Middle East Từ đồng minh thành đối thủ: Saudi tấn công lô hàng UAE ở Yemen, ‘cuộc chiến ủy nhiệm’ đổi màu

[Gibbs]

Có những cuộc chiến không chỉ giết người bằng đạn, mà giết niềm tin bằng sự phản bội. Yemen đang bước vào đúng kiểu bi kịch ấy: một thập niên sau ngày Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đứng chung chiến tuyến để ngăn ảnh hưởng Iran, hai cường quốc Ả Rập giờ lại công khai “đấu nhau” ngay trên mảnh đất nghèo khó nhưng chiến lược bậc nhất vùng bán đảo Ả Rập.

Và cú xoay trục lần này không còn là những lời bóng gió ngoại giao. Nó là bom đạn thật, cáo buộc thật, và những đoàn xe quân sự chạy thật.

Yemen – bàn cờ nghèo mà quá đắt: vì sao ai cũng muốn nắm?
Yemen nằm ở vị trí đặc biệt: sát biên giới phía nam Saudi, nhìn ra các hành lang hàng hải quan trọng ở Biển Đỏ và vùng cửa ngõ nối sang Ấn Độ Dương. Một quốc gia nghèo, nhưng lại canh giữ những tuyến đường biển mà thế giới không thể “lơ” được. Nơi này, chỉ cần một mắt xích đứt, cả khu vực có thể rung theo.

Chính vì vậy, Yemen từ lâu không chỉ là “nội chiến Yemen”, mà là chiếc gương phản chiếu cuộc tranh giành ảnh hưởng giữa các thế lực trong vùng.

Nội chiến bùng nổ từ 2014: Houthi chiếm Sana’a, Iran có thêm một quân cờ
Nội chiến Yemen bắt đầu năm 2014 khi lực lượng Houthi (Ansar Allah) – một phong trào Hồi giáo Shiite ở tây bắc – bất ngờ tràn xuống chiếm thủ đô Sana’a, kiểm soát bộ máy nhà nước và kéo đất nước vào chia cắt. Nhờ nguồn cung vũ khí và hậu thuẫn từ Iran, Houthis dần trở thành lực lượng quân sự – chính trị gắn kết nhất Yemen, kiểm soát phần lớn vùng tây bắc, những đoạn biên giới trọng yếu với Saudi và cả dải bờ biển Biển Đỏ.

Theo thời gian, Houthis không chỉ “trụ” được trước chiến dịch quân sự do Saudi dẫn đầu, mà còn vươn thành một trong những “ủy nhiệm” gây rối mạnh nhất của Tehran trong khu vực: phóng tên lửa và drone vào Saudi, từng đưa tầm đánh ra xa hơn, khiến đối thủ luôn phải sống trong trạng thái báo động. Cuộc tấn công – phong tỏa kéo dài của liên quân cuối cùng không đạt mục tiêu tiêu diệt Houthis, và Yemen bước vào một giai đoạn ngừng bắn trên thực tế từ năm 2022.

Nhưng Yemen không yên. Chỉ là nó chuyển sang kiểu hỗn loạn khác.

Ba thế lực chính, ba “ông đỡ” khác nhau: Yemen bị xé thành nhiều mảnh
Yemen hôm nay giống một tấm bản đồ bị xé rách.

Thứ nhất là Houthis ở phía bắc – lực lượng được Iran hậu thuẫn, nắm thủ đô Sana’a và những vùng cốt lõi.

Thứ hai là chính phủ Yemen được quốc tế công nhận, vận hành thông qua Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống (PLC) ra đời năm 2022, do Saudi chống lưng. PLC cố gom các phe rời rạc thành một khối, nhưng thực tế họ chỉ nắm một “mảng chắp vá” gồm tàn quân chính quy, dân quân bộ lạc và một số nhóm Sunni ở miền trung – miền nam, giữ những cứ điểm như Marib, một phần Taiz và Aden.

Thứ ba – và cũng là mảnh ghép làm liên minh vùng Vịnh nứt toác – là Hội đồng Chuyển tiếp Miền Nam (STC), tổ chức ly khai miền nam được UAE hậu thuẫn, thành lập năm 2017 với mục tiêu khôi phục “nhà nước Nam Yemen” đã biến mất sau thống nhất năm 1990. Các lực lượng thân STC được Abu Dhabi hỗ trợ mạnh, từng là mũi nhọn chiến trường nhiều giai đoạn, và những tuần gần đây lại nổi lên như ngọn lửa mới.

Khi mỗi “mảnh Yemen” có một ông đỡ khác nhau, nội chiến tự nhiên biến thành một cuộc giằng co kiểu ủy nhiệm. Và khi hai ông đỡ bắt đầu đánh nhau, Yemen lập tức bước vào pha nguy hiểm hơn.

Từ cùng đánh Houthis đến đâm nhau sau lưng: Saudi–UAE rẽ hai con đường
Năm 2015, Saudi và UAE cùng dẫn đầu can thiệp quân sự để chống Houthis và khôi phục chính phủ Yemen. Khi ấy, khẩu hiệu chung là “dẹp Houthis”. Nhưng càng về sau, mục tiêu chung càng bị những mục tiêu riêng kéo lệch.

Saudi muốn một Yemen thống nhất, ổn định ngay sát biên giới – để không phải sống với một vết thương luôn rỉ máu ở phía nam. Còn UAE lại đặt nặng ảnh hưởng ở miền nam, các cảng biển, các tuyến hàng hải và việc chống khủng bố, đồng thời hậu thuẫn STC – lực lượng công khai theo đuổi độc lập. Hai hướng đi này, về bản chất, đụng nhau trực diện: một bên muốn Yemen “một mảnh”, bên kia lại chống lưng cho Yemen “hai mảnh”.

Những bất đồng từng nằm dưới mặt nước. Giờ thì nổi hẳn lên mặt biển.

Tháng 12 bùng lửa: STC tiến công chớp nhoáng, chiếm các vùng giàu dầu, đụng cả lực lượng thân Saudi
Đầu tháng 12, lực lượng được UAE hậu thuẫn mở chiến dịch tiến công nhanh, giành quyền kiểm soát những tỉnh giàu tài nguyên – có lúc giật cả vị trí từ tay các lực lượng gắn với Saudi – khiến giao tranh đẫm máu bùng phát. Khi “đồng minh trên giấy” bắt đầu bắn nhau ngoài đời, cơn nứt Riyadh–Abu Dhabi không còn che được nữa.

Đỉnh điểm đến vào cuối tháng, khi một động thái quân sự chưa từng thấy xảy ra.

Cú sốc ở cảng Mukalla: Saudi không kích lô hàng UAE, rồi công khai cáo buộc “đe dọa an ninh quốc gia”
Tuần này, Saudi tiến hành không kích nhắm vào một lô hàng của UAE chở các phương tiện tác chiến hướng đến Yemen, tại khu vực cảng Mukalla (miền nam). Đây được xem là bước leo thang quân sự “chưa có tiền lệ” giữa hai nước từng chung chiến tuyến.

Sau đòn đánh, Riyadh công khai cáo buộc Abu Dhabi có hành động “cực kỳ nguy hiểm”, gây phương hại đến an ninh quốc gia Saudi. Ngôn ngữ ấy không còn là kiểu “khác biệt quan điểm”. Nó là cách nói của một bên coi bên kia là rủi ro chiến lược.

UAE đáp lại rằng họ từng hiện diện ở Yemen theo đề nghị của chính phủ Yemen hợp pháp và trong khuôn khổ liên quân do Saudi dẫn đầu, đã “hy sinh đáng kể” để hỗ trợ ổn định, nhất là chống khủng bố. Abu Dhabi nói họ kết thúc sự hiện diện của lực lượng chống khủng bố theo hướng giảm căng thẳng. Sau đó UAE thông báo rút lực lượng khỏi Yemen.

Nhưng rút quân không có nghĩa là hết chuyện. Nó đôi khi chỉ là mở sang một chương khác: chương của các lực lượng ủy nhiệm tự lao vào nhau.

“Chiến dịch hòa bình” và trận ‘Bắc–Nam’: Saudi đưa hải quân áp sát, STC tố bị không kích
Căng thẳng tiếp tục tăng khi Saudi triển khai hải quân ngoài khơi Yemen, ngay sau khi các lực lượng thân Riyadh phát động một chiến dịch trên bộ mà họ gọi là “hòa bình” để tái chiếm các khu vực từ tay lực lượng ly khai miền nam.

Phía STC bác bỏ chữ “hòa bình”, tố Saudi đánh lừa cộng đồng quốc tế, và tuyên bố đây là một cuộc chiến “Bắc–Nam”. Họ cũng cáo buộc Riyadh tiến hành nhiều đợt không kích vào vị trí của họ, trong khi Saudi không lập tức bình luận.

Trong một cuộc nội chiến vốn đã nhiều tầng, việc một phe gọi trận đánh là “Bắc–Nam” giống như châm dầu vào ký ức chia cắt: nó đánh thức câu chuyện cũ về một Yemen từng là hai quốc gia.

STC “đóng dấu” tham vọng: tuyên bố sẽ trưng cầu độc lập trong 2 năm
Ngay giữa lúc giao tranh nóng lên, STC tuyên bố sẽ tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về độc lập trong vòng hai năm, nhằm “thực thi quyền tự quyết của người miền Nam”. Đó là lời tuyên bố không chỉ gửi tới Riyadh, mà gửi tới cả thế giới: miền nam muốn một lối đi riêng, dù cái giá phải trả có thể là một cuộc chiến mới chồng lên cuộc chiến cũ.

Nếu điều này thành hiện thực, Yemen sẽ không chỉ “nội chiến”, mà có nguy cơ rơi vào kịch bản chia tách chính trị kéo dài – một vết nứt khó hàn gắn ngay cạnh biên giới Saudi và trên cửa ngõ hàng hải chiến lược.

Vì sao Yemen cứ vỡ mãi? Lịch sử trăm năm như một cái bóng dài
Yemen hiện đại vốn đã mang sẵn vết nứt. Miền bắc giành độc lập khỏi Đế quốc Ottoman sau 1918. Miền nam còn dưới ảnh hưởng Anh cho đến khi độc lập năm 1967. Hai nhà nước tồn tại tách biệt hơn hai thập niên trước khi thống nhất năm 1990. Rồi chẳng bao lâu, nội chiến 1994 nổ ra, phe ly khai miền nam thất bại, những ấm ức không được giải quyết tiếp tục âm ỉ.

Vì thế, khi chiến tranh 2014–nay bùng lên, Yemen giống một căn nhà đã nứt móng: chỉ cần thêm một cú va, nó nứt ra theo đúng những đường nứt cũ.

“Bước ngoặt nguy hiểm”: vì Riyadh và Abu Dhabi bất đồng tận gốc về tương lai Yemen
Các nhà quan sát cho rằng những leo thang chưa từng có phản ánh bất đồng nền tảng giữa Saudi và UAE về cấu trúc chính trị tương lai của Yemen và cán cân ảnh hưởng bên trong nước này. Khi hai đồng minh từng cùng đánh Houthis nay quay sang khóa nòng vào nhau, Yemen bước vào giai đoạn “dễ bùng nổ và nguy hiểm” nhất: liên minh bị vỡ, kẻ thù cũ chưa bị đánh bại, còn kẻ thù mới lại xuất hiện ngay trong hàng ngũ.

Nói cách khác: cuộc chiến ủy nhiệm đang nuốt chính những người từng dùng nó.

Ai hưởng lợi? Houthis nhìn sự chia rẽ của đối thủ như món quà
Trong bức tranh ấy, Houthis – lực lượng từng bị liên quân dồn đánh suốt nhiều năm – có lý do để bình thản. Khi các đối thủ chính tự phân rã, Houthis sẽ coi đó là lợi thế chiến lược: kẻ thù bận đánh nhau thì sức ép lên họ giảm, không gian củng cố quyền lực tăng.

Houthis từng phóng tên lửa và drone vào cả Riyadh lẫn Abu Dhabi trong quá khứ. Họ hiểu rất rõ: chỉ cần đối thủ chia rẽ, thời cơ sẽ tự mở cửa.

Yemen sẽ đi về đâu? Một đất nước mệt mỏi, nhưng các “người chơi” chưa chịu dừng
Yemen vốn đã nghèo, bất ổn và đầy vũ khí. Bây giờ, khi các “ông lớn” vùng Vịnh công khai đấu nhau, đất nước này có nguy cơ bị chia nhỏ hơn nữa: miền bắc cố thủ, miền nam ly khai, chính phủ trung ương yếu ớt, các tỉnh giàu dầu bị giành giật, còn người dân thì kẹt giữa những lịch cúp điện, giá nhiên liệu, và nỗi sợ bom rơi bất cứ lúc nào.

Câu hỏi lớn không chỉ là: Saudi và UAE sẽ xuống thang hay leo thang? Mà còn là: các nước phương Tây – vốn coi cả Riyadh lẫn Abu Dhabi là đối tác chiến lược – sẽ phản ứng ra sao khi hai “trụ cột” trong khu vực bắt đầu kéo Yemen vào một vòng xoáy mới?

Yemen từng là nơi các đồng minh bắt tay nhau để đánh một kẻ thù chung. Giờ Yemen lại trở thành nơi đồng minh quay lưng, và mỗi cú nổ không chỉ làm rung một bến cảng hay một doanh trại… mà làm rung cả trật tự mong manh của Trung Đông.