Tổng thư ký LHQ được lựa chọn như thế nào?

[Romano]

Tổng thư ký Liên hợp quốc (LHQ) António Guterres sẽ kết thúc nhiệm kỳ vào ngày 31-12 năm nay. Dù còn 8 tháng nữa nhiệm kỳ của ông Guterres mới khép lại, nhưng cuộc đua giành chức người đứng đầu LHQ đã và đang diễn ra gay cấn giữa 4 ứng cử viên tiềm năng, gồm: Bà Michelle Bachelet, ông Rafael Grossi, bà Rebeca Grynspan và ông Macky Sall. Đặc biệt, cuộc phỏng vấn công khai ngày 22-4 vừa qua được xem là bước chuẩn bị trước khi bổ nhiệm Tổng thư ký LHQ tiếp theo.

Lần thứ hai tổ chức cuộc phỏng vấn công khai

Đây là lần thứ hai LHQ tổ chức cuộc phỏng vấn công khai, một hoạt động được thiết lập vào năm 2016 nhằm tăng cường tính minh bạch. Theo đó, trong 3 giờ, mỗi ứng viên phải trả lời các câu hỏi từ 193 quốc gia thành viên và đại diện các tổ chức xã hội dân sự.

Trước đây, việc bổ nhiệm người đứng đầu LHQ chủ yếu là đặc quyền của Hội đồng Bảo an LHQ gồm 15 thành viên, trong đó có 5 Ủy viên thường trực (gồm Mỹ, Nga, Trung Quốc, Pháp và Anh) - những nước có quyền phủ quyết. Năm 2015, sau nhiều thập kỷ giữ bí mật, quy trình lựa chọn Tổng thư ký LHQ đã được công khai.

Điều 97 của Hiến chương LHQ quy định: “Tổng thư ký sẽ được Đại hội đồng LHQ bổ nhiệm theo đề nghị của Hội đồng Bảo an. Nhiệm kỳ của Tổng thư ký LHQ có thời hạn 5 năm, có thể gia hạn một lần”.

Quy trình này được chính thức khởi động bằng một bức thư chung từ Chủ tịch Đại hội đồng LHQ và Chủ tịch Hội đồng Bảo an gửi tới các quốc gia thành viên. Bức thư này mời các quốc gia thành viên đệ trình đề cử, đồng thời nêu rõ quy trình cũng như tiêu chí lựa chọn.

Sau khi được xem xét và đề cử, các ứng viên cho vị trí Tổng thư ký phải nộp bản tuyên bố tầm nhìn, sơ yếu lý lịch và thông tin về tài chính tranh cử. Sau đó, Chủ tịch Đại hội đồng LHQ sẽ tổ chức các cuộc đối thoại giữa các ứng viên và các quốc gia thành viên, được phát sóng trực tuyến.

“Theo Hiến chương LHQ, Hội đồng Bảo an sẽ đưa ra khuyến nghị cho Đại hội đồng. Trong những năm có nhiều ứng cử viên được xem xét, Hội đồng Bảo an sẽ tổ chức bỏ phiếu trước khi thông qua khuyến nghị”, trang web của LHQ giải thích. Như vậy, mặc dù quy trình đang dần minh bạch hơn, nhưng phần lớn vẫn chịu sự chi phối của các nước Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an.

Đại hội đồng, bao gồm 193 quốc gia thành viên của LHQ, sau đó tiến hành bỏ phiếu phê chuẩn, một bước thường được coi là chỉ mang tính hình thức. Hơn nữa, nguyên tắc luân phiên địa lý giữa các châu lục để bổ nhiệm Tổng thư ký LHQ cũng thường được nhắc đến. Tuy nhiên, đây không phải là quy tắc chính thức và cũng không phải lúc nào cũng được tuân thủ.

Các cuộc thảo luận của Hội đồng Bảo an dự kiến sẽ bắt đầu vào cuối tháng 7, trước khi Đại hội đồng LHQ bỏ phiếu, có thể vào mùa thu.

4 ứng cử viên tiềm năng, họ là ai?

Theo AP, Tổng thư ký LHQ António Guterres sẽ rời nhiệm sở vào ngày 31-12-2026 để người kế nhiệm đảm nhận cương vị này bắt đầu từ ngày 1-1-2027.

Trong số 4 ứng cử viên tranh chức Tổng thư ký LHQ hiện nay có 3 người đến từ Nam Mỹ. Ứng cử viên đầu tiên là bà Michelle Bachelet, tổng thống Chile (2006-2010, 2014-2018) và là Cao ủy Nhân quyền LHQ (2018-2022).

Trong thư ứng cử chức Tổng thư ký LHQ, bà Bachelet nêu rõ tầm nhìn của mình trên cương vị người đứng đầu tổ chức lớn nhất hành tinh. Bà Bachelet cho biết, bà tin rằng, kinh nghiệm của mình đã chuẩn bị cho bà đối mặt với kỷ nguyên mà hệ thống quốc tế đang đối mặt với những thách thức có quy mô, tính cấp bách và độ phức tạp chưa từng có. Ứng cử viên đến từ Chile nhận được sự ủng hộ từ Mexico và Brazil. Tuy nhiên, đất nước của bà đã rút lại sự ủng hộ sau lễ nhậm chức của Tổng thống cực hữu mới José Antonio Kast.

Ứng cử viên thứ hai là nhà ngoại giao người Argentina Rafael Grossi, hiện đang giữ chức Tổng giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) từ năm 2019. Vị trí này đã khiến ông phải giải quyết chương trình hạt nhân của Iran và những mối nguy hiểm do cơ sở hạt nhân Zaporizhzhia ở Ukraine gây ra. Đây là hai vấn đề vô cùng nhạy cảm liên quan đến một số thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an. Trong thư ứng cử, ông Grossi lập luận ủng hộ việc "đưa LHQ trở lại với các nguyên tắc nền tảng: Cứu nhân loại khỏi thảm họa chiến tranh". Đây là thông điệp được chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump ủng hộ, trong khi các quốc gia khác nhấn mạnh tầm quan trọng của sự cùng tồn tại của ba trụ cột của LHQ (hòa bình, nhân quyền và phát triển).

Nhà kinh tế học Rebeca Grynspan, cựu Phó tổng thống Costa Rica, hiện là Tổng thư ký Hội nghị LHQ về thương mại và phát triển (UNCTAD) từ năm 2021, là ứng cử viên thứ ba tranh ghế Tổng thư ký LHQ. Dựa trên câu chuyện cá nhân của mình, với cha mẹ là người Do Thái suýt thiệt mạng trong thảm họa Holocaust trước khi di cư đến Costa Rica, bà Grynspan nhấn mạnh cam kết của mình đối với Hiến chương LHQ, được xây dựng trên đống tro tàn của Chiến tranh thế giới thứ hai: "Một lời cảnh báo thường trực chống lại những nguy hiểm của sự phi nhân hóa, ngờ vực và chia rẽ".

Ông Macky Sall, 64 tuổi, cựu tổng thống Senegal (2012-2024) là ứng cử viên duy nhất không đến từ Mỹ Latin. Ông Macky Sall nhấn mạnh tầm nhìn của mình về mối liên hệ mật thiết giữa hòa bình và phát triển. Ông cho rằng, hòa bình không thể bền vững khi trụ cột thứ hai bị suy yếu bởi nghèo đói, bất bình đẳng, sự loại trừ và tính dễ tổn thương trước biến đổi khí hậu.

Hòa bình là ưu tiên hàng đầu

Trong cuộc phỏng vấn trực tiếp hôm 22-4, các ứng viên tranh chức Tổng thư ký LHQ đã tranh luận về việc cần một tổ chức chú trọng hơn vào các nỗ lực hòa bình, đồng thời tránh đưa ra lập trường mạnh mẽ về các cuộc khủng hoảng đang diễn ra có thể gây phẫn nộ cho các quốc gia sẽ quyết định tương lai của họ. Tất cả các ứng cử viên đều nhấn mạnh sự cần thiết cấp bách phải khôi phục niềm tin vào LHQ, một tổ chức đang trên bờ vực sụp đổ tài chính và đôi khi bị đặt dấu hỏi về tầm quan trọng, trong một thế giới bị tàn phá bởi số các cuộc xung đột tăng kỷ lục kể từ khi kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai.

Ứng cử viên Michelle Bachelet lập luận rằng, cần một Tổng thư ký "có mặt" ở những nơi có vấn đề cần giải quyết. Trong khi đó, ông Rafael Grossi mô tả người đứng đầu LHQ trong tương lai sẽ “thực sự" xuống hiện trường. Còn ông Macky Sall đề xuất một "vai trò được định hình lại" để LHQ "lấy lại vị thế của mình trên bàn đàm phán quốc tế".

4 ứng cử viên cũng cố gắng tìm sự cân bằng, mỗi người theo một cách khác nhau, đều nhấn mạnh việc bảo vệ mối liên kết không thể phá vỡ giữa 3 trụ cột của LHQ, trong đó tập trung hoàn toàn vào trụ cột đầu tiên (hòa bình).

Theo truyền thống luân phiên của LHQ, người đứng đầu tổ chức này nhiệm kỳ tới có thể đến từ khu vực Mỹ Latin. Khu vực này chưa có vinh dự trên kể từ năm 1991, sau nhiệm kỳ của ông Javier Pérez de Cuéllar, người Peru. Hiện, nhiều quốc gia đang ủng hộ việc một phụ nữ lần đầu tiên lãnh đạo LHQ.