USA Washington sau một năm Trump trở lại: bộ máy liên bang bị đảo lộn như một công trường phá dỡ

[Gibbs]

Khi những ngày cuối năm 2025 trôi qua, năm đầu tiên ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng (bắt đầu từ tháng 1/2025) đã để lại một dấu ấn rất khó gọi tên cho gọn: một cuộc “đại tu” liên bang diễn ra với tốc độ nhanh, mạnh, và gây tranh cãi dữ dội.

Phe ủng hộ nói đây là cách dùng tối đa quyền lực hành pháp để thực thi “ý chí cử tri 2024”, dọn dẹp lãng phí, đập bỏ lớp quan liêu cũ. Phe chỉ trích thì nhìn thấy một chiếc xe ủi: thanh trừng chính trị, sa thải hàng loạt, cắt chi tiêu kiểu phũ, và làm suy yếu những “hệ thống phanh” vốn giữ chính quyền khỏi trượt dốc.

Một nhà quan sát về công vụ nhận xét: điều đang diễn ra không chỉ là chuyện nhân sự hay ngân sách, mà là cuộc tranh chấp về bản chất của chính quyền — chính quyền phục vụ công chúng, hay chính quyền phục vụ cuộc chiến quyền lực.

1) “Gọt” bộ máy: sa thải, mua nghỉ việc, về hưu sớm… và nỗi hoang mang kéo dài
Ngay từ ngày đầu, Nhà Trắng coi việc giảm biên chế liên bang là ưu tiên số một. Chiến dịch này gắn với DOGE và vai trò nổi bật của tỷ phú Elon Musk trong giai đoạn đầu: lập luận quen thuộc là bộ máy “phình to”, phải tinh giản để diệt lãng phí.

Con số chính xác “mất bao nhiêu việc” rất khó chốt vì có đủ kiểu rời hệ thống: bị sa thải, bị cho nghỉ sớm, nhận gói khuyến khích tự thôi việc, hoặc tự bỏ vì quá mệt mỏi. Nhưng các ước tính độc lập thường nói đến hơn 200.000 vị trí đã biến mất trong năm 2025 — một cú rung đáng kể với một guồng máy vốn quen ổn định.

Hệ quả không chỉ nằm trên giấy. Nhiều cơ quan phải làm việc trong tình trạng thiếu người; một số nơi còn rơi vào vòng lặp trớ trêu: cắt rồi… phải gọi người quay lại vì chức năng tối quan trọng bị “đứt gãy”. Riêng IRS, tình trạng thiếu người và biến động tổ chức bị cảnh báo có thể khiến mùa khai thuế 2026 “nghẹt thở”.

Trong khi đó, công đoàn và các tổ chức dân sự kéo nhau ra tòa, xin lệnh chặn sa thải, xin phục chức, xin tạm hoãn. Có lúc thắng ở tòa cấp dưới, rồi lại bị đảo chiều ở cấp cao hơn. Cái còn lại là cảm giác “sáng ra không biết hôm nay cơ quan còn nguyên không”, khiến nhiều người từ bỏ nghề công vụ và tìm đường sang khu vực tư hoặc chính quyền tiểu bang/địa phương.

2) Cắt chi tiêu: hàng trăm tỷ bị đóng băng, và những khoản “nhỏ” lại làm dân đau
Song song với cắt người là cắt tiền. Nhiều khoản chi và tài trợ liên bang bị hủy, bị trì hoãn, hoặc bị “đóng băng” với lập luận phải rà soát, phải chống “waste, fraud, abuse”. Phe Dân Chủ tại Hạ viện công bố các thống kê cho rằng có tới hàng trăm tỷ USD tiền đã được Quốc hội phê chuẩn nhưng bị giữ lại, kèm những ví dụ nghe rất đời: chống vô gia cư, hỗ trợ doanh nghiệp thiểu số, thư viện địa phương, chương trình liên quan “long Covid”…

Những đường cắt này tạo hiệu ứng domino. Trường đại học và viện nghiên cứu vốn sống bằng nguồn tài trợ liên bang bị chao đảo. Một số chương trình phòng chống bạo lực súng đạn ở địa phương bị hụt tiền. Và cú sốc lớn nhất về mặt biểu tượng là câu chuyện USAID: việc giải thể/thu hẹp mạnh cơ quan vốn gắn với y tế cộng đồng, viện trợ và chống dịch ở nước ngoài bị cảnh báo có thể dẫn tới hậu quả nhân đạo cực lớn, với những dự báo tử vong “đếm bằng triệu” trong vài năm tới theo một nghiên cứu được nhắc nhiều.

Ở IRS, cắt ngân sách và mất nhân sự tạo “cơn bão kép”. Các cảnh báo nói thẳng: nếu bộ phận dịch vụ khách hàng, sửa lỗi tờ khai, và các đội kỹ thuật bị rút ruột, thì người dân sẽ chờ lâu hơn, bực bội hơn, dễ bị phạt hơn, còn tiền hoàn thuế có thể trễ. Đáng nói hơn: việc rút lại nguồn lực truy lùng gian lận thuế được dự báo có thể khiến thất thu dài hạn rất lớn trong thập kỷ tới.

3) Thử giới hạn pháp quyền: ân xá 6/1, “mưa” sắc lệnh, và những trận chiến tòa án
Chỉ vài giờ sau lễ nhậm chức, ông Trump đã phát tín hiệu “đẩy ranh giới” của quyền lực tổng thống. Quyết định gây chấn động nhất đầu nhiệm kỳ là ân xá/giảm án cho toàn bộ những người liên quan vụ 6/1/2021 — khoảng một nghìn rưỡi hồ sơ theo các thống kê được truyền thông trích dẫn. Với người ủng hộ, đó là “sửa sai cho một thời kỳ bị vũ khí hóa công lý”. Với người phản đối, đó là một cú đánh vào thông điệp thượng tôn pháp luật.

Trong năm 2025, ông Trump ký một số lượng sắc lệnh hành pháp thuộc hàng cao nhất lịch sử hiện đại — nhiều lệnh nhanh chóng bị kiện và bị tòa chặn. Có những phán quyết nặng lời cho rằng một vài sắc lệnh là lạm quyền trắng trợn, thậm chí mang dáng dấp “trừng phạt đối tượng cụ thể”.

Ngoài các vụ kiện về sắc lệnh, còn là tranh cãi quanh chính sách di trú: những cáo buộc về bắt giữ, trục xuất sai quy trình; những vụ tòa yêu cầu chính quyền giải trình; và cả câu hỏi liệu có phớt lờ lệnh tòa hay không. Điểm đáng chú ý: không phải lúc nào Nhà Trắng cũng thua. Khi hồ sơ lên đến Tối cao Pháp viện, chính quyền có những chiến thắng quan trọng giúp mở rộng quyền sa thải, tăng tốc một số chính sách cứng rắn — khiến cuộc giằng co “tam quyền phân lập” càng nóng.

4) Làm mờ cơ chế giám sát: khi “người gác cổng” bị thay ca
Nếu cắt người và cắt tiền là phần “thân thể”, thì phần “hệ thần kinh” của chính quyền nằm ở giám sát: inspector general, cơ quan độc lập, cơ chế nhận tố cáo nội bộ. Và đây là mảng khiến giới phê bình lo nhất: nhiều watchdog bị đẩy ra rìa hoặc bị thay bằng người thân chính trị.

Lập luận của Nhà Trắng là phải nhổ “deep state”, loại bỏ người cũ có thể phá agenda. Nhưng những người bị sa thải phản biện: họ làm việc dựa trên bằng chứng, truy gian lận – lãng phí – lạm quyền, và chính nhờ họ mà chính phủ tiết kiệm được hàng chục tỷ. Khi “người gác cổng” bị thay ca, Quốc hội và công chúng sẽ khó biết điều gì đang xảy ra bên trong các cơ quan.

Cùng lúc, các luật sư chuyên bảo vệ whistleblower cảnh báo: chỉ cần tín hiệu “bảo vệ yếu đi” là đủ làm người ta chùn bước. Nhiều người sẽ tự hỏi: “Tố cáo rồi sự nghiệp mình có bay không? Hay cuối cùng vẫn phải cầu may một thẩm phán nào đó cứu?”

Người ủng hộ ông Trump nhìn thấy một chính quyền “đi làm việc”: cắt cho gọn, ép cho chạy, dọn cho sạch. Người phản đối nhìn thấy một cú phá: phá niềm tin vào công vụ, phá năng lực vận hành, phá cả chuẩn mực.

Và với người dân bình thường, cảm giác thực dụng hơn: nếu IRS chậm, hoàn thuế trễ; nếu viện nghiên cứu thiếu tiền, dự án chết; nếu chương trình địa phương mất ngân sách, dịch vụ biến mất; nếu giám sát yếu đi, sai phạm khó lộ ra ánh sáng.

Năm đầu nhiệm kỳ 2 của ông Trump khép lại như một đoạn phim quay nhanh: tiếng máy cắt, tiếng búa, tiếng tòa án gõ búa, tiếng tranh luận không dứt. Câu hỏi còn mở cho 2026 không phải “ông ấy có thay đổi chính phủ không” — vì ông ấy đã thay đổi rồi.