Không nên ăn bưởi khi uống thuốc

[trungthuc]

Bưởi có vị vừa chua, vừa ngọt, lại vừa đắng, là loại trái cây chứa dồi dào vitamin C, chất xơ, ít tạo ra năng lượng, thích hợp cho chế độ ăn uống giảm cân mà vẫn thỏa mãn khẩu vị chua ngọt và mặn (nếu cho chấm với muối ớt). Nhưng một trái bưởi tưởng chừng vô hại này lại có thể làm thay đổi cách mà cơ thể sẽ hấp thu thuốc, gây ra các phản ứng phụ nguy hiểm.

(Minh họa)
Do bưởi gây ra, chứ không phải là do rượu
Tác động của nước ép bưởi đến việc hấp thu thuốc chỉ mới được phát hiện ra vào năm 1989 một cách thật tình cờ: Khi xem xét thử một loại thuốc có tương tác với rượu như thế nào, nước bưởi ép đã được bỏ vô thêm vào rượu để che đi hương vị cay xè của rượu.

Rượu có phá tác dụng của thuốc hay không thì vẫn chưa biết rõ, nhưng người ta lại phát hiện ra rằng, bưởi lại tương tác với thuốc, đẩy nồng độ thuốc lên cao trong máu, gây ra các phản ứng phụ bất lợi cho cơ thể, và trong vài trường hợp có thể nguy hiểm đến sinh mạng.

Bưởi làm tăng nồng độ của thuốc trong máu

Thuốc uống vào sẽ được hấp thu ở ruột non, đi qua tĩnh mạch cửa ngỏ vào gan, sau đó theo máu đi ra khắp cơ thể. Ngay tại lớp tế bào biểu bì của ruột non, một phần thuốc sẽ được chuyển hóa thành những chất khác, để rồi bị cho loại bỏ ra khỏi cơ thể như một hình thức giải độc. Gan cũng có chức năng chuyển hóa để cho giải độc tương tự, nếu cần. Như vậy, số lượng thuốc thực sự đi vào máu để trị bệnh bị sẽ ít hơn so với số lượng thuốc chúng ta đã uống vào.

Việc chuyển hóa giải độc này xảy ra với sự xúc tác của các enzyme có tên là CYPs (*). Men CYPs này có trong ruột và gan. Chính nhờ các enzyme CYPs này mà nồng độ thuốc trong máu sẽ giảm xuống. Các loại thuốc khi được cho thử nghiệm lâm sàng, thường dựa vào mức thuốc còn đọng lại trong máu.

Nếu uống cùng lúc hai loại thuốc khác nhau, trong đó có một loại ức chế enzyme CYPs, thì thuốc còn lại sẽ bị cản trở quá trình chuyển hóa và cho thải trừ. Hậu quả là thuốc có thể sẽ tích lũy trong cơ thể, làm gia tăng nồng độ trong máu và gây ra ngộ độc. Khi cho kê toa, bác sĩ sẽ cân nhắc về mối nguy cơ tương tác bất lợi này.

Bưởi cũng có sự tương tác bất lợi với thuốc tương tự giống như vậy. Trong bưởi có các hợp chất furanocoumarins. Những chất này sẽ ức chế hoạt động của enzyme CYPs, nên việc chuyển hóa một phần thuốc sẽ bị hạn chế cho đào thải ra. Hậu quả là nồng độ thuốc trong máu sẽ tăng cao so với dự tính, và gây ra các phản ứng phụ bất lợi cho sức khỏe, tương tự như đang dùng quá liều thuốc.

Những loại thuốc bị ảnh hưởng không tốt do bưởi

Các cuộc nghiên cứu cho thấy, bưởi có thể làm gia tăng nồng độ thuốc trong máu của hơn 85 loại thuốc khác nhau. Các loại thuốc sau đây được xác nhận là bị ảnh hưởng do bưởi:

- Thuốc trị cao mỡ máu (cholesterol) thuộc loại statins như Atorvastatin (Lipitor)Lovastatin (Mevacor),Simvastati n (Zocor)… mà các phản ứng phụ có thể gây ra đau cơ bắp.
- Thuốc trị cao huyết áp: Đa số các loại thuốc cao huyết áp đều không bị ảnh hưởng do tiêu thụ bưởi. Tuy nhiên, vài loại thuốc huyết áp sau đây sẽ bị ảnh hưởng: Felodipine, Nifedipine (Procardia), Losartan (Cozaar), Eplerenone (Inspra). Hậu quả là không kiểm soát được mức huyết áp mong muốn, tùy thuộc vào cơ chế hạ huyết áp của thuốc.
- Thuốc ổn định nhịp tim: một vài loại thuốc như Amiodarone, Dronedarone…bị ảnh hưởng do bưởi và làm thay đổi nhịp tim bất thường.
- Thuốc kháng sinh chống nhiễm khuẩn như Erythromycin, Rilpivirine, Primaquine, Albendazole cũng bị ảnh hưởng do bưởi, gây ra rối loạn nhịp tim.
- Một số loại thuốc khác như thuốc chống đông máu (Apixaban, Rivaroxaban…), các loại thuốc chống trầm cảm như Valium, Triazolam…, thậm chí thuốc làm giảm rối loạn cương dương như Viagra, Cialis… cũng bị ảnh hưởng do bưởi.

Bưởi ngoại hay bưởi ta đều có ảnh hưởng đến thuốc

Các tài liệu về sự tương tác giữa thuốc và bưởi đều dùng chữ "grapefruit" để ám chỉ "bưởi", nhưng grapefruit không phải là loại bưởi thông dụng ở VN.

Bưởi ta, tên khoa học là Citrus maxima, tiếng Anh gọi là pomelo, vỏ màu xanh đến vàng có múi dày, vị ngọt, đắng hoặc chua ngọt tùy loại như bưởi Biên Hòa, bưởi Năm Roi, bưởi Đoan Hùng,..
Bưởi ngoại, tên khoa học là Citrus sinesis, tiếng Anh gọi là grapefruit. Đây là loại trái cây lai giống tự nhiên giữa bưởi ta pomelo và cam. Trái grapefruit nhỏ hơn bưởi ta, và thường kết thành từng chùm, vỏ mỏng và múi bưởi có màu đỏ.

Cả hai loại, bưởi ta (pomelo) hay bưởi ngoại (grapefruit) đều thuộc họ cam chanh (citrus) và đều có hiệu ứng tương tác với nhiều loại thuốc tây như đã nói ở trên. Kể cả cùi bưởi thường dùng để nấu chè, cũng có tương tác ít nhiều với thuốc.

Tuy nhiên, không phải tất cả loại trái cây họ cam chanh đều gây hiệu ứng bất lợi này, chẳng hạn cam và chanh lại không có vấn đề như bưởi. Do đó, uống thuốc vẫn có thể ăn cam quýt.

Thời gian tương tác có thể kéo đến vài ba ngày

Việc phát hiện bưởi gây ra tương tác thuốc cũng còn quá mới nên khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu mở rộng thêm với nhiều loại thuốc và các loại trái cây khác.

Thời gian ức chế enzyme CYPs của chất furanocoumarins trong bưởi có thể kéo dài đến vài ba ngày, do đó ăn bưởi hay uống nước ép bưởi trước, đồng thời hoặc sau khi uống thuốc đều có thể bị ảnh hưởng không tốt.

Nếu thèm bưởi, mà nhịn không nổi, bạn nên tham khảo với bác sĩ để cho đổi loại thuốc khác thích hợp với cơn thèm của mình. Nhưng tốt nhất là không nên ăn bưởi khi uống thuốc.

Vũ Thế Thành

(*) Enzyme cytochrome P450 3A4 (CYP3A4) được tìm thấy trong ruột non và gan.