JAPAN Vì sao Nhật Bản không còn ăn Tết Nguyên Đán theo lịch âm? Câu chuyện đổi lịch thời Minh Trị và cái Tết Shōgatsu vẫn còn nguyên hồn cốt

[Gibbs]

Nhắc đến Nhật Bản, người ta nghĩ ngay tới một đất nước kỷ luật, tinh tế và đầy nghi lễ. Thế nhưng có một điều khiến nhiều người Việt ngạc nhiên: Nhật không còn đón Tết Nguyên Đán theo lịch âm như Việt Nam, Trung Quốc hay Hàn Quốc. Người Nhật ăn Tết vào ngày 1 tháng 1 Dương lịch, coi đó là mốc mở đầu năm mới của cả quốc gia.
Sự “khác thường” ấy không phải tự nhiên mà có. Nó bắt đầu từ hơn 150 năm trước, khi Nhật bước vào cuộc chuyển mình lớn nhất trong lịch sử hiện đại.

Trước Minh Trị: Nhật từng dùng lịch âm dương như nhiều nước Đông Á
Trong nhiều thế kỷ, Nhật Bản sử dụng hệ lịch âm dương, nơi tháng ngày gắn với chu kỳ trăng và nhịp mùa vụ. Năm mới vì thế cũng thường rơi vào khoảng tiết xuân, gần với cảm giác “đất trời thay áo”, phù hợp đời sống nông nghiệp truyền thống.
Nhưng đến cuối thế kỷ 19, cơn sóng thời đại ập đến. Nhật nhận ra nếu cứ vận hành bằng hệ thống cũ, đất nước sẽ khó đứng vững trước phương Tây đang mở rộng ảnh hưởng bằng thương mại, ngoại giao và sức mạnh quân sự.




Năm 1872–1873: đổi lịch để hiện đại hóa và hội nhập quốc tế
Dưới thời Minh Trị Thiên Hoàng, chính quyền mới đặt mục tiêu xây dựng một quốc gia hiện đại theo chuẩn mực phương Tây. Quân đội, giáo dục, pháp luật và bộ máy hành chính đều được “làm lại”, hướng đến một nhà nước vận hành thống nhất, hiệu quả, dễ quản trị và dễ kết nối với thế giới.
Trong bối cảnh ấy, năm 1872, chính phủ quyết định áp dụng lịch Gregory (Dương lịch). Và từ ngày 1/1/1873, năm mới Nhật Bản chính thức được tính theo Dương lịch.


Lý do cốt lõi nằm ở tính “đồng bộ”: giao thương, ngoại giao, vận tải, tài chính… lúc đó đều xoay quanh lịch phương Tây. Khi hợp đồng, lịch tàu biển, giấy tờ hành chính của châu Âu và Bắc Mỹ cùng dựa trên một hệ thống thời gian, Nhật muốn hội nhập thì phải cùng “ngôn ngữ thời gian” ấy.

Ngoài ra, lịch âm dương có tháng nhuận và cách tính không cố định, khiến quản lý ngân sách, trả lương, lập kế hoạch hành chính trở nên rắc rối. Một chi tiết thường được nhắc đến: năm 1873 theo lịch cũ có thể rơi vào tình huống “13 tháng”, đồng nghĩa nhà nước có nguy cơ phải chi thêm một tháng lương cho bộ máy công quyền. Dù không phải lý do chính thức, đây được xem là yếu tố thực tế góp phần thúc đẩy quyết định đổi lịch.

Đổi lịch không có nghĩa là bỏ Tết: Nhật chỉ “dời ngày”, giữ nghi lễ
Điều đặc biệt ở Nhật là họ không vứt bỏ cái Tết truyền thống. Họ chỉ thay mốc thời gian. Tết Nhật ngày nay gọi là “Shōgatsu”, vẫn là kỳ nghỉ quan trọng nhất trong năm, vẫn là thời điểm người ta hướng về gia đình, gột rửa chuyện cũ và cầu một năm mới bình an.
Nói cách khác: Nhật đổi lịch để hội nhập, nhưng giữ Tết để giữ linh hồn.

Những nghi thức Shōgatsu: dọn nhà, dựng tre, chuông chùa 108 tiếng
Trước giao thừa, người Nhật làm “ōsōji” – tổng vệ sinh cuối năm. Không chỉ là lau dọn, mà là quan niệm: quét đi bụi bặm của một năm cũ để đón vận khí mới.
Trước cửa nhà, nhiều gia đình đặt “kadomatsu” làm từ tre và thông, hoặc treo “shimenawa” bằng rơm bện như một dấu hiệu thiêng, cầu may mắn và xua điều xấu.

Đêm 31/12, nhiều ngôi chùa gióng chuông 108 lần trong nghi lễ “joya no kane” – theo quan niệm Phật giáo, đó là cách gột bỏ 108 phiền não của năm cũ. Bữa ăn giao thừa thường có “toshikoshi soba”, mì sợi dài mang ý nghĩa trường thọ, bền bỉ, vượt qua ranh giới năm cũ sang năm mới.

Ba ngày đầu năm: đi đền chùa, ăn osechi, trẻ con nhận otoshidama
Đầu năm mới là “hatsumōde” – người dân đi đền hoặc chùa cầu sức khỏe, bình an, làm ăn thuận lợi. Trên bàn ăn là “osechi ryōri”, những món truyền thống chuẩn bị sẵn, bày trong hộp nhiều tầng; mỗi món gửi gắm một ước vọng: may mắn, sung túc, bền lâu.
Trẻ em nhận tiền mừng tuổi gọi là “otoshidama”, nghe rất gần với lì xì ở các nền văn hóa Á Đông: cùng một ý nghĩa chúc phúc, chỉ khác tên gọi.

Một Nhật Bản, nhiều cách ăn Tết: Kyoto, Tokyo và Okinawa
Dù cùng đón năm mới theo Dương lịch, Nhật vẫn giữ màu sắc địa phương. Ở Kyoto, canh zōni thường nấu với tương trắng và bánh dày tròn. Ở Tokyo và vùng Kanto, zōni có nước dùng trong và bánh dày vuông.
Riêng Okinawa, nhiều nghi lễ thờ cúng tổ tiên vẫn diễn ra theo lịch âm, trong khi Tết Dương là mốc nghỉ hành chính chung. Điều đó cho thấy: lịch thống nhất cho quốc gia, nhưng nhịp văn hóa vẫn có những vùng “giữ riêng” theo ký ức lịch âm.


Sau hơn một thế kỷ rưỡi, việc Nhật chuyển sang Dương lịch là một quyết định mang dấu ấn Minh Trị: thay đổi để bước vào thế giới hiện đại, để giao thương, ngoại giao và quản trị trơn tru như một quốc gia công nghiệp. Nhưng điều đáng nói là họ không “đập bỏ” truyền thống. Họ giữ lại cấu trúc và tinh thần của Tết, chỉ thay mốc thời gian.
Tết ở Nhật không còn gắn chặt với tiết xuân và chu kỳ nông nghiệp như xưa, mà trở thành điểm khởi đầu xã hội và tinh thần của cả quốc gia. Một lựa chọn rất Nhật: hiện đại hóa không bằng cách quên quá khứ, mà bằng cách mang quá khứ đi cùng trên một lịch mới.