Tổng thống Trump mắc kẹt với 'di sản hạt nhân Iran' do chính mình tạo ra

[Cupcake01]

Tổng thống Donald Trump đang tìm cách buộc Iran phải từ bỏ kho dự trữ uranium đã làm giàu - một bài toán nan giải mà chính quyết định của ông cách đây 8 năm góp phần tạo ra.


Quang cảnh đường phố ở thủ đô Tehran, Iran. Ảnh: New York Times

Di sản từ quyết định năm 2018

Năm 2018, Tổng thống Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân thời người tiền nhiệm Barack Obama, gọi đó là “thỏa thuận tồi tệ nhất từng có”. Thỏa thuận này khi ấy đúng là tồn tại nhiều lỗ hổng, trong đó đáng chú ý nhất là thời hạn 15 năm, đồng nghĩa sau năm 2030 Iran có thể tự do mở rộng chương trình hạt nhân của mình. Tuy nhiên, việc Washington đơn phương rút lui được cho là đã khiến Tehran đẩy nhanh tốc độ làm giàu uranium sớm hơn nhiều so với dự tính, và bị nghi ngờ tiến gần ngưỡng sở hữu bom nguyên tử hơn bao giờ hết.

Theo tờ New York Times, giờ đây, khi đang vật lộn giữa con đường đàm phán và gây sức ép quân sự để thoát khỏi cuộc chiến với Iran, ông Trump phải đối mặt trực tiếp với di sản từ quyết định năm 2018. Những hệ quả ấy càng lộ rõ khi ông bất ngờ hủy một vòng đàm phán hạt nhân với Tehran dự kiến diễn ra tại Pakistan.

Kho uranium và thế bế tắc đàm phán

Điều khiến giới quan sát đặc biệt lo ngại là không chỉ có khoảng nửa tấn uranium được làm giàu gần tới cấp độ vũ khí, mà tổng lượng uranium Iran đang nắm giữ hiện được ước tính đã lên tới khoảng 11 tấn ở nhiều mức độ tinh chế khác nhau. Theo các thanh sát viên quốc tế, nếu tiếp tục được tinh lọc, số vật liệu này đủ để sản xuất tới 100 đầu đạn hạt nhân - một con số vượt xa quy mô kho vũ khí ước tính của Israel.

Đáng chú ý, phần lớn số uranium này được Iran tích lũy sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận năm 2018. Trước đó, theo cam kết trong thỏa thuận thời Obama, Tehran từng chuyển khoảng 12,5 tấn uranium, tương đương 97% kho dự trữ của mình, sang Nga. Khi ấy, Iran gần như không còn đủ nhiên liệu để chế tạo dù chỉ một quả bom.

Hiện nay, việc buộc Iran dừng làm giàu uranium và chuyển giao toàn bộ kho nhiên liệu tích lũy suốt 8 năm qua đã trở thành một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất đối với nhóm đàm phán của ông Trump, gồm Jared Kushner và đặc phái viên Steve Witkoff. Tuy nhiên, Tehran đang kiên quyết phản đối cả hai yêu cầu này.

Ông Trump dường như rất ý thức rằng bất kỳ thỏa thuận nào đạt được hiện nay cũng sẽ bị đặt lên bàn cân so sánh với thành quả ngoại giao của chính quyền Obama hơn một thập kỷ trước. Dù các cuộc thương lượng vẫn chưa ngã ngũ, ông đã sớm khẳng định trên mạng xã hội rằng “thỏa thuận với Iran sẽ tốt hơn rất nhiều”.

Khủng hoảng hạt nhân chưa có lối ra

Song vấn đề không chỉ dừng ở hạt nhân. Các nhà đàm phán Mỹ còn phải tìm cách kiềm chế năng lực tên lửa của Iran - điều mà thỏa thuận năm 2015 chưa từng giải quyết triệt để. Đồng thời, họ cũng phải xử lý hậu quả từ việc Tehran phong tỏa eo biển Hormuz sau các cuộc không kích Mỹ - Israel, một động thái khiến kinh tế toàn cầu chao đảo vì đây là tuyến vận tải dầu mỏ trọng yếu của thế giới.

Ở cốt lõi của cuộc khủng hoảng vẫn là câu hỏi về chương trình hạt nhân. Iran tiếp tục khẳng định họ có “quyền” làm giàu uranium theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, Washington muốn Tehran chấp nhận một lệnh đình chỉ kéo dài, đi kèm cơ chế thanh sát chặt chẽ và phương án xuất khẩu hoặc pha loãng kho uranium hiện có.

Thực tế, khi ông Trump rút khỏi thỏa thuận năm 2018, Iran thậm chí chưa có đủ uranium để sản xuất một quả bom. Nhưng sau đó, nước này nhanh chóng vượt qua mọi giới hạn từng được áp đặt, nâng mức làm giàu lên 20% vào năm 2021, rồi lên tới 60% sau một vụ nổ bí ẩn tại cơ sở Natanz mà Tehran cáo buộc do Israel tiến hành.

Từ năm 2021 đến đầu năm 2025, chính quyền Mỹ đã nhiều lần cố gắng đàm phán để khôi phục các giới hạn, nhưng không thành công, trong khi Iran tiếp tục mở rộng kho dự trữ nhiên liệu.

Đến tháng 6/2025, ông Trump ra lệnh không kích các cơ sở hạt nhân chủ chốt của Iran tại cơ sở Natanz, Fordo và Isfahan, tuyên bố chương trình hạt nhân của Tehran đã bị “xóa sổ”. Tuy nhiên, giới chức Mỹ sau đó thận trọng hơn khi chỉ nói chương trình này bị “đẩy lùi”.

Vấn đề then chốt là kho uranium khổng lồ của Iran dường như vẫn còn tồn tại. Các chuyên gia ước tính số vật liệu này có thể đủ để chế tạo từ 35 đến 100 vũ khí hạt nhân, tùy thuộc vào mức độ tinh vi trong công nghệ chế tạo đầu đạn.

Một ẩn số lớn khác là vị trí chính xác của toàn bộ kho dự trữ. Nhiều nhà phân tích tin rằng Iran có thể đã thiết lập một cơ sở làm giàu mới trong hệ thống đường hầm núi gần khu liên hợp công nghiệp Isfahan, nơi cũng được cho là địa điểm cất giữ phần lớn uranium.

Như một chuyên gia hạt nhân tại Harvard nhận định, “không thể ném bom để xóa bỏ tri thức”. Với địa hình đồi núi hiểm trở của Iran, một cơ sở làm giàu quy mô chỉ tương đương một siêu thị nhỏ hoàn toàn có thể được che giấu trong lòng núi, khiến mọi nỗ lực quân sự trở nên vô cùng khó khăn.

VietBF@sưu tập