoản thiệt hại cá nhân lên đến 300,000 USD đã cho thấy sức tàn phá khủng khiếp của cuộc tấn công này khi các đồng tiền lớn như Bitcoin, Ethereum hay Solana đã bị bọn xấu quét sạch chỉ trong tích tắc.

Trong lúc thiên hạ còn hoang mang tìm cách để khắc phục, các đối tượng tấn công còn cho triển khai thêm chiến dịch lừa đảo. Nhiều trang website giả mạo Trust Wallet đã thấy xuất hiện, quảng cáo các bản cho "vá lỗi khẩn cấp" nhưng thực chất là nhằm dụ dổ người dùng nhập seed phrase, từ đó ra tay chiếm toàn quyền kiểm soát ví.

Ngày 25/12, Trust Wallet chính thức thừa nhận vụ hack này và cho biết chỉ có phiên bản tiện ích trên trình duyệt Chrome 2.68.0 là bị ảnh hưởng. Công ty đã nhanh chóng cho phát hành ra phiên bản 2.69 để khắc phục lỗ hổng, đồng thời khuyến cáo người sử dụng desktop tạm thời cho xóa ngay tiện ích cũ, cập nhật ngay lên phiên bản mới và không tương tác với các kết nối hỗ trợ "không chính thức".

Trust Wallet cam kết sẽ hoàn tiền lại cho các nạn nhân bị ảnh hưởng và khẳng định ứng dụng di động không nằm trong phạm vi vụ hack nói trên. Người sáng lập Binance Changpeng Zhao, kẻ mới được TT Trump ký lệnh ân xá, cũng lên tiếng trấn an rằng những ai bị thiệt hại sẽ được bồi hoàn tiền lại đầy đủ.

Sự việc lần này tiếp tục gióng lên hồi chuông cảnh cáo về rủi ro an ninh đối với các ví tiền điện tử trên trình duyệt, đặc biệt trong bối cảnh các cuộc tấn công chuỗi cung ứng ngày càng gia tăng và gây ra thiệt hại lớn cho người tiêu dùng trên toàn cầu.