South America Nobel Hòa bình 2025 vinh danh María Corina Machado và cuộc đấu tranh dân chủ ở Venezuela

[Gibbs]

NOBEL HÒA BÌNH 2025 VINH DANH MARÍA CORINA MACHADO
María Corina Machado — thủ lĩnh đối lập Venezuela phải sống ẩn náu sau cuộc bầu cử gây tranh cãi năm ngoái — được trao giải Nobel Hòa bình 2025 vì “giữ ngọn lửa dân chủ bùng sáng giữa bóng tối ngày càng dày đặc”. Ủy ban Nobel Na Uy nhấn mạnh bà được vinh danh vì nỗ lực bền bỉ thúc đẩy quyền dân chủ và “đấu tranh cho một quá trình chuyển hóa công bằng, ôn hòa từ độc tài sang dân chủ” tại Venezuela. Bị đánh thức giữa đêm để nhận tin vui, Machado chỉ thốt lên: “Ôi trời ơi… tôi không biết nói gì,” rồi khẳng định giải thưởng “thuộc về nhân dân Venezuela”.

TỪ KỸ SƯ CÔNG NGHIỆP ĐẾN THỦ LĨNH ĐỐI LẬP
Sinh năm 1967 tại Caracas, Machado tốt nghiệp kỹ sư công nghiệp trước khi dấn thân chính trị. Năm 2002, bà sáng lập tổ chức tình nguyện Súmate nhằm thúc đẩy quyền chính trị và giám sát bầu cử. Triết lý hành động của Machado được gói gọn trong khẩu quyết “ballots over bullets” — đặt lá phiếu lên trên bạo lực — và bà được Ủy ban Nobel ca ngợi là “một trong những tấm gương can đảm dân sự phi thường của Mỹ Latinh thời gian gần đây”.

BẦU CỬ 2024: NGHI VẤN VÀ “BIÊN NHẬN TỪ 80% ĐIỂM PHIẾU”
Machado dự định tranh cử tổng thống năm 2024 nhưng bị vô hiệu hóa tư cách ứng cử. Bà sau đó chuyển ủng hộ đảng của Edmundo González Urrutia, tập trung huy động cử tri và huấn luyện quan sát viên độc lập. Khi nhà chức trách công bố Nicolás Maduro thắng với 51,95% phiếu, phe đối lập phản bác dữ liệu “đáng ngờ”. Machado khẳng định có thể chứng minh Maduro “thua đậm 30–67” dựa trên “biên nhận lấy trực tiếp từ hơn 80% điểm bỏ phiếu”. Ủy ban Nobel đánh giá cao nỗ lực “bảo đảm kiểm đếm cuối cùng được ghi nhận trước khi chế độ có thể hủy phiếu và bóp méo kết quả”.

ĐÀN ÁP LEO THANG VÀ CUỘC SỐNG ẨN NÁU
Sau khi tuyên bố chiến thắng, chính quyền Maduro siết chặt đàn áp. Các tổ chức nhân quyền ghi nhận tình trạng giết hại, tra tấn, bắt giữ và cưỡng bức mất tích những người tranh đấu cho dân chủ. Từ đó, Machado phải sống bí mật, chỉ xuất hiện chớp nhoáng trong các cuộc biểu tình. Bà từng chia sẻ rằng dù “mọi người ở Venezuela đều sợ mất tự do hay thậm chí tính mạng”, phong trào vẫn cam kết “làm cho sự thật chiến thắng và đạt chuyển tiếp dân chủ một cách ôn hòa”.

PHẢN ỨNG TỪ WASHINGTON VÀ CỘNG ĐỒNG QUỐC TẾ
Nhà Trắng chỉ trích Ủy ban Nobel vì không ghi nhận các nỗ lực hòa giải quốc tế gần đây của Tổng thống Donald Trump, song ông Trump từng ca ngợi Machado vì “biểu đạt ôn hòa tiếng nói và ý chí của nhân dân Venezuela”. Machado cảm ơn Tổng thống Trump “vì sự ủng hộ quyết đoán”, khẳng định “chúng ta đang ở ngưỡng cửa chiến thắng” và kêu gọi sự hậu thuẫn của các nền dân chủ trên thế giới. Trước đó, Marco Rubio (khi còn là thượng nghị sĩ) từng đề cử Machado cho Nobel vì “cuộc đấu tranh không mệt mỏi cho một Venezuela tự do và công chính”.
Ở bình diện học thuật, các viện nghiên cứu hòa bình tại Oslo và Stockholm xem giải thưởng này như thông điệp nhấn mạnh: dân chủ là “điều kiện tiên quyết” của hòa bình, trong bối cảnh chủ nghĩa độc đoán trỗi dậy toàn cầu.

CĂNG THẲNG MỸ–VENEZUELA VÀ BÓI TOÁN CHÍNH SÁCH
Những tuần gần đây, căng thẳng song phương leo thang với các chiến dịch chống “tàu buôn ma túy” ngoài khơi và sự hiện diện hải quân Mỹ tăng cường tại Caribe. Mỹ cũng treo thưởng 50 triệu USD cho thông tin dẫn đến việc bắt giữ Maduro, người đối mặt cáo buộc buôn ma túy từ năm 2020 (ông phủ nhận). Trong bối cảnh ấy, việc Nobel Hòa bình trao cho một thủ lĩnh đối lập Venezuela càng làm nổi bật bài toán chuyển tiếp quyền lực ôn hòa.

Ý NGHĨA CỦA MỘT GIẢI THƯỞNG
Theo di chúc Alfred Nobel, giải Hòa bình dành cho người/đoàn thể “làm việc nhiều nhất hoặc tốt nhất cho tình hữu nghị giữa các quốc gia, giảm quân bị và thúc đẩy các đại hội hòa bình”. Chủ tịch Ủy ban Jørgen Watne Frydnes khẳng định Machado đáp ứng trọn tiêu chí: gắn kết đối lập, phản đối quân phiệt hóa xã hội, và kiên định con đường chuyển tiếp ôn hòa. Nhiều nhà phân tích coi đây là lời nhắc nhở rằng “bỏ phiếu thay vì bạo lực” không chỉ là khẩu hiệu, mà là nền móng của trật tự hòa bình bền vững.

LỄ TRAO GIẢI VÀ NHỮNG “BƯỚC KẾ TIẾP”
Giải thưởng kèm 11 triệu kronor Thụy Điển (khoảng 1 triệu USD) sẽ được trao tại Oslo vào tháng 12. Ủy ban Nobel cho biết còn quá sớm để xác nhận Machado có thể trực tiếp dự lễ hay không do các cân nhắc an ninh. Với riêng Venezuela, câu hỏi lớn không chỉ là ai thắng – thua trong một cuộc bầu cử đã qua, mà là làm thế nào để hoàn tất “chuyển tiếp công bằng và ôn hòa” mà chính chủ nhân giải Nobel 2025 đã theo đuổi suốt nhiều năm.