Từ việc xử Giang Thanh, vợ của chủ tịch Mao Trạch Đông năm 1980, đến phiên xử Bạc Hy Lai vừa rồi, ngành ṭa án Trung Quốc đă đi qua hai phiên ṭa đặc biệt, thu hút chú ư của cả thế giới và để lại những câu đối chất kinh điển.
Hai "phiên ṭa thế kỷ" xét xử Giang Thanh và Bạc Hy Lai cách nhau 32 năm. Ảnh: CNN
Jaime FlorCruz, cựu phóng viên của tạp chí Time tại Bắc Kinh, chuyên gia về xă hội và chính trị Trung Quốc, sống tại nước này từ năm 1971 và tốt nghiệp khoa Lịch sử Đại học Bắc Kinh, mới đây có bài viết về hai phiên ṭa đều được mệnh danh là "phiên ṭa thế kỷ" của Trung Quốc.
Phiên ṭa xét xử Bạc Hy Lai, cựu bí thư thành ủy Trùng Khánh, chính trị gia sáng giá một thời ở Trung Quốc, gợi nhớ đến một phiên ṭa khác mà FlorCruz từng theo sát để đưa tin.
Đó là phiên ṭa vào đầu những năm 1980, xét xử "bè lũ bốn tên". Phiên ṭa xét xử Giang Thanh, vợ của cố chủ tịch Trung Quốc Mao Trạch Đông, và ba tay chân. Từ một diễn viên , Giang Thanh vươn lên ngang hàng với các lănh đạo cấp cao của Trung Quốc v́ mối quan hệ thân mật với chủ tịch Mao.
Tuy nhiên, chỉ một tháng sau khi ông Mao qua đời năm 1976, "bè lũ bốn tên" và các cấp dưới bị bắt rồi bị cáo buộc những tội danh nghiêm trọng, bao gồm âm mưu ám sát chủ tịch Mao cũng như tổ chức cuộc nổi dậy vũ trang.
Phải mất hơn 4 năm, "bè lũ bốn tên" mới được đưa ra xét xử. Tuy nhiên, với các nhà quan sát, nó lại rất đáng để chờ đợi. Đây được coi là phiên ṭa tầm cỡ thế kỷ với những t́nh tiết liên quan đến âm mưu chính trị đầy kịch tính và có những câu nói vô cùng đáng nhớ.
Hơn 600 người, phần lớn là các quan chức chính phủ, đại diện người dân, gia đ́nh bị cáo và số ít các phóng viên được lựa chọn của Trung Quốc được gửi giấy mời tới dự phiên ṭa. Các phóng viên quốc tế không được phép tham dự. Tuy nhiên, đây vẫn thực sự là phiên ṭa lớn và vượt ra khỏi biên giới Trung Quốc. Nó được đưa tin khắp thế giới.
Đây là lúc Trung Quốc chưa thoát khỏi bóng tối của thời kỳ trước, hệ thống chính trị vẫn rối rắm và truyền thông bị kiểm soát chặt chẽ.
Phiên xét xử kéo dài gần hai tháng. Các phóng viên quốc tế phải phụ thuộc rất nhiều vào những thông tin chính thức chỉn chu đến từng câu chữ mà báo chí nhà nước Trung Quốc đưa ra, cùng với một số h́nh ảnh hiếm hoi trên truyền h́nh.
Cựu phóng viên của Time nhớ đă thức rất nhiều đêm để xem những trích đoạn của đài truyền h́nh trung ương Trung Quốc (CCTV) về quá tŕnh xét xử, cùng với những đồng nghiệp người Trung Quốc. Họ đă dành nhiều thời gian để phân tích những ǵ thực sự diễn ra đằng sau phiên ṭa, nhằm t́m đến những nguồn tin không chính thức và cung cấp những thông tin hấp dẫ, bên cạnh nguồn tin nhà nước.
Cũng giống như vụ xử Bạc Hy Lai mới đây, phiên xử "bè lũ bốn tên" đă thu hút sự chú ư hơn cả dự kiến ban đầu và nhiều bất ngờ. Tại phiên ṭa, nữ diễn viên một thời tự biện hộ cho ḿnh chống lại tội phản quốc bằng cách tuyên bố rằng mọi thứ mà bà làm đều được chủ tịch Mao cho phép.
"Tôi là con chó của chủ tịch Mao", Giang Thanh hét lên trước vành móng ngựa. "Ông ấy nói tôi cắn ai là tôi cắn".
Khi được nói lời nói cuối cùng trước ṭa, người phụ nữ 66 tuổi nói bà đă "chuẩn bị chết" để chiến đấu cho chồng và là lănh tụ của bà.
Đầu năm 1981, Giang Thanh bị tuyên án tử h́nh nhưng được hoăn thi hành án hai năm, sau đó giảm xuống c̣n chung thân. Vài năm sau, bà tự vẫn khi bị quản thúc tại gia.
Minh bạch hay không?
Ông Bạc Hy Lai tại ṭa sáng 22/8. Ảnh: Weibo
Theo dơi vụ xét xử Bạc Hy Lai tuần vừa rồi, FlorCruz băn khoăn không rơ cách thức xử án có ǵ thay đổi so với vụ án của Giang Thanh ba thập kỷ trước đây..
"Đây là phiên ṭa cởi mở của Trung Quốc, cho Bạc Hy Lai cơ hội được phản bác các công tố viên và tŕnh bày về vụ án của ḿnh trước công chúng", David Zweig, chuyên gia tại một đại học ở Hong Kong nói.
Trên thực tế, phiên ṭa kéo dài 5 ngày này hấp dẫn và thực chất hơn tưởng tượng. Đa số mọi người đều đă dự đoán phiên ṭa sẽ đóng khung trong những bản luận tội và lời lẽ định sẵn. Nhưng bị cáo Bạc được phát biểu nhiều lần và được đối chất với các nhân chứng trong khoảng thời gian khá dài. Về việc này, chính bản thân Bạc cũng gửi lời cảm ơn ṭa án, đặc biệt là chủ tọa phiên ṭa.
"Thẩm phán lần này là một chuyên gia có bằng luật chính quy, không giống như chủ tọa Giang Hoa trong vụ xét xử bè lũ bốn tên, là một cựu quân nhân trong cuộc Trường chinh", Li Weijia, một nhà sản xuất phim nói. "Ngoài ra, Bạc cũng có các luật sư bào chữa do chính ông và gia đ́nh thuê chứ không phải là được chỉ định. Điều này không xảy ra trong phiên ṭa 30 năm trước".
Nhà chức trách Trung Quốc ca ngợi đây là phiên ṭa "cởi mở và công khai" với việc đăng tải những h́nh ảnh, đoạn video và các trích dẫn diễn biến phiên ṭa trên tài khoản mạng xă hội Sina Weibo cho tất cả mọi người theo dơi.
"Đây là một bước tiến lớn", nhà phân tích chính trị Victor Gao nói. "Nó thể hiện sự tích cực của chính quyền, cho thấy họ không có ǵ phải giấu. Nó giúp tăng cường tính minh bạch và là dấu hiệu tốt cho những cải cách tư pháp và cải cách chính trị lớn hơn".
Sự thật được chọn lọc
Tuy nhiên, các nhà quan sát lại cho rằng tŕnh tự của phiên ṭa chỉ được công khai một phần, và những công bố trên Weibo đă được kiểm duyệt chặt chẽ.
"Tôi nghĩ rằng chúng ta đang được theo dơi một sự thật có chọn lọc", Donald Clarke, giáo sư Học viện Luật thuộc Đại học George Washington, Mỹ, nói. "Những nội dung đăng trên Weibo không phải là bản đầy đủ".
Clarke cũng cho rằng việc công bố diễn biến phiên ṭa trong ngày đầu tiên đầy đủ và phong phú hơn so với ngày thứ hai và những ngày về sau. "Dường như có ai đó ở một nơi nào đó quyết định rằng nên cung cấp ít thông tin hơn", ông nói.
Phóng viên chen chúc chụp lại h́nh ảnh đầu tiên của ông Bạc Hy Lai qua màn h́nh chiếu tài khoản weibo của ṭa án. Ảnh: SCMP
Chỉ có 19 phóng viên Trung Quốc "đáng tin tưởng" được cho phép vào pḥng xử án. Các phóng viên quốc tế và nhiều người quan tâm khác lại một lần nữa phải t́m những nguồn tin ở bên ngoài để lấp đầy những khoảng c̣n trống từ thông tin trên Weibo của ṭa án.
Thông tin được ṭa công bố chính thức thực ra cũng là tốt cho Bạc Hy Lai. Vào phiên xét xử cuối cùng sáng 26/8, Bạc được nói lời cuối cùng trong gần nửa tiếng, thời lượng nhiều hơn nhiều so với bản công bố của ṭa.
Bạc giải thích việc phản cung là bởi ông phải chịu "áp lực lớn" trong suốt 17 tháng bị quản thúc và thẩm vấn. Sau khi Bạc nói, 5 thành viên trong gia đ́nh ông đứng dậy, vỗ tay và nói: "Rất tốt, Hy Lai. Chúng ta sẽ luôn ủng hộ em".
Tuy không thể biết toàn bộ sự thật qua Weibo, nhưng Li Weijia cho rằng phiên ṭa cũng mở ra những hy vọng mới. "Chúng ta có thể cảm nhận được một phần những việc diễn ra bên trong pḥng xét xử, đặc biệt là việc Bạc nói không với những tội danh chống lại ḿnh trước mặt thẩm phán và những người thân".
Như cũ
Tuy nhiên, một số điều vẫn không thay đổi ở Trung Quốc, dù ngành tư pháp đă đạt được nhiều tiến bộ và cải cách trong những năm qua.
Ví dụ, năm 1981, ṭa án Trung Quốc rất thờ ơ với việc công bố quy tŕnh tố tụng mang tính bước ngoặt khi "Phiên ṭa xét xử bè lũ phản cách mạng Lâm Bưu, Giang Thanh", và tuyên bố các bị cáo phạm tội "phản cách mạng" trước cả khi xét xử.
Hơn ba thập kỷ sau, hiện không có ai dám dự đoán Bạc Hy Lai được trắng án. Phiên ṭa hiển nhiên là sẽ công bố có tội v́ các điều tra trước đó đều khẳng định như vậy.
Trong vụ án của Bạc Hy Lai, các nhà quan sát nói nhà chức trách Trung Quốc tỏ ra rất thận trọng. "Họ muốn Bạc sẽ phải hổ thẹn trong quăng đời c̣n lại và không có cơ hội nào để quay lại chính trường. Nhưng họ không muốn bị mang tiếng và họ chỉ muốn nhanh chóng kết thúc việc này để bắt đầu một trang mới", Gao nói.
Đến thời điểm này, mọi chuyên gia đều nhận định, ṭa án sẽ công bố bản án có tội. "Khoan hồng cho những người thú nhận, phạt nặng với những người chống đối", đó là nguyên tắc chỉ đạo trụ cột của hệ thống tư pháp Trung Quốc.
Với thái độ thách thức và tuyên bố không nhận tội của Bạc, câu hỏi duy nhất c̣n được đặt ra là mức án sẽ như thế nào mà thôi.
Vũ Hà (theo CNN)
Hai phiên ṭa thế kỷ của Trung Quốc
