Giá xăng tăng mạnh đang âm thầm thay đổi cuộc sống người Mỹ: từ công việc, chi tiêu đến những chuyến đi thường ngày. Câu chuyện phía sau một cuộc khủng hoảng không ồn ào.
Một người đang bơm xăng tại trạm xăng Valero ở San Marcos, Texas, Mỹ. Ảnh: Getty.
Buổi sáng ở ngoại ô Ohio, Mark Jensen dừng xe trước một trạm xăng quen thuộc nằm cạnh đường cao tốc liên bang. Ông không vội xuống xe ngay. Đồng hồ trên bảng điều khiển chỉ 7 giờ 12 phút, giờ cao điểm sắp bắt đầu, và Mark biết mình cần tranh thủ từng phút. Nhưng ông vẫn ngồi thêm một lúc, như thể trì hoãn một quyết định không thể tránh.
Cuối cùng, ông bước xuống, cắm vòi bơm vào bình xăng. Những con số bắt đầu chạy. Ông nhìn chằm chằm vào màn hình, không rời mắt.
“Bạn thấy tiền của mình biến mất ngay trước mắt,” ông nói. “Và bạn biết ngày mai mình vẫn phải quay lại đây.”
Trong nhiều năm, công việc giao hàng mang lại cho Mark một nhịp sống ổn định. Ông nhận đơn, lái xe, giao hàng, và cuối ngày vẫn còn đủ tiền để trang trải. Nhưng vài tuần gần đây, mọi thứ thay đổi theo cách ông không kiểm soát được. Giá nhiên liệu tăng nhanh, chi phí vận hành đội lên, và khoảng cách giữa thu nhập và chi tiêu ngày càng thu hẹp.
Theo dữ liệu thị trường được Reuters công bố ngày 19/4, giá xăng trung bình tại Mỹ đã vượt ngưỡng 4 USD/gallon và tiếp tục duy trì ở mức cao. Chỉ trong vòng khoảng một tháng, giá đã tăng gần 1 USD/gallon — một mức tăng đủ lớn để làm đảo lộn ngân sách của nhiều hộ gia đình.
Có những ngày Mark lái xe hơn 200 km, nhưng sau khi trừ tiền xăng, gần như không còn lại gì đáng kể. Ông bắt đầu ghi lại từng chuyến đi, từng khoản chi, cố gắng tìm cách tối ưu. Nhưng càng tính toán, ông càng nhận ra bài toán không còn lời giải dễ dàng.
“Tôi không còn làm việc để kiếm tiền nữa,” ông nói. “Tôi làm để giữ cho chiếc xe còn chạy.”
Cuộc sống dần thu hẹp
Câu chuyện của Mark chỉ là một trong nhiều câu chuyện tương tự đang diễn ra trên khắp nước Mỹ. Khi chi phí nhiên liệu tăng, những thay đổi không đến từ những quyết định lớn, mà từ những điều nhỏ nhất trong cuộc sống hàng ngày.
Ở Texas, Carla — một người mẹ đơn thân sống ở vùng ngoại ô Houston — đã ngừng hẳn những chuyến lái xe cuối tuần đưa con trai về thăm ông bà. Trước đây, đó là một phần quen thuộc trong lịch sinh hoạt của gia đình. Nhưng hiện tại, chi phí cho một chuyến đi đã trở thành gánh nặng.
Đối với Mandy, một người mẹ 42 tuổi ở miền trung Utah, giá xăng tăng cao đã khiến việc thăm nom một trong những đứa con khuyết tật của bà, sống cách đó hàng giờ đồng hồ lái xe, trở nên khó khăn hơn.
“Trước khi ông Trump và [Thủ tướng Israel Benjamin] Netanyahu bắt đầu cuộc chiến, giá xăng ở thị trấn của tôi là 2,70 USD một gallon. Giờ thì là 4,19 USD và tôi rất sợ nó sẽ tăng lên gần 5 USD trước khi mọi chuyện kết thúc. Một trong những đứa con của chúng tôi bị khuyết tật và sống trong một nhà ở tập thể cách đó hai tiếng rưỡi,” bà nói.
“Việc đến thăm con bé vốn đã tốn kém rồi, giờ thì gần như vượt quá khả năng chi trả của chúng tôi, điều này thật đau khổ cho cả con bé và tôi. Chúng tôi sống ở vùng nông thôn. Không có phương tiện giao thông công cộng," bà nói thêm “Chỉ cần tăng thêm 1–2 USD thôi cũng là thảm họa.”
Lisa, một phụ nữ 56 tuổi sống chung với những người khuyết tật tại khu bảo tồn của bộ lạc ở Oregon, cho biết giá xăng tăng cao đã làm giảm khả năng tiếp cận thuốc men mà bà cần.
“Tôi và người chăm sóc của mình đã phải giảm bớt các chuyến đi lấy thuốc theo toa, mặc dù chúng rất cần thiết. Vì tôi sống ở vùng nông thôn Oregon, những nhu yếu phẩm cơ bản cách đó 40 phút, vì vậy nếu bác sĩ kê thêm đơn thuốc sau khi tôi đã đến thị trấn trong tuần đó, thì đơn thuốc đó phải đợi đến tuần sau tôi mới có thể lấy được”, bà nói.
“Việc đi lại khám chữa bệnh hiện nay phải đi gấp đôi vì nhiều chuyến là đi chung xe. Vì vậy, chuyến đi trước đây chỉ mất bốn tiếng giờ dễ dàng kéo dài từ năm đến sáu tiếng với thêm một người – điều này không tốt chút nào khi bạn đang phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe.”
Đối với Michael Adcox, một lính cứu hỏa đã nghỉ hưu ở Alabama, giá nhiên liệu tăng cao – kết hợp với lạm phát chung – đang làm kiệt quệ gia đình ông.
“Tôi là một lính cứu hỏa đã nghỉ hưu bị tàn tật và gia đình tôi có thu nhập cố định rất eo hẹp. Vợ tôi vẫn tiếp tục làm việc nhưng việc giá xăng tăng đột ngột và lạm phát chung đang làm sụp đổ sự an toàn tài chính của chúng tôi. Chúng tôi thực sự đang đứng trước nguy cơ vô gia cư,” Adcox nói.
Katherine Botelho, một chuyên gia công nghệ thông tin đã nghỉ hưu, 63 tuổi ở Pompano Beach, Florida, cho biết giá xăng tăng cao đã buộc bà phải “nghiêm túc” cân nhắc việc “mua một chiếc xe đạp hoặc xe tay ga điện để phục vụ một số nhu cầu đi lại của mình”.
“Thật không may, tôi cần một chiếc xe có mái che vì tôi không thể chịu được ánh nắng mặt trời kéo dài. Một chiếc xe tay ga có mái che thì rất đắt tiền và không khả thi với tình hình tài chính hiện tại của tôi,” bà Botelho nói.
Ở Missouri, một người đàn ông làm việc trong ngành xây dựng đã từ chối một công việc mới dù mức lương cao hơn. Công việc đó nằm cách nhà ông gần 80 km. Khi tính toán chi phí nhiên liệu, ông nhận ra phần thu nhập tăng thêm gần như không còn ý nghĩa.
Ở California, một tài xế giao đồ ăn đã quyết định bỏ việc sau nhiều tháng cố gắng duy trì. Anh từng làm việc 10–12 tiếng mỗi ngày, nhưng chi phí xăng tăng khiến thu nhập thực tế giảm xuống. “Có những ngày tôi làm cả ngày và nhận ra mình không kiếm được gì,” anh nói.
Một nghệ sĩ tự do tại bang này cũng chia sẻ rằng thu nhập của cô giảm mạnh — không phải trực tiếp liên quan tới giá xăng, mà vì khách hàng cắt giảm chi tiêu cho những dịch vụ không thiết yếu. Khi chi phí năng lượng tăng, hiệu ứng lan tỏa xuất hiện ở những nơi ít ai ngờ tới.
Những thay đổi này lan sang cả đời sống gia đình. Một gia đình ở Chicago nói với tờ Guardian rằng họ đã điều chỉnh cách mua thực phẩm, giảm các món đắt tiền và chuyển sang những lựa chọn rẻ hơn. Ở New York, một sinh viên phải giảm số buổi đến lớp trực tiếp để tiết kiệm chi phí đi lại, đồng thời tăng giờ làm thêm.
Một nhân viên văn phòng tại bang Washington nói với Reuters rằng cô bắt đầu cân nhắc từng chuyến đi: liệu nó có thực sự cần thiết hay không. Không có phương tiện công cộng thay thế, lựa chọn của cô chỉ đơn giản là đi hoặc không đi — và mỗi lần đi đều phải tính toán.
Những câu chuyện này không phải là cá biệt. Chúng xuất hiện dày đặc trong các lời chia sẻ mà các hãng truyền thông nước ngoài thu thập từ độc giả Mỹ trong tháng 4. Điểm chung không phải là một cú sốc lớn, mà là quá trình thích nghi liên tục. Những thay đổi nhỏ, lặp lại mỗi ngày, dần trở thành một trạng thái bình thường mới.
Khi giá xăng lan vào mọi quyết định
Sự thay đổi trong đời sống không diễn ra một cách ngẫu nhiên. Nó bắt nguồn từ một yếu tố rất cụ thể: giá nhiên liệu tăng nhanh và kéo theo chi phí toàn diện.
Ngày 23/4, các quan chức năng lượng Mỹ cảnh báo rằng người dân có thể sẽ phải tiếp tục trả giá cao trong thời gian tới. Một số dự báo thậm chí cho rằng giá xăng có thể không quay lại mức dưới 3 USD/gallon cho đến năm 2027.
Bối cảnh lớn hơn nằm ở thị trường năng lượng toàn cầu. Căng thẳng tại Trung Đông và những gián đoạn tại eo biển Hormuz — tuyến vận chuyển khoảng 20% dầu mỏ thế giới — đã khiến giá dầu tăng mạnh, có thời điểm vượt 120 USD/thùng. Những biến động này nhanh chóng tác động tới vào giá xăng ở nước Mỹ.
Nhưng tác động không dừng lại ở trạm bơm. Khi chi phí vận chuyển tăng, giá thực phẩm, hàng hóa và dịch vụ cũng tăng theo. Một sự thay đổi ở trạm xăng lan vào mọi góc của đời sống.
Theo các khảo sát của Reuters, hơn một nửa người Mỹ cho biết họ đang cảm nhận trực tiếp áp lực tài chính từ giá xăng. Điều đáng chú ý là tác động này không còn giới hạn ở nhóm thu nhập thấp. Tầng lớp trung lưu, vốn có “vùng đệm” tài chính, cũng bắt đầu phải điều chỉnh cuộc sống.
Một số người cắt giảm đi lại. Một số trì hoãn các kế hoạch lớn. Một số thay đổi công việc. Nhưng với nhiều người, đặc biệt là những người phụ thuộc vào việc lái xe để kiếm sống, họ gần như không có lựa chọn.
Học cách sống tiết kiệm từng giọt xăng
Trong bối cảnh đó, các hướng dẫn tiết kiệm nhiên liệu bắt đầu xuất hiện nhiều hơn trên truyền thông Mỹ. Một bài phân tích của CNN ngày 19/4 cho thấy người dân đang buộc phải điều chỉnh hành vi theo hướng tiết kiệm hơn – không phải để lựa chọn, mà vì đó là điều cần thiết đối với họ.
Những thay đổi bắt đầu từ những điều cơ bản: kiểm tra áp suất lốp để giảm tiêu hao nhiên liệu, bảo dưỡng xe định kỳ, và tránh mang theo những vật dụng không cần thiết. Các chuyên gia cho biết việc lái xe quá nhanh có thể làm tăng mức tiêu thụ nhiên liệu từ 10–14%.
Người dân cũng thay đổi cách tổ chức cuộc sống. Họ gom nhiều việc vào một chuyến đi, lên kế hoạch lộ trình trước, tránh giờ cao điểm và hạn chế các chuyến đi không cần thiết.
Một số người sử dụng ứng dụng để tìm trạm xăng giá rẻ hơn, tham gia các chương trình tích điểm, hoặc thay đổi loại nhiên liệu nếu xe cho phép. Những điều này trước đây ít được chú ý, nhưng giờ trở thành thói quen.
Tuy nhiên, những biện pháp này chỉ giúp giảm bớt áp lực, không thể giải quyết hoàn toàn vấn đề. Với nhiều người, chi phí nhiên liệu vẫn là yếu tố chi phối cuộc sống hàng ngày.
Cuộc khủng hoảng không ồn ào
Buổi chiều, Mark quay lại trạm xăng lần thứ hai trong ngày. Ông ăn trưa trong xe với một bữa ăn đơn giản, không bật điều hòa để tiết kiệm nhiên liệu. Những điều trước đây không đáng chú ý giờ trở thành một phần trong cách ông duy trì công việc.
Ông không theo dõi thị trường dầu mỏ hay các diễn biến địa chính trị. Điều ông quan tâm là phép tính trước mắt: chi phí hôm nay có cho phép ông tiếp tục làm việc vào ngày mai hay không.
Ở những nơi khác, những phép tính tương tự cũng đang được đưa ra. Một người phải từ bỏ thói quen di chuyển, một người khác từ chối cơ hội mới, một người khác nữa thay đổi công việc. Những quyết định đó không xuất hiện trong các báo cáo kinh tế, nhưng lại phản ánh rõ nhất tác động của giá năng lượng.
Khi Mark đóng nắp bình xăng và quay lại xe, ngày làm việc của ông vẫn tiếp tục. Nhưng điều ông nghĩ đến không còn là số đơn hàng, mà là khả năng duy trì công việc thêm một ngày nữa.
“Bạn không còn nghĩ xa nữa,” ông nói. “Chỉ nghĩ xem ngày mai mình còn đi được không.”
Không có cảnh tượng hỗn loạn. Không có hàng dài chờ xăng như trong các cuộc khủng hoảng trước đây. Nhưng điều đó không có nghĩa là không có khủng hoảng. Lần này, nó diễn ra chậm hơn, âm thầm hơn.
Nó nằm trong những quyết định nhỏ: không đi, không mua, không làm. Nó nằm trong những thay đổi khó nhận ra ngay lập tức, nhưng đủ lớn để làm thay đổi cách con người sống. Một ngày không xăng rẻ không chỉ là một ngày đắt đỏ hơn. Đó là một ngày mà cuộc sống phải co lại, để tiếp tục tồn tại.
Iran cảnh báo về nguy cơ cắt đứt các tuyến cáp quang ngầm dưới biển tại eo Hormuz, đe dọa hệ thống liên lạc và kinh tế khu vực Vùng Vịnh.
Eo biển Hormuz là điểm nghẽn điều hướng của tuyến cáp ngầm nối các nước vùng Vịnh với quốc tế. Ảnh: IFeng.
Hãng thông tấn Tasnim của Iran ngày 22/4 đưa tin các tuyến cáp quang dữ liệu ngầm dưới biển của các quốc gia Arab vùng Vịnh đối mặt với nguy cơ bị cắt đứt tại eo biển Hormuz.
Cơ quan thông tấn bán chính thức này, trực thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), cho biết: “Nếu nhiều tuyến cáp trục chính cùng lúc bị hư hại - dù do tai nạn hay hành động phá hoại có chủ đích - đều có thể khiến toàn bộ khu vực Vịnh Ba Tư rơi vào tình trạng gián đoạn liên lạc mạng trên diện rộng”.
Tasnim trước đó đã công bố một bản đồ cho thấy ít nhất 7 tuyến cáp internet ngầm quốc tế chính đi qua eo biển Hormuz, đồng thời cảnh báo các tuyến này đang ở trong tình trạng rủi ro cực cao.
Được biết, các tuyến cáp này truyền tải hơn 97% lưu lượng thương mại điện tử, dịch vụ điện toán đám mây và các mạng liên lạc toàn cầu, là “yết hầu” then chốt của nền kinh tế số khu vực Vùng Vịnh. Trước đó, khu vực Biển Đỏ đã nhiều lần xảy ra sự cố cáp ngầm bị cắt, gây gián đoạn mạng trên diện rộng. Lực lượng Houthi tại Yemen, được Iran hậu thuẫn, cũng từng đưa ra các lời đe dọa nhằm vào những tuyến cáp này.
Mức độ nghiêm trọng và phạm vi ảnh hưởng
Khoảng 90%–99% lưu lượng internet quốc tế của các quốc gia Arab vùng Vịnh phụ thuộc vào các tuyến cáp quang ngầm này. Nếu chúng bị cắt tại eo biển Hormuz, toàn bộ hệ thống liên lạc, giao dịch tài chính, dịch vụ đám mây và trung tâm dữ liệu trong khu vực có thể bị tê liệt.
Mặt khác, các tuyến cáp quang ngầm đi qua Hormuz gánh khoảng 17%–30% lưu lượng dữ liệu toàn cầu trên hành lang châu Âu – châu Á – châu Phi. Nếu các tuyến cáp then chốt như AAE-1, FALCON, Gulf Bridge bị phá hoại, có thể gây chậm trễ hoặc gián đoạn mạng trên quy mô toàn cầu.
Ý đồ chiến lược và chiến thuật của Iran
Phía Iran xem đây là một công cụ “chiến tranh số” phi đối xứng. Trong bối cảnh căng thẳng, nó được coi như một dạng “răn đe hạt nhân kỹ thuật số” nhằm vào Mỹ và các đồng minh, dùng chi phí thấp để tạo ra rủi ro hậu quả cực lớn mà đối phương khó chấp nhận.
Nhiều tuyến cáp tập trung trong khu vực eo biển Hormuz hẹp—nơi không chỉ là “yết hầu” vận chuyển dầu mỏ mà còn là “nút cổ chai” của truyền tải dữ liệu. Thông tin mà Tasnim đưa ra không chỉ là cảnh báo, mà còn có nguy cơ thực tế: Các tin trên báo chí trước đó cho biết lực lượng Houthi tại Yemen từng đe dọa an ninh cáp. Trước đó, khu vực Biển Đỏ đã nhiều lần xảy ra sự cố cáp ngầm bị cắt, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến mạng khu vực.
Dù các nước Vùng Vịnh đang cố xây dựng các hành lang dữ liệu trên đất liền (ví dụ như dự án SilkLink qua Iraq, Syria) để làm phương án dự phòng, nhưng việc triển khai cần thời gian và vẫn đối mặt với rủi ro từ xung đột khu vực.
Hệ thống phòng thủ ngư lôi mới tích hợp AI, cảm biến và phản ứng tự động, giúp rút ngắn thời gian xử lý và tăng khả năng sống sót cho tàu chiến.
Công ty Ultra Maritime đang định nghĩa lại cách thức các lực lượng hải quân tự vệ dưới đáy biển. Ảnh đồ họa: IE.
Một công ty có trụ sở tại bang Massachusetts, Mỹ đã công bố một khái niệm phòng thủ mới nhằm đối phó với các mối đe dọa từ ngư lôi. Giải pháp “Phòng thủ ngư lôi đa tầng” (Layered Torpedo Defense) của công ty Ultra Maritime tích hợp các cảm biến tiên tiến, phân tích mối đe dọa theo thời gian thực và các biện pháp đối phó chính xác vào một hệ sinh thái thống nhất.
Công ty cho biết hệ thống này mang lại cho hải quân một phương thức thông minh hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn để bảo vệ tàu, thủy thủ và nhiệm vụ trước các mối đe dọa dưới nước, cả truyền thống lẫn đang phát triển.
Các giải pháp được triển khai nhanh chóng và chính xác
Ultra Maritime cũng nhấn mạnh rằng quá trình ra quyết định được tăng tốc nhờ xử lý tín hiệu tiên tiến và tự động hóa. Các phản ứng — dù là biện pháp đánh lừa (soft-kill) hay giải pháp tiêu diệt trực tiếp thế hệ mới (hard-kill) —đều có thể được triển khai với tốc độ và độ chính xác cao.
Giải pháp này giúp rút ngắn “chuỗi tiêu diệt” (kill chain), giảm tải cho người vận hành và mang lại lợi thế quyết định trong những tình huống mà từng giây đều mang tính sống còn.
Ultra Maritime cũng chỉ ra rằng các mối đe dọa từ ngư lôi ngày nay nhanh hơn, êm hơn và thông minh hơn bao giờ hết. Đồng thời, các mối đe dọa không người lái đã trở thành thực tế, với khả năng hoạt động bí mật, bền bỉ và phối hợp.
Để đối phó với phổ mối đe dọa ngày càng phức tạp này, chỉ phát hiện hoặc phản ứng đơn lẻ là không đủ — mà cần sự phối hợp toàn diện xuyên suốt toàn bộ “chuỗi tiêu diệt”, cùng khả năng linh hoạt để đối phó cả ngư lôi truyền thống lẫn các hệ thống không người lái mới nổi.
Năng lực tích hợp hoàn chỉnh, sẵn sàng tác chiến
Ultra Maritime cho biết giải pháp mới của họ là một tầm nhìn mới, biến phòng thủ ngư lôi từ một tập hợp các hệ thống rời rạc thành một năng lực tích hợp hoàn chỉnh, sẵn sàng cho tác chiến trong môi trường xung đột hiện đại.
Trong bối cảnh các mối đe dọa dưới biển tiếp tục tiến hóa, nhu cầu về các hệ thống phòng thủ tiên tiến, thích ứng ngày càng trở nên cấp thiết. Khái niệm phòng thủ đa tầng của Ultra Maritime được xem là một bước tiến quan trọng, kết hợp các công nghệ tiên tiến vào một khung bảo vệ thống nhất và bền vững.
Bằng cách tích hợp phát hiện, đánh lừa và vô hiệu hóa vào một hệ sinh thái duy nhất — cùng với việc tận dụng sức mạnh của tự động hóa — Ultra Maritime đang định nghĩa lại cách lực lượng hải quân tự bảo vệ dưới mặt biển. Trong kỷ nguyên của ngư lôi thông minh và xung đột hàng hải phức tạp, phòng thủ đa tầng không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc.
Giải pháp phòng thủ ngư lôi đa tầng của Ultra Maritime được kỳ vọng là một bước nâng cấp công nghệ, đồng thời phản ánh xu hướng chuyển dịch rộng hơn sang các giải pháp an ninh hàng hải toàn diện. Danh mục sản phẩm của công ty bao gồm hệ thống sonar, phao sonar (sonobuoy), các biện pháp đối phó và hệ thống nhiệm vụ mô-đun —tất cả được thiết kế để hoạt động đồng bộ.
Giải pháp của Ultra Maritime dựa trên cách tiếp cận “hệ thống của các hệ thống” (system-of-systems), kết hợp nhiều công nghệ phòng thủ thành một lớp lá chắn thống nhất. Thay vì phụ thuộc vào một biện pháp đối phó đơn lẻ, mô hình đa tầng tích hợp khả năng phát hiện, theo dõi và vô hiệu hóa.
Cách tiếp cận này thường bao gồm các hệ thống phát hiện sớm như sonar kéo (towed array sonar) và các cảm biến tiên tiến. Hệ thống cũng có thể tích hợp các biện pháp đối phó tiêu hao, tạo ra mồi bẫy âm thanh nhằm đánh lạc hướng ngư lôi đang tiếp cận.
Các kỹ thuật soft-kill giúp đánh lừa hoặc chuyển hướng mối đe dọa, trong khi các phương án hard-kill được thiết kế để tiêu diệt trực tiếp ngư lôi khi cần thiết.
Bằng cách kết hợp các yếu tố này, hệ thống giúp cải thiện đáng kể khả năng sống sót của tàu và rút ngắn thời gian phản ứng trước mối đe dọa, tức là rút ngắn “chuỗi tiêu diệt”.
Một quân nhân Mỹ bị truy tố vì dùng thông tin mật để đặt cược, thu lợi hơn 400.000 USD qua nền tảng dự đoán Polymarket.
Theo Wall Street Journal, các cơ quan liên bang Mỹ đã khởi tố một binh sĩ Lục quân đang tại ngũ tại tòa án liên bang Manhattan, cáo buộc người này lợi dụng thông tin mật thu được khi tham gia chiến dịch bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro để đặt cược chính xác trên nền tảng dự đoán Polymarket, qua đó thu lợi bất hợp pháp hơn 400.000 USD nhờ dự đoán ông Maduro bị lật đổ.
Bị cáo Gannon Ken Van Dyke, 38 tuổi, là Thượng sĩ Lực lượng Đặc nhiệm Lục quân Mỹ, phục vụ trong quân đội Mỹ từ năm 2008, hiện đóng quân tại căn cứ Fort Bragg (bang North Carolina). Một đại bồi thẩm đoàn liên bang tại Manhattan, New York đã truy tố Van Dyke với các tội danh gồm: sử dụng trái phép thông tin mật của chính phủ để trục lợi, đánh cắp thông tin không công khai của chính phủ, gian lận hàng hóa, gian lận viễn thông và giao dịch tiền tệ bất hợp pháp.
Cáo trạng cũng nêu rằng vào rạng sáng ngày 3/1, vài giờ sau khi quân đội Mỹ áp giải ông Maduro lên tàu tấn công đổ bộ USS Iwo Jima, Van Dyke đã tải lên một bức ảnh vào tài khoản Google của mình.
Công tố viên liên bang Manhattan Jay Clayton chỉ trích hành vi này là “một dạng giao dịch nội gián rõ ràng”, cho rằng bị cáo “đã phản bội niềm tin mà chính phủ Mỹ dành cho mình”.
Quyền Bộ trưởng Tư pháp Mỹ Todd Blanche cho biết: “Các quân nhân được tiếp cận thông tin mật trong quá trình thực hiện nhiệm vụ là để đảm bảo nhiệm vụ được hoàn thành an toàn và hiệu quả, tuyệt đối không được sử dụng những thông tin cực kỳ nhạy cảm đó để phục vụ lợi ích tài chính cá nhân”.
Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Mỹ (CFTC) cũng đã khởi kiện dân sự đối với Van Dyke.
Từ bản tin mật đến 13 lần đặt cược chính xác
Trọng tâm vụ án là một bản thỏa thuận bảo mật và chuỗi các giao dịch cá cược được thực hiện đúng thời điểm then chốt. Hồ sơ tòa án cho thấy, ngày 8/12/2025, Van Dyke tham dự một cuộc họp mật về kế hoạch bắt giữ Maduro và đã ký cam kết bảo mật, hứa không tiết lộ thông tin dưới bất kỳ hình thức nào.
Tuy nhiên, từ ngày 27/12/2025 đến 2/1/2026, ông ta đã 13 lần đặt cược trên Polymarket, dự đoán quân đội Mỹ sẽ tiến vào Venezuela và ông Maduro sẽ mất quyền lực trước cuối tháng 1. Chỉ vài giờ sau lần đặt cược cuối cùng, lực lượng đặc nhiệm Mỹ đã tiến vào Caracas và bắt giữ Tổng thống Maduro tại nơi ở của ông cùng vợ.
Van Dyke đã bỏ ra khoảng 33.000 USD để đặt các hợp đồng có tỷ lệ cược cao và cuối cùng thu lãi ròng 409.000 USD.
Bị cáo Gannon Ken Van Dyke. Ảnh: Cbsnews.
Cố xóa dấu vết nhưng bị phát hiện
Sau khi chiến dịch của Mỹ bắt giữ nhà lãnh đạo Venezuela thành công, Van Dyke tìm cách xóa dấu vết: ông ta chuyển phần lớn lợi nhuận sang tài khoản tiền mã hóa ở nước ngoài và yêu cầu Polymarket xóa tài khoản đặt cược của mình. Tuy nhiên, việc đăng ký tài khoản mới cùng mô hình đặt cược tập trung bất thường đã khiến nền tảng này cảnh giác.
Polymarket cho biết công ty đã chủ động báo cáo vụ việc với Bộ Tư pháp Mỹ và hợp tác đầy đủ với cuộc điều tra.
Trả lời phóng viên ABC tại Phòng Bầu dục Nhà Trắng, Tổng thống Donald Trump đã so sánh vụ việc của Van Dyke với huyền thoại bóng chày Pete Rose - người bị loại khỏi Đại sảnh Danh vọng vì cá cược vào chính đội của mình.
Ông Trump nói: “Tôi sẽ theo dõi vụ này”, nhưng không đưa ra quan điểm rõ ràng. Đồng thời, ông nhận xét sự bùng nổ của các thị trường cá cược khiến “cả thế giới ở một mức độ nào đó giống như một sòng bạc”, và cho biết bản thân từ trước đến nay không ủng hộ loại hình này, “nhưng mọi chuyện giờ đã như vậy rồi”.
Không phải trường hợp cá biệt
Vụ việc của Van Dyke không phải là cá biệt. Ngoài các cược liên quan đến ông Maduro, trước đó một người dùng Polymarket khác đã thu lợi khoảng 550.000 USD khi đặt cược vào khả năng Mỹ tấn công Iran và việc lãnh tụ tối cao Ali Khamenei bị miễn nhiệm — làm dấy lên lo ngại về các giao dịch nội gián.
Trên phạm vi toàn cầu, vào tháng 2 năm nay Israel cũng đã khởi kiện một quân nhân dự bị và một dân thường vì hành vi tương tự trên Polymarket. Khi quy mô thị trường dự đoán tiếp tục mở rộng, việc xác định và truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với các hành vi như vậy sẽ là bài toán lâu dài cho cơ quan quản lý và tư pháp.
Kể từ khi ông Trump lên nắm quyền, các nhà giao dịch ngày càng tận dụng các nền tảng như Polymarket để kiếm lợi từ những biến động chính sách như thuế quan hay hành động quân sự, khiến rủi ro giao dịch nội gián gia tăng.
Ngay trước khi vụ án này bị phanh phui, đối thủ của Polymarket là Kalshi đã thông báo phạt tiền và đình chỉ tài khoản của ba ứng cử viên Quốc hội vì đặt cược vào chính cuộc bầu cử mà họ tham gia.
Công tố viên Jay Clayton trước đó cũng đã tuyên bố sẽ tăng cường thực thi pháp luật đối với các hành vi nghi là giao dịch nội gián.
Israel tuyên bố sẵn sàng đưa Iran về 'thời kỳ tăm tối', đang chờ tín hiệu từ Mỹ. Israel khẳng định sẵn sàng nối lại chiến dịch tấn công Iran và đang đợi Mỹ "bật đèn xanh". Ngược lại, Tehran cũng chuẩn bị kịch bản đáp trả toàn diện nếu Mỹ hoặc Israel gây hấn.
Theo tờ Times of Israel, Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz ngày 23/4 tuyên bố Israel đã sẵn sàng nối lại các cuộc tấn công nhắm vào Iran với mức độ tàn khốc hơn nếu Mỹ "bật đèn xanh".
"Israel đã chuẩn bị để tái khởi động cuộc chiến với Iran. Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) đã sẵn sàng cho cả phòng thủ lẫn tấn công, các mục tiêu trọng yếu của đối thủ cũng đã được xác định. Chúng tôi đang đợi tín hiệu từ Mỹ. Israel có thể đưa Iran trở lại 'thời kỳ tăm tối' bằng cách phá hủy các cơ sở năng lượng và hạ tầng kinh tế của Tehran", ông Katz nói.
Ông Israel Katz - Bộ trưởng Quốc phòng Israel. Ảnh: X/@Israel_katz
Bộ trưởng Quốc phòng Israel nhấn mạnh, nếu chiến dịch tấn công được nối lại, mọi thứ lần này "sẽ khác biệt và tàn khốc hơn", hướng tới mục tiêu làm sụp đổ chính quyền hiện tại ở Tehran.
Ngược lại, hãng thông tấn Fars ngày 23/4 tiết lộ rằng quân đội Iran đã chuẩn bị một "danh sách mục tiêu" nhằm đáp trả trong trường hợp Mỹ và Israel tái diễn các cuộc tấn công.
"Iran sẽ đáp trả theo quy tắc có qua có lại. Nếu Mỹ hoặc Israel tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran, Tehran sẽ nhắm vào những nhà máy điện của Israel và các đồng minh của Mỹ trong khu vực Trung Đông. Trong kịch bản Mỹ tiếp tục phong tỏa hải quân, Iran sẽ đóng cửa eo biển Bab el-Mandeb và tăng cường rải thủy lôi tại eo biển Hormuz. Nếu xảy ra xung đột trên bộ, Tehran sẽ kiểm soát các căn cứ Mỹ trong khu vực bằng cách tận dụng sự ủng hộ của người dân địa phương và các lực lượng uỷ nhiệm", nguồn tin của Fars cho hay.
Sau khi rà soát lại sinh hoạt hàng ngày, người thân mới nhận ra một thói quen thường lặp lại trong gia đình: nấu một lần ăn nhiều bữa, thức ăn thừa cất tủ lạnh rồi hâm đi hâm lại. Những món như dưa muối, thịt đông lạnh lâu ngày hay đồ ăn để qua vài hôm đã trở thành chuyện “bình thường”, không ai để ý.
Bác sĩ điều trị chỉ biết lắc đầu: “Nhiều người quá tin vào tủ lạnh. Họ nghĩ rằng cho vào đó là an toàn, nhưng nếu dùng sai cách, chính bạn đang vô tình tạo điều kiện cho bệnh tật, trong đó có ung thư đại trực tràng.”
Theo ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa, số ca mắc ung thư đại trực tràng đang có xu hướng gia tăng và trẻ hóa. Đáng chú ý, không ít người cho rằng mình ăn uống “sạch sẽ”, nhưng lại bỏ qua nguy cơ từ chính thực phẩm lưu trữ lâu ngày trong tủ lạnh.
Không phải cứ “không ôi thiu” là an toàn. Quá trình biến đổi của thực phẩm còn bao gồm sự tích tụ vi khuẩn, độc tố và các chất có khả năng gây ung thư.
Dưới đây là 4 nhóm thực phẩm quen thuộc nhưng tiềm ẩn rủi ro cao:
Thức ăn thừa hâm đi hâm lại nhiều lần
Nhiều gia đình có thói quen nấu một nồi lớn ăn trong vài ngày. Tuy nhiên, với các món rau xanh (như cải bó xôi, cần tây…), sau khi nấu chín và bảo quản lạnh quá 24 giờ, hàm lượng nitrit có thể tăng lên nhiều lần.
Chất này khi vào cơ thể có thể chuyển hóa thành nitrosamine - hợp chất đã được xếp vào nhóm có khả năng gây ung thư, đặc biệt liên quan đến các bệnh lý đường tiêu hóa.
Thực phẩm muối, ướp để lâu trong tủ lạnh
Các món như cá muối, thịt xông khói, dưa muối, lạp xưởng… thường được tích trữ dài ngày. Đây là nhóm thực phẩm có hàm lượng muối cao, dễ phát sinh nitrit và nitrosamine nếu bảo quản không đúng cách.
Nhiều nghiên cứu dịch tễ cho thấy, người thường xuyên ăn đồ muối có nguy cơ mắc ung thư dạ dày, thực quản và đại trực tràng cao hơn rõ rệt.
Thịt chế biến và cấp đông dài ngày
Các loại xúc xích, thịt nguội, thịt xông khói… thuộc nhóm thịt chế biến sẵn vốn đã được tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm có nguy cơ gây ung thư. Nếu tiếp tục bảo quản đông lạnh quá lâu (trên 3 tháng), thực phẩm có thể bị oxy hóa chất béo, phân hủy protein, đặc biệt khi bị rã đông rồi cấp đông lại nhiều lần. Điều này gây kích thích niêm mạc ruột, làm tăng nguy cơ tổn thương kéo dài.
Thịt, hải sản rã đông rồi cấp đông lại
Việc mua nhiều thực phẩm rồi rã đông, ăn không hết lại cho vào tủ đông là thói quen khá phổ biến. Quá trình này khiến vi khuẩn phát triển mạnh, cấu trúc tế bào thực phẩm bị phá vỡ, làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn. Khi tiêu thụ lâu dài, đường ruột dễ rơi vào trạng thái viêm mạn tính, một yếu tố nguy cơ của ung thư.
Những thực phẩm này không phải cứ ăn là sẽ mắc bệnh ngay nhưng nếu duy trì thói quen này trong nhiều năm, cơ thể có thể phải đối mặt với:
Niêm mạc ruột bị tổn thương liên tục: do muối, chất oxy hóa, nitrosamine… gây viêm và tái tạo lặp đi lặp lại, dễ hình thành polyp.
Mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột: vi khuẩn có lợi giảm, vi khuẩn có hại tăng, một yếu tố liên quan đến sự hình thành khối u.
Tăng nguy cơ béo phì, rối loạn chuyển hóa: ăn nhiều thực phẩm đông lạnh, chế biến sẵn dễ dẫn đến tăng cân, tiểu đường type 2, vốn là nhóm nguy cơ cao của ung thư đại trực tràng.
Các chuyên gia khuyến nghị nên sử dụng tủ lạnh theo cách khoa học:
Thức ăn thừa nên ăn trong vòng 24 giờ, hạn chế để qua đêm, đặc biệt là rau xanh.
Giảm tần suất ăn đồ muối, thịt chế biến, chỉ nên dùng 1 - 2 lần/tuần.
Thực phẩm sống nên chia nhỏ ngay từ đầu, tránh rã đông rồi cấp đông lại.
Dọn tủ lạnh định kỳ mỗi tuần, loại bỏ thực phẩm để quá lâu (đặc biệt đồ đông lạnh trên 3 tháng).
Tăng cường rau xanh (≥300g/ngày), ngũ cốc nguyên hạt, uống đủ nước và vận động đều đặn.
Tầm soát ung thư đại trực tràng định kỳ sau 45 tuổi hoặc sớm hơn nếu có yếu tố nguy cơ.
Ung thư đại trực tràng không phải là căn bệnh xuất hiện đột ngột, mà là kết quả của nhiều năm tích lũy thói quen sống không lành mạnh.
Đôi khi, chỉ cần thay đổi nhỏ như nấu vừa đủ - ăn tươi - hạn chế tích trữ, bạn đã giúp đường ruột “nhẹ gánh” hơn rất nhiều.
Một nghiên cứu mới từ Trường Y khoa Harvard (thuộc Đại học Harvard - Mỹ) cho thấy một số kiểu ngủ trưa bất thường có thể làm tăng tỉ lệ tử vong ở người trên 55 tuổi trong hai thập kỷ tiếp theo.
Tuy nhiên, không phải ngủ trưa làm sinh bệnh.
Theo Science Alert, khoảng 20 đến 60% người lớn tuổi ngủ trưa và thường thì giấc ngủ trưa này là có lợi.
Tuy nhiên, ngủ trưa quá nhiều, "ngủ trưa" ngay trong buổi sáng hay gà gật nhiều lần có thể là điều đáng lưu tâm.
Viết trên tạp chí khoa học JAMA Network Open, các tác giả cho biết họ đã phân tích dữ liệu từ hơn 1.300 người trên 55 tuổi, được theo dõi trong vòng 19 năm.
Kết quả cho thấy nếu ngủ trưa quá lâu, cứ thêm mỗi giờ ngủ trưa sẽ liên quan đến việc tăng khoảng 13% nguy cơ tử vong.
Nếu ngủ trưa nhiều lần, mỗi lần ngủ thêm nguy cơ sẽ tăng thêm 7%.
Mức tăng lên đến 30% nếu buồn ngủ và ngủ trưa ngay trong buổi sáng.
Các tác giả nhấn mạnh đây là mối quan hệ tương quan, không phải nhân quả: Không phải do ngủ mà đổ bệnh, mà vì người đó đang có bệnh nên mới ngủ trưa theo cách bất thường.
Các kiểu ngủ bất thường nói trên thường là dấu hiệu cảnh báo của các bệnh lý mạn tính hoặc tiềm ẩn, tình trạng rối loạn giấc ngủ, rối loạn nhịp sinh học, thoái hóa thần kinh...
Nhìn chung, giấc ngủ trưa bất ổn là dấu hiệu cho thấy bạn đang cần tìm đến bác sĩ.
Từng tin rằng tiểu đường type 2 là “bệnh của người già”, Đặng Thu H (25 tuổi, Hà Nội) không nghĩ có ngày mình trở thành bệnh nhân. Suốt một thời gian dài, cơ thể thường xuyên mệt mỏi, hay khát nước và đi tiểu nhiều về đêm, H nghĩ do áp lực công việc. Đến khi đi khám, cô bàng hoàng khi bác sĩ chẩn đoán mắc tiểu đường type 2.
Thói quen uống trà sữa của H bắt đầu từ những năm cấp 3. Hàng ngày cô cùng bạn bè uống trà sữa sau giờ tan học, mỗi lần đạt kết quả học tập tốt, phần thưởng cô tự chọn cho mình luôn là ly trà sữa. Dần dần, sở thích ấy trở thành thói quen khó bỏ. Khi đi làm, thu nhập ổn định, H gần như ngày nào cũng uống trà sữa, thậm chí “thẩm định” các quán khác nhau để tìm ra nơi hợp khẩu vị.
Không chỉ vậy, cô còn có thói quen ăn vặt liên tục, ít vận động. “ Em nghĩ còn trẻ, cơ thể sẽ tự chuyển hóa được. Ngày nào em cũng uống trà sữa, ăn đồ ngọt, nhưng lại lười tập thể dục” , H nói.
Những thay đổi nhỏ ban đầu như tăng cân nhẹ, mệt mỏi, khát nước… bị bỏ qua. Chỉ đến khi các triệu chứng rõ rệt hơn, H mới đi kiểm tra và nhận chẩn đoán khiến cô “sụp đổ”.
Ngày càng nhiều người trẻ mắc tiểu đường.
Câu chuyện của Trần Hoàng N (23 tuổi, Ninh Bình) cũng không khác. Là nhân viên IT, N dành phần lớn thời gian trong ngày trước màn hình máy tính, từ 10 - 12 giờ. Sau giờ làm, anh tiếp tục thức khuya chơi game, sinh hoạt đảo lộn.
Những đêm chơi game kéo dài, N thường uống 2 - 3 lon nước ngọt thay nước lọc, ăn mì tôm hoặc đồ ăn nhanh cho tiện. Thói quen này lặp lại trong thời gian dài mà anh không nghĩ sẽ gây hậu quả nghiêm trọng.
Gần đây, N tăng 5 kg, thường xuyên mệt mỏi, khát nước và đi tiểu nhiều về đêm. Anh cho rằng đó là do thiếu ngủ. Tuy nhiên, khi đến khám tại Bệnh viện E, bác sĩ thông báo đường huyết tăng cao và chẩn đoán tiểu đường type 2.
“ Tôi thực sự sốc. Trước giờ chỉ nghĩ bệnh này dành cho người lớn tuổi. Do thiếu hiểu biết và có lối sống chưa khoa học, giờ mỗi ngày của tôi đều phải gắn với việc uống thuốc ”, N nói.
Vì sao ngày càng nhiều người trẻ bị tiểu đường?
Theo ThS.BSCK II Đinh Thị Mỹ Dung (Trưởng khoa Nội tổng hợp - Bệnh viện E), nếu trước đây tiểu đường type 2 thường xuất hiện sau tuổi 35 - 40, thì bệnh đang có xu hướng trẻ hóa rõ rệt, gặp ở người dưới 35 tuổi, thậm chí ở thanh niên, thiếu niên.
Tiểu đường là bệnh mạn tính xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc không sử dụng hiệu quả insulin, dẫn đến tăng đường huyết kéo dài. Tình trạng này có thể gây tổn thương nhiều cơ quan như tim mạch, thận, mắt và thần kinh.
Ở góc độ chuyên môn, Ths Dung cho rằng sự “trẻ hóa” này không phải hiện tượng bất thường, mà là hệ quả của những thay đổi sâu sắc trong lối sống.
Theo Ths Dung, lối sống hiện đại đóng vai trò rất lớn. Chế độ ăn dư thừa năng lượng, nhiều thực phẩm chế biến sẵn, nước ngọt; thói quen ít vận động, ngồi nhiều; thức khuya kéo dài và căng thẳng mạn tính… không gây bệnh ngay lập tức, nhưng âm thầm tạo ra tình trạng kháng insulin từ rất sớm, khiến hệ chuyển hóa “già đi” nhanh hơn tuổi thật.
“Chế độ ăn dư thừa năng lượng, nhiều đồ uống có đường, thực phẩm chế biến sẵn; thói quen ngồi nhiều, ít vận động; thức khuya và căng thẳng kéo dài… không gây bệnh ngay lập tức, nhưng âm thầm tạo ra tình trạng kháng insulin từ rất sớm. Kháng insulin là tình trạng các tế bào trong cơ thể giảm đáp ứng với insulin - hormone có vai trò đưa đường từ máu vào tế bào. Khi tình trạng này kéo dài, đường huyết sẽ tăng dần và dẫn đến đái tháo đường type 2”, ThS Dung phân tích.
Điều đáng lo ngại là quá trình này đang diễn ra nhanh hơn ở người trẻ hiện nay. Nếu trước đây phải mất 10 - 15 năm tích lũy rối loạn chuyển hóa mới dẫn đến bệnh, thì với lối sống hiện tại ăn nhanh, uống ngọt, thức khuya, stress - quá trình đó có thể rút ngắn chỉ còn vài năm”, bác sĩ Dung nhấn mạnh.
Cần ăn uống khoa học và vận động để tránh tiểu đường.
Bên cạnh đó, nhiều yếu tố nguy cơ từ sớm trong cuộc đời thường bị bỏ qua: tiền sử gia đình có người mắc đái tháo đường, mẹ từng bị đái tháo đường thai kỳ, trẻ sinh to hoặc béo phì từ nhỏ… Khi những yếu tố này kết hợp với lối sống kém lành mạnh, bệnh có thể xuất hiện sớm hơn nhiều so với các thế hệ trước.
Một thực tế khác khiến nhiều người chủ quan là quan niệm “chỉ người béo mới mắc tiểu đường”. Theo bác sĩ, không ít bệnh nhân trẻ có chỉ số BMI bình thường, thậm chí vóc dáng gầy, vẫn được chẩn đoán mắc bệnh. Ở nhóm này, vấn đề nằm ở chất lượng chuyển hóa: mỡ nội tạng vẫn có thể tích tụ, kháng insulin vẫn xảy ra dù bên ngoài không biểu hiện rõ.
“ Chính suy nghĩ ‘trẻ thì chưa sao’ hoặc ‘không béo thì không nguy cơ’ khiến nhiều người bỏ lỡ cơ hội phát hiện bệnh sớm ”, bác sĩ nói.
Theo các chuyên gia, trong bối cảnh bệnh ngày càng trẻ hóa, việc thay đổi lối sống và chủ động tầm soát sớm đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Những người trẻ có thói quen ít vận động, ăn nhiều đồ ngọt, thức khuya hoặc có yếu tố nguy cơ nên kiểm tra đường huyết định kỳ, thay vì chờ đến khi xuất hiện triệu chứng rõ ràng.
Cô Triệu (Trung Quốc) năm nay 26 tuổi, đang làm nhân viên bán hàng tại một công ty liên doanh khá loén với mức lương cao. Cũng vì thế mà cô vô cùng bận rộn, thường xuyên phải chịu áp lực. Thế nhưng, cô không bao giờ nghĩ "món ăn tinh thần", thứ giúp mình tỉnh táo, giải tỏa áp lực, làm việc hiệu quả hơn trong mấy năm qua lại là "thủ phạm" khiến mình suy thận giai đoạn cuối.
Suốt nửa năm trước khi nhập viện, cô Triệu thường xuyên bị sưng phù mặt và chân vào buổi sáng, tiểu nhiều lần. Tuy nhiên, quá bận rộn và chủ quan, cô gái trẻ cho rằng đó là hệ quả tất yếu của việc nạp nhiều chất lỏng mỗi ngày và hay thức khuya. Cứ thế, thận của cô suy kiệt trong âm thầm.
Cho đến một buổi tối muộn, khi đang tăng ca tại công ty, cô đột nhiên cảm thấy lồng ngực thắt lại, hơi thở đứt quãng. Sau đó chưa kịp nói trọn lời cầu cứu với đồng nghiệp thì cô đã ngất xỉu. Đồng nghiệp hoảng loạn gọi xe cấp cứu đưa cô Triệu đi bệnh viện ngay lập tức.
Bác sĩ chuyên khoa thận Hung Yung-hsiang cho biết: "Khi đến bệnh viện, bệnh nhân đã rơi vào hôn mê. Kiểm tra cho thấy chức năng thận của cô đã suy kiệt hoàn toàn, nồng độ urê trong máu cao bất thường gây phù phổi cấp. Bệnh nhân phải đặt nội khí quản và chạy thận khẩn cấp để duy trì sự sống. Sau khi may mắn giữ được tính mạng, bệnh nhân cũng phải chạy thận cả đời".
2 "thủ phạm" gây suy thận giai đoạn cuối rất quen với người trẻ tuổi
Sau khi thoát khỏi "bàn tay tử thần", cô Triệu được bác sĩ phân tích tình trạng bệnh lý và hướng điều trị. Nghe đến "suy thận giai đoạn cuối" khiến cô gái trẻ chết lặng, nước mắt cứ thế tự nhiên trào ra.
Cô hỏi trong nức nở rằng tại sao mình không mấy khi uống bia rượu, chưa từng hút thuốc mà lại mắc suy thận được. Bác sĩ Hung thở dài một tiếng xót xa rồi bắt đầu giải thích cho cô hiểu. Có 2 "thủ phạm" chính đẩy cô gái trẻ này vào "hố sâu" suy thận, đó là:
1. Tiêu thụ đồ uống nhiều đường quá mức trong thời gian dài
Cô Triệu thú nhận mình chỉ biết rằng đồ uống nhiều đường gây tăng cân, tiểu đường chứ không ngờn nó còn hại gan, phá thận. Cô tưởng rằng: "nước nào chẳng là nước, đủ chất lỏng là tốt cho thận" nên thường dùng chúng thay thế gần như hoàn toàn nước lọc. Đặc biệt, ngày nào cô cũng phải gọi ít nhất một cốc trà sữa ngọt đậm để "xả stress". Những ngày căng thẳng, phải tăng ca hoặc dùng trà sữa thay cơm, cô có thể uống tới 4 ly. Ngoài ra, cô còn uống nước tăng lực, nước ngọt có ga và cà phê sữa thường xuyên nhưng lượng ít hơn hẳn. Bác sĩ Hung cho rằng, thói quen dùng đồ uống nhiều đường thay nước lọc thì thận có làm bằng sắt cũng sẽ nhanh chóng hỏng.
Theo phân tích của ông, trà sữa chứa một lượng lớn siro ngô và fructose, khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa và làm tăng axit uric trong máu. Axit uric không chỉ gây ảnh hưởng đến khớp mà còn trực tiếp lắng đọng, gây viêm mô kẽ mãn tính tại các ống thận. Quá trình này diễn ra âm thầm, không gây đau đớn khiến người bệnh hoàn toàn không biết rằng các đơn vị lọc thận đang bị xơ hóa dần theo thời gian.
2. Thức khuya thường xuyên
Thứ hai, cô Triệu thức khuya rất thường xuyên. Không chỉ vì tăng ca mà còn vì cô cảm giác nếu về nhà muộn mà đi ngủ ngay thì cuộc sống sẽ chỉ có công việc, không có thời gian dành riêng cho bản thân. Cứ như vậy, cô thường đi ngủ sau 2 giờ sáng, ngày hôm sau mệt mỏi lại phải dùng đồ uống ngọt để "an ủi" bản thân, như một vòng tròn độc hại.
Bác sĩ Hung cho biết, việc thức khuya triền miên làm mất đi khả năng tự phục hồi của cơ thể. Ban đêm là thời điểm vàng để thận điều hòa huyết áp và thực hiện chức năng giải độc. Việc thức đêm liên tục khiến các mạch máu tại thận luôn trong trạng thái căng thẳng, không được nghỉ ngơi, dẫn đến suy giảm khả năng lọc.
Câu chuyện đau lòng ở tuổi 26 của cô Triệu chính là bài học đắt giá cho mỗi chúng ta. Hãy thay đổi trước khi quá muộn, bởi tổn thương của thận là không thể phục hồi, hối hận cũng không có tác dụng!
8 thói quen thiết yếu để bảo vệ thận
- Uống đủ nước (trên 1,5 lít) nhưng ưu tiên nước lọc.
- Hạn chế nước ngọt, đồ uống nhiều đường, đồ uống có cồn, kiểm soát cafeine.
- Ngủ sớm và ngủ đủ giấc, tốt nhất là trước 23h và ngủ trên 6 tiếng - 80% là ban đêm.
- Kiểm soát nghiêm ngặt lượng muối trong ăn uống hàng ngày.
- Kiểm soát cân nặng và lượng đường huyết, tránh để béo phì gây biến chứng thận mãn tính.
- Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc giảm đau hay thực phẩm chức năng, nhất là nếu không rõ nguồn gốc.
- Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn vốn chứa nhiều phospho và natri gây hại cho mô thận.
- Thăm khám sức khỏe định kỳ và thực hiện xét nghiệm nước tiểu để tầm soát sớm tình trạng protein niệu.
Khi nghĩ về sự lão hóa ở nam giới, hầu hết mọi người chỉ nghĩ đến tóc bạc và nếp nhăn, mà không biết rằng những dấu hiệu lão hóa thực sự lại ẩn giấu trong "mùi cơ thể, vấn đề về đường ruột và những vấn đề nhỏ khác". Nhiều người xem nhẹ những dấu hiệu này, bỏ lỡ cơ hội tốt nhất để làm chậm quá trình lão hóa.
Mùi cơ thể nặng hơn, không mất sau khi tắm
Một số người đàn ông trung niên tắm rửa hàng ngày nhưng vẫn có mùi khó chịu. Đó không phải là mùi cơ thể. Bản thân họ cũng không nhận ra nhưng rất dễ nhận thấy khi có người khác ở gần.
Đây là dấu hiệu đầu tiên của sự lão hóa ở nam giới, "mùi cơ thể", hay chính xác hơn là mùi cơ thể ngày càng tệ hơn, hoàn toàn khác với mùi mồ hôi của nam giới trẻ tuổi. Nam giới trẻ tuổi có mùi cơ thể nồng nhưng sạch sẽ, biến mất sau khi tắm. Còn mùi của sự lão hóa đến từ bên trong và xuất hiện trở lại ngay sau khi tắm.
Vấn đề không chỉ nằm ở vệ sinh, mà còn là sự suy giảm nồng độ androgen ở nam giới theo tuổi tác, dẫn đến rối loạn tiết bã nhờn. Bã nhờn trở nên đặc hơn và dễ bị oxy hóa hơn, tạo ra mùi khó chịu.
Bã nhờn bị oxy hóa kết hợp với vi khuẩn trên da tạo ra "nonenal", nguyên nhân gốc rễ của mùi cơ thể, chất này được tiết ra nhiều hơn theo tuổi tác. Giống như một quả táo bị oxy hóa và có mùi khó chịu, quá trình lão hóa làm chậm quá trình trao đổi chất và đẩy nhanh quá trình oxy hóa.
Chỉ vệ sinh thôi là chưa đủ, chế độ ăn uống cũng rất quan trọng. Nên ăn ít đồ ăn cay, dầu mỡ để tránh kích ứng tuyến bã nhờn. Ăn nhiều thực phẩm giàu vitamin C, chẳng hạn như bông cải xanh và rau bina, để ức chế quá trình oxy hóa và giảm sản xuất nonenal.
Nhiều nam giới bỏ qua chứng hôi miệng, một dấu hiệu đáng kể của lão hóa. Khi tuổi tác tăng lên, lượng nước bọt tiết ra giảm, khiến việc ức chế vi khuẩn trở nên khó khăn hơn. Sự phân hủy cặn thức ăn dẫn đến hôi miệng, điều mà chỉ đánh răng không thể giải quyết được.
Gợi ý: Uống một cốc nước ấm khi thức dậy để thúc đẩy sản xuất nước bọt; nhai kẹo cao su không đường thường xuyên để kích thích sản xuất nước bọt, làm sạch miệng và giảm hôi miệng hiệu quả hơn.
Bụng to ra
Nhiều người đàn ông trung niên gặp khó khăn trong việc giảm mỡ bụng, dường như là do ăn quá nhiều và thiếu vận động, nhưng nguyên nhân cốt lõi là do tuổi tác. Theo tuổi tác, quá trình trao đổi chất của nam giới chậm lại, khiến lượng calo dư thừa dễ dàng chuyển hóa thành chất béo, đặc biệt là tích tụ ở vùng bụng.
Quan trọng hơn, tuổi tác gây ra sự mất cân bằng tỷ lệ estrogen và androgen. Lượng estrogen tăng cao làm tăng tốc độ tích tụ mỡ bụng, dẫn đến nhiều người đàn ông có bụng phình to dù tay chân tương đối thon gọn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến ngoại hình mà còn tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe.
Mỡ bụng dư thừa chèn ép các cơ quan nội tạng, gây táo bón và khó tiêu, đồng thời làm tăng nguy cơ cao huyết áp, tiểu đường và cholesterol cao, ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch. Nó hoàn toàn không phải là "dấu hiệu của sự trưởng thành".
Gợi ý: Không cần phải ăn kiêng một cách có chủ đích, chìa khóa là kiểm soát chế độ ăn uống và tập thể dục. Ăn ít thực phẩm nhiều chất béo, nhiều đường và nhiều muối, ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt, rau củ và protein chất lượng cao, 30 phút tập thể dục nhịp điệu mỗi ngày hiệu quả hơn trong việc giảm mỡ bụng so với các bài tập gập bụng.
Phì đại tuyến tiền liệt (tăng sản lành tính tuyến tiền liệt)
Đi tiểu thường xuyên, tiểu gấp và tiểu đêm ở nhiều nam giới trung niên và cao tuổi là dấu hiệu của phì đại tuyến tiền liệt.
Tăng sản lành tính tuyến tiền liệt là một hiện tượng sinh lý bình thường của quá trình lão hóa ở nam giới, nhưng nếu bỏ qua nó có thể làm trầm trọng thêm sự khó chịu. Bỏ qua lâu dài có thể dẫn đến khó tiểu và nhiễm trùng đường tiết niệu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống. Đừng chịu đựng điều đó.
Gợi ý: Uống 1500-2000 ml nước mỗi ngày để làm loãng nước tiểu và giảm kích thích tuyến tiền liệt; đứng dậy và vận động trong 5 phút mỗi giờ để thúc đẩy tuần hoàn máu vùng chậu; bỏ hút thuốc và hạn chế uống rượu; ăn ít thức ăn cay và kích thích.
Nếu bạn có những dấu hiệu trên, đừng lo lắng. Việc bạn cần làm bây giờ là thay đổi thói quen ăn uống, ngủ nghỉ và tập thể dục lành mạnh để làm chậm quá trình lão hóa, duy trì sức sống trẻ trung một cách hiệu quả.
Vừa mới 8 giờ sáng, trước cửa Ủy ban phường đã xuất hiện một phụ nữ trẻ đẹp, nước mắt ngắn, nước mắt dài, đầy vẻ uất ức. Tay cô cầm một tấm bảng mica lật ngược che ngang người.
Cán bộ phường lấy làm ngạc nhiên: “Có chuyện gì xảy ra với chị vậy?”
Người phụ nữ thổn thức:
- H… ức… hức… ức… Thưa anh, Chồng em làm cán bộ tham gia chống dịch vừa bị cách ly được ít ngày đã có một bọn đàn ông xấu suốt ngày gọi điện tới với lời lẽ khiếm nhã, thậm chí có gã còn hỏi em: Có “đi khách” không? Giá tiền tính bằng đô hay bằng đồng? Bây giờ cả khu phố, mọi người nhìn em với ánh mắt khinh bỉ như đối với một diễn viên đóng phim hạng ba. Em nhục quá, không thiết sống nữa…
- Thế “đầu đuôi câu chuyện” ra sao? Nguyên nhân nào theo chị có thể dẫn đến sự việc ấy? Bình tĩnh kể tôi nghe!
- Dạ, em đoán có lẽ bắt nguồn từ cái bảng này!
Vừa nói, người phụ nữ vừa quay ngược cái bảng mà nãy giờ cô vẫn cầm trên tay. Trên tấm bảng có dán dòng chữ bằng đề can đỏ rất ngay ngắn: “BÁN DÂM 4000 /L, PHỤC VỤ TẬN NHÀ, ĐIỆN THOẠI 0912345... ”. Cán bộ phường hấp háy mắt đọc đi đọc lại dòng chữ ấy rồi tò mò hỏi:
- Thế cái bảng này từ đâu ra? Dòng chữ kia ai dán lên? Số điện thoại trên ấy là của ai?
- Dạ, tất cả bảng, chữ đề can trên bảng và số điện thoại đều là của em! - Người phụ nữ sụt sùi trả lời.
- Có nghĩa là … tự chị làm ra những dòng chữ ấy?
- Vâng … hức … hức …
- Thế thì chị còn kêu ca cái nỗi gì?
- Dạ, không hoàn toàn như thế đâu ạ, nhà em vốn kinh doanh hàng tạp hóa, ban đầu cái bảng có dòng chữ: “BÁN DẤM 4000Đ/LÍT, PHỤC VỤ TẬN NHÀ, ĐIỆN THOẠI 0912… ”. Rồi không hiểu đứa chết tiệt nào đó bóc đi dấu sắc trên chữ DẤM, và vần it của chữ LÍT nên nó mới thành ra như thế… hức… hức… Mãi tối hôm qua em mới phát hiện ra.
- Ồ, tôi đã hiểu – Cán bộ phường suýt phì cười - Mà cũng công nhận rằng đứa nào nghịch ngợm mà tinh quái thật. Thôi .. để tôi thông báo trên loa phường thanh minh cho chị: “Chị chỉ BÁN DẤM chứ không BÁN DÂM”. Rõ khổ !
Diễn Đàn Người Việt Hải Ngoại. Tự do ngôn luận, an toàn và uy tín. Vì một tương lai tươi đẹp cho các thế hệ Việt Nam hãy ghé thăm chúng tôi, hãy tâm sự với chúng tôi mỗi ngày, mỗi giờ và mỗi giây phút có thể. VietBF.Com Xin cám ơn các bạn, chúc tất cả các bạn vui vẻ và gặp nhiều may mắn.
Welcome to Vietnamese American Community, Vietnamese European, Canadian, Australian Forum, Vietnamese Overseas Forum. Freedom of speech, safety and prestige. For a beautiful future for Vietnamese generations, please visit us, talk to us every day, every hour and every moment possible. VietBF.Com Thank you all and good luck.
USA
VN
