Lý do Iran không thể buông quyền kiểm soát Hormuz

[Romano]

Tuyến vận tải huyết mạch đảm nhiệm gần 1/4 lượng dầu thô đường biển toàn cầu là chìa khóa để Tehran giành lợi thế trên bàn đàm phán với Mỹ.
Tấm bản đồ mới với hai lằn ranh đỏ vắt ngang eo biển Hormuz đã trở thành hình ảnh mới nhất cho cuộc chiến tiêu hao đang không ngừng leo thang giữa Iran và Mỹ.Hôm thứ Hai, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã công bố bản đồ nới rộng phạm vi kiểm soát hàng hải, bao trùm nhiều dải bờ biển dài của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE). Ở phía Tây, một đường ranh giới kéo dài từ cực Tây đảo Qeshm của Iran tới tiểu vương quốc Umm al Quwain của UAE. Ở phía Đông, đường ranh giới thứ hai nối liền núi Mobarak của Iran với vùng Fujairah của UAE.

Động thái này diễn ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nỗ lực khai thông "yết hầu" năng lượng quan trọng này - nơi vốn bị phong tỏa phần lớn kể từ khi xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran bùng phát vào ngày 28/2.

Phía Mỹ đã điều động hải quân hộ tống các tàu chở dầu đang mắc kẹt băng qua eo biển trong chiến dịch mang tên "Dự án Tự do".

Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth tuyên bố Mỹ đã thiết lập một "mái vòm hùng mạnh" bao trùm eo biển Hormuz nhằm đảm bảo an ninh hàng hải và thực thi lệnh phong tỏa đối với Iran. Lực lượng thực hiện nhiệm vụ trên bao gồm các tàu khu trục hoạt động tại chỗ, được hỗ trợ bởi hơn 100 máy bay chiến đấu, trực thăng, máy bay không người lái và phi cơ trinh sát.Tướng Dan Caine xác nhận hiện có hơn 15.000 binh sĩ Mỹ đang triển khai tại khu vực, thiết lập quyền kiểm soát cục bộ trên không và trên biển.

Tình hình càng thêm căng thẳng khi UAE ghi nhận các đợt tập kích bằng tên lửa và máy bay không người lái, trong đó có một vụ tấn công gây hỏa hoạn tại trung tâm năng lượng lớn ở Fujairah.

Bộ Quốc phòng UAE ngày 4/5/2026 xác nhận lưới lửa phòng không của nước này đã được kích hoạt để đánh chặn một đợt tấn công quy mô lớn từ Iran. Theo thông báo chính thức, lực lượng phòng không đã vô hiệu hóa thành công 12 tên lửa đạn đạo, 3 tên lửa hành trình và 4 máy bay không người lái.

Giới chức quân sự Iran khẳng định nước này không hề có kế hoạch tấn công các cơ sở năng lượng của UAE. Trả lời đài truyền hình nhà nước ngày 4/5, phía Iran cho rằng những gì đã xảy ra là hệ quả từ "hành động quân sự mạo hiểm" của Mỹ nhằm mở lối đi trái phép qua eo biển Hormuz.

Tehran nhấn mạnh quân đội Mỹ phải chịu trách nhiệm về các sự cố này, đồng thời tuyên bố các đợt tấn công không nằm trong tính toán định sẵn của phía Iran.

Hôm 5/5, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội: “Mỹ sẽ không thể chịu đựng nổi nếu thực trạng này kéo dài, trong khi chúng tôi thậm chí còn chưa thực sự bắt đầu”.

Tuy nhiên, ẩn sau thái độ đầy tự tin đó, giới phân tích nhận định Iran đang ngày càng lệ thuộc vào việc nắm giữ eo biển Hormuz để duy trì quân bài chiến lược trong cuộc đối đầu với Mỹ và Israel - một cuộc chiến vốn mới chỉ tạm lắng trên danh nghĩa. Và đây chắc chắn không phải là lợi thế mà Tehran dễ dàng buông bỏ.

Thế cân bằng chiến lược
Bằng cách gây nghẽn mạch hàng hải tại eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiếm gần 1/4 lượng dầu thô đường biển toàn cầu cùng khối lượng lớn khí đốt hóa lỏng (LNG) và phân bón - Iran đã giáng đòn đau vào nền kinh tế Mỹ cũng như thế giới.

Theo giới chuyên gia, yếu tố này giúp Tehran củng cố sức mạnh đàm phán để khước từ các áp đặt từ Washington, nhất là yêu sách chấm dứt hoàn toàn chương trình hạt nhân.

Hệ lụy dây chuyền từ các động thái trên đã bao trùm thị trường năng lượng, ngành vận tải và chuỗi cung ứng toàn cầu. Từ mức trung bình 129 chuyến vào tháng 2, lưu thông tàu chở dầu qua khu vực này đã sụt giảm xuống mức gần như tê liệt hoàn toàn.

Mohammad Reza Farzanegan, Giáo sư Kinh tế Trung Đông tại Trung tâm Nghiên cứu Cận và Trung Đông (CNMS) thuộc Đại học Marburg, nhận định việc Iran nắm giữ eo biển Hormuz là một "công cụ cân bằng chiến lược".

Trả lời Al Jazeera, ông Farzanegan - hiện là nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Nâng cao Hamburg (HIAS) - cho biết: "Điều này giúp Iran gửi đi thông điệp rằng mọi sức ép nhắm vào họ sẽ không chỉ dừng lại trong phạm vi biên giới nước này".

"Iran không thể đối đầu trực diện với sức mạnh hải quân và không quân của Mỹ, nhưng họ lại có ưu thế về địa lý", ông phân tích thêm.

"Hormuz là eo biển hẹp, mật độ lưu thông cao và có ý nghĩa sống còn đối với kinh tế toàn cầu.Trong một địa bàn như vậy, Iran không cần đến các cuộc giao tranh quy mô lớn vẫn có thể gây thiệt hại nặng nề. Thủy lôi, tên lửa, máy bay không người lái, xuồng cao tốc, gây nhiễu điện tử hay các đe dọa tấn công có chọn lọc đều có thể khiến việc di chuyển qua đây trở nên đầy rủi ro, ngay cả khi eo biển không bị phong tỏa hoàn toàn".

Trên thực tế, Iran không nhất thiết phải đánh bại Hải quân Mỹ mới có thể thay đổi các phép tính kinh tế của cuộc chiến.

"Họ chỉ cần khiến các hãng bảo hiểm, chủ tàu và giới kinh doanh năng lượng hiểu rằng: sức ép quân sự lên Iran sẽ buộc thị trường toàn cầu phải trả giá. Chỉ riêng sự bất ổn đó cũng đủ đẩy giá dầu và LNG lên cao, làm tăng phí vận chuyển, đồng thời biến xung đột thành lạm phát, gây mất an ninh lương thực và khiến thị trường tài chính chao đảo", ông Farzanegan nhấn mạnh.

Để chặn đứng các tàu chở dầu hay khí hóa lỏng (LNG), Iran thực tế chỉ cần đến bất kỳ loại khí tài gây nổ nào. Xuyên suốt cuộc xung đột, Tehran đã phô diễn kho vũ khí tinh vi, từ máy bay không người lái cảm tử, xuồng tấn công nhanh trang bị tên lửa hành trình chống hạm, đến các giàn phóng tên lửa và tên lửa dẫn đường chống tăng có thể khai hỏa hàng loạt từ những căn cứ ngầm ven biển.

Tuy nhiên, các hành động quấy phá này cũng buộc Iran phải trả cái giá đắt. Kể từ ngày 13/4, Mỹ đã phong tỏa toàn bộ các cảng biển và hoạt động vận tải của Iran, làm tê liệt khả năng xuất khẩu dầu mỏ, chặn đứng nguồn nhập khẩu nhu yếu phẩm và bóp nghẹt dòng ngoại tệ. Giá cả leo thang phi mã, hàng triệu người mất việc hoặc phải tạm nghỉ giữa lúc chính quyền Tehran gần như cắt đứt hoàn toàn kết nối internet.

"Hormuz hiện là quân bài chiến lược của Iran, dù đây là một 'tài sản' đầy nguy hiểm", ông Farzanegan đánh giá. "Nó tạo ra ưu thế đàm phán chính bởi một khi bị khai thác triệt để, cả thế giới sẽ cùng chịu tổn thương".

Cán cân quyền lực khu vực
Lệnh ngừng bắn mong manh giữa Mỹ và Iran đứng trước nguy cơ đổ vỡ vào thứ Ba, sau khi UAE cáo buộc Tehran tập kích nhà máy lọc dầu Fujairah - cơ sở xuất khẩu hơn 1,7 triệu thùng dầu thô và nhiên liệu tinh chế mỗi ngày, tương đương 1,7% nhu cầu toàn cầu.

Vụ tấn công xảy ra ngay sau khi quân đội Mỹ thông báo hai tàu thương mại của nước này đã băng qua eo biển thành công nhờ sự hộ tống từ các tàu khu trục tên lửa. Phía Iran bác bỏ mọi hoạt động di chuyển qua eo biển, dù hãng vận tải Maersk đã xác nhận tàu Alliance Fairfax treo cờ Mỹ rời vùng Vịnh dưới sự bảo vệ của quân đội Mỹ.

Bên cạnh đó, quân đội Mỹ tuyên bố đã tiêu diệt 6 tàu nhỏ của Iran trong khu vực, nhưng Tehran phủ nhận và cáo buộc Mỹ sát hại 5 thường dân trong các đợt tấn công tàu thuyền của nước này.

Muhanad Seloom, Phó Giáo sư Chính trị Quốc tế và An ninh tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, nhận định vụ tập kích vào Fujairah là lời nhắc nhở rằng Iran không cần trực tiếp tấn công tàu thương mại Mỹ tại eo biển Hormuz - họ có thể nhắm vào các quốc gia vùng Vịnh để duy trì áp lực kinh tế lên thị trường toàn cầu.

"Iran đang gửi đi thông điệp tới các nước GCC (Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh) rằng nếu Mỹ tấn công chúng tôi, chúng tôi sẽ phá hủy toàn bộ cơ sở hạ tầng của các bạn và gây ra sự sụp đổ kinh tế", ông Seloom chia sẻ với Al Jazeera, đề cập đến các thành viên GCC gồm Saudi Arabia, UAE, Qatar, Kuwait, Oman và Bahrain.

Xuyên suốt cuộc chiến, ít nhất 6.413 tên lửa và máy bay không người lái đã được phóng vào 7 quốc gia Ả Rập trong khu vực, trong đó UAE là mục tiêu trọng điểm.

Abu Dhabi đã thắt chặt quan hệ đối tác chiến lược với Israel - đồng minh của Mỹ trong cuộc chiến chống Iran - sau khi bình thường hóa quan hệ qua Hiệp định Abraham năm 2020. UAE cũng vừa rút khỏi các liên minh dầu mỏ OPEC và OPEC+ vào tháng trước, vốn là những tổ chức do Saudi Arabia dẫn dắt trên thực tế.

Theo ông Seloom, Iran đang khai thác triệt để các biến động vùng này. "Câu hỏi lớn hơn hiện nay là điều này có ý nghĩa gì đối với các nước GCC và họ sẽ duy trì sự kiên nhẫn chiến lược trong bao lâu?" ông Seloom đặt vấn đề. "Đến một ngưỡng nào đó, họ có thể coi đây là mối đe dọa mang tính sinh tồn".