Hành trình hồi hương của mắt Phật trên vách đá Trung Quốc

[goodidea]

Sau hàng chục năm biến mất, nhiều con ngươi của tượng Phật có tuổi đời hàng nghìn năm tạc trên vách đá ở Đại Đồng đã trở về.

Trong nghệ thuật Phật giáo, Buddhabhiseka là nghi lễ trì tụng và khai quang cho một vật phẩm hay tượng Phật, khiến nó từ một vật thể bình thường trở thành một vật linh thiêng. Nghi lễ này có nhiều hình thức, nhưng một trong những hình thức phổ biến nhất ở Trung Quốc là khai quang (vẽ hoặc lắp thêm mắt).

Một trong những điểm thu hút các tín đồ Phật giáo và khách du lịch đông nhất ở Trung Quốc là hang đá Vân Cương gần thành phố Đại Đồng, miền bắc đất nước. Hàng nghìn tượng Phật từ nhỏ tới khổng lồ được tạc vào vách đá sa thạch trong hang tạo thành cảnh tượng tráng lệ. Tuy nhiên, quan sát kỹ hơn, người ta phát hiện một điều bất thường là nhiều bức tượng có đôi mắt trống rỗng.


Tượng Phật trong hang đá Vân Cương ở thành phố Đại Đồng, miền bắc Trung Quốc. Ảnh: VCG

Những hốc tròn nhỏ trên mặt tượng từng là nơi đặt con ngươi làm bằng gốm hoặc thủy tinh. Chúng được cố định bằng kỹ thuật qianmu, trong đó con ngươi được lắp vào các hốc đã đục sẵn. Qua nhiều thế kỷ, khi lớp đá sa thạch của Vân Cương bị bào mòn bởi gió mưa và chiến tranh cùng nạn trộm cắp, những chi tiết mong manh này đã thất lạc.

Phần lớn thông tin về những đôi mắt này vẫn còn là bí ẩn. Sự hỗn loạn của thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 đã khiến hang đá Vân Cương rơi vào tình trạng hư hỏng nặng, một số hang động thậm chí còn được tận dụng làm nơi ở và chuồng gia súc. Từng là biểu tượng của quyền lực hoàng gia và tôn giáo, đôi mắt của tượng Phật ở Vân Cương giờ đây bị lớp bụi lịch sử che phủ. Chưa thể thống kê có bao nhiêu con mắt bị mất.


Mặt trước và mặt ngang của con ngươi mắt Phật mà ông Tian sưu tầm. Ảnh: Tian Yijun

Tuy nhiên, một số con ngươi đã bắt đầu tìm đường trở về. Năm 2006, Tian Yijun, cư dân thành phố Thái Nguyên ở Sơn Tây, Trung Quốc, ghé qua chợ đồ cũ ở Đại Đồng trong chuyến công tác. Nơi này bán thư pháp, tranh, các món đồ kỳ lạ.

Giữa đống đồ lộn xộn, một vật bằng gốm nhỏ đã thu hút sự chú ý của ông. Nó có hình bán cầu, với một mảng men đen bám ở một bên, trông hơi giống một cây nấm.

Cả người bán và ông Tian đều không biết đó là gì. Vì tò mò và lòng yêu thích đồ gốm, ông quyết định mua nó. Nó nằm trong bộ sưu tập của ông suốt 20 năm cho đến khi ông đọc được bài báo về con mắt bị mất của tượng Phật Vân Cương. Ảnh trong bài giống hệt món đồ trong bộ sưu tập của ông.

Ông Tian liên hệ với Viện Nghiên cứu Vân Cương và đề nghị họ thẩm định món đồ. Các nhà nghiên cứu xác nhận đó chính là một con ngươi mắt của tượng Phật. Ông Tian lập tức hiến tặng món đồ sưu tập cho hang đá Vân Cương.

Trước đó, Laurence Sickman, nhà sử học nghệ thuật kiêm nhà Hán học người Mỹ, năm 1932 đã đến thăm Vân Cương khi đang ở Trung Quốc theo diện học bổng của Viện Harvard-Yenching mới thành lập. Thời điểm đó, ông cũng làm đại lý thu mua cho các bảo tàng Mỹ. Bất chấp quy định nghiêm ngặt về cổ vật, Sickman vẫn mua được một con ngươi bằng gốm từ dân làng địa phương với giá một đồng bạc.

Hơn nửa thế kỷ sau, Sickman, khi đó là giám đốc nghỉ hưu của Bảo tàng Nghệ thuật Nelson-Atkins ở Kansas City, bày tỏ nguyện vọng muốn thấy con mắt này được trở về Trung Quốc. Vào mùa xuân năm 1985, nhà khảo cổ học Su Bai đã viết thư cho Lu Jimin, người đứng đầu Cục Di sản Văn hóa thuộc Bộ Văn hóa Trung Quốc, truyền đạt mong muốn của Sickman và đề xuất chuyển con mắt về Vân Cương để bảo tồn.

Hai bên đã hợp tác để hiện vật được hồi hương. Cổ vật Sickman mua hiện vẫn là con ngươi bằng gốm lớn nhất trong bộ sưu tập của Bảo tàng Hang đá Vân Cương.

Ngoài con ngươi mắt mà ông Tian trả lại, có 6 hiện vật khác đang được lưu giữ trong bộ sưu tập tại hang đá Vân Cương, bao gồm của Sickman, một con ngươi được tìm thấy trong các cuộc khai quật khảo cổ vào đầu những năm 1990 và 4 con ngươi do công chúng hiến tặng.

Những con ngươi khác vẫn ở nước ngoài. Hai con mắt từ Hang số 8 nổi tiếng của Vân Cương, được thu thập vào cuối những năm 1930 và 1940 khi phần lớn Trung Quốc bị phát xít Nhật chiếm đóng, đang nằm tại Viện Nghiên cứu Nhân văn thuộc Đại học Kyoto.

Nhiều con ngươi mắt có thể đang "ẩn mình ngay trước mắt". Trong trường hợp của ông Tian, cả người bán lẫn người mua ban đầu đều không nhận ra giá trị của nó. Với vẻ ngoài bình thường và dường như không có công dụng thực tế, những con ngươi thất lạc luôn có nguy cơ bị vứt bỏ hoặc phá hủy. Khi nằm đúng vị trí, chúng là lời nhắc nhở về sức sống tâm linh, nhưng một khi bị tách khỏi vị trí nguyên bản, không ai có thể dự đoán hành trình của chúng.

VietBF@sưu tập