Hiện nay, có nhiều người đưa ra lư lẽ: “Lănh đạo cái lũ dân ngu này phải có kế sách mới được. Chính phủ định làm việc ǵ cứ thế mà làm, không cần thông báo, giải thích hay chờ đợi ǵ cả. C̣n khi nào dân chúng có tri thức, đạo đức th́ đưa họ đến với văn minh cũng chưa muộn.” Nhưng theo tôi, nếu thực hiện theo cách nói trên th́ sẽ thất bại ngay từ đầu. V́ sao vậy?
Fukuzawa Yukichi
Đă bao năm, nhân dân phải chịu nhiều khổ đau dưới chế độ chính trị chuyên quyền. Điều nghĩ trong ḷng không dám nói ra miệng, hay sẵn sàng nói láo miễn sao khỏi mang vạ vào thân, lừa đảo cũng được cho qua. Gian dối, nguỵ tạo trở thành cách sống. Không thành thật trở thành thói quen hàng ngày. Làm sai không dám nhận, lại c̣n tím cách đổ lỗi cho người khác. Không c̣n ai biết hổ thẹn, biết tức giận, chỉ biết suy b́ tị nạnh, ghen ăn tức ở. C̣n việc nước, việc quốc gia là việc “chùa”, hơi đâu mà lo nghĩ.
Chính phủ đă dùng nhiều biện pháp nhằm thay đổi những tập quán xấu nói trên, lúc khuyên nhủ, khi răn đe, đôi khi dùng cả quyền lực cưỡng chế dân chúng… Nhưng các biện pháp hầu như đều phản tác dụng, dường như chỉ càng làm cho người dân thêm mất ḷng tin nơi chính phủ. Trên xa lánh dưới, dưới chẳng muốn gần trên. Theo thời gian cái sự xa lánh ấy tạo ra cho mỗi tầng lớp trong xă hội một khí chất khác nhau. Và người ta gọi chúng là “khí chất Vơ sĩ”, “khí chất Thị dân”. Khí chất này, nếu chỉ nh́n vào từng cá nhân hay chỉ nh́n phiến diện th́ khó thấy. Nhưng nếu nh́n vào tổng hợp các hiện tượng xă hội th́ chúng ta sẽ hiểu rơ thực trạng của nó.
Phải công nhận là trong các quan chức chính phủ hiện nay có rất nhiều người tốt, có tấm ḷng nhân hậu. Bản thân tôi, khi nh́n vào các quan chức đó cũng phải thừa nhận họ không có điểm ǵ đáng phàn nàn cả, ngược lại ở họ có nhiều điểm rất đáng học hỏi. Nhưng khi họ tập hợp trong chính phủ th́ không hiểu sao công việc cứ rối nhhư tơ ṿ. Chính phủ đă vậy, c̣n dân chúng th́ sao? Trong nhân dân, có không ít người trung thực, chính trực. Nhưng không hiểu sao, mỗi khi quan hệ với chính quyền th́ nhân cách lại thay đổi, trở nên dối trá, nguỵ biện, trơ tráo, lừa dối cả chính quyền. Quan chức và dân chúng trong một nước mà cứ như là hai cái đầu trên một cái cổ vậy.
Trên cương vị cá nhân th́ người nào cũng tỏ ra thông thái. Nhưng hễ trở thành quan chức chính quyền ch́ sự thông thái thường thấy lại biến đi đâu mất. Khi đứng một ḿnh th́ ai nói cũng hay cả. Nhưng khi tập hợp nhau trong một tập thể th́ cái cảnh trống đánh xuôi kèn thổi ngược thường xuyên xảy ra.
Tôi buộc phải nói rằng chính phủ Nhật Bản hiện nay là một tổ chức của nhiều người có tri thức, tập hợp nhau lại để làm một việc hồ đồ. Có lẽ họ đă không thể phát huy được cá tính v́ bị trói buộc bởi nếp nghĩ theo kiểu “chủ nghĩa b́nh yên vô sự”.
Chính sách của chính phủ không hiệu quả cũng do vậy. Bằng một số kế sách như dùng những lời lẽ hoa mỹ mị dân, dùng quyền lực, áp đặt văn minh… chính phủ có thể giật dây được dân chúng. Nhưng như thế cũng chỉ là nhất thời mà thôi. Chính phủ trị dân bằng uy quyền th́ dân sẽ đáp lại bằng sự giả vờ chấp hành. Chính phủ lừa dối dân th́ dân cũng sẽ tạo ra vỏ bọc hữu hiệu. Mà cứ như vậy th́ không thể chỉ dựa vào quyền lực để thúc đẩy văn minh xă hội.
ĐÁNG BUỒN LÀ NƯỚC TA CHỈ CÓ NGƯỜI NHẬT MÀ KHÔNG CÓ QUỐC DÂN NHẬT
Vậy phải làm cách nào để khai hoá văn minh tại nước ta? Trước hết phải quét sạch “cái khí chất” đă thấm sâu trong ḷng người. Dùng biện pháp hành chính mệnh lệnh của chính phủ cũng khó. Thuyết giảng cho từng người chắc chắn sẽ thất bại. Cần phải có những người gây dựng được sự nghiệp mà mọi người dân đều tự giác tham gia, phải đặt ra mục tiêu rơ ràng để nhân dân tin cậy.
Thế th́ ai sẽ là người làm được việc này? Trong giới Nông, Thương rơ ràng chẳng có ai. Trong giới học giả Quốc học hoặc Nho học cũng không thấy gương mặt nào. Xem ra chỉ có những người trong nhóm Tây học là có thể gánh vác được nhiệm vụ đó. Gần đây, những nhà Tây học tăng lên đáng kể. Họ đọc sách dịch, nghiên cứu văn minh châu Âu. Tuy vậy, không phải ai trong số họ cũng đều hiểu được cặn kẽ về văn minh phương Tây. Ngược lại có nhiều người hiểu được, lư giải được, cắt nghĩa được nhưng lại không sao biến chúng thành hiện thực. Họ nói được nhưng không làm được điều ḿnh nói.
Hiện nay, thực tế cho thấy hầu hết các nhà Tây học xă hội ta đều chỉ mơ đến một chức vụ cao trong chính phủ, họ không màng làm trong khu vực tư nhân. Nhận thức của họ chẳng khác là bao so với các nhà Nho học trước đây, học để ra làm quan. Bụng dạ hủ nho đội lốt Tây Âu, đúng y như câu nói của người xưa: “B́nh mới rượu cũ”. Đương nhiên, trong số các nhà Tây học đang làm quan chức chính phủ, không phải tất cả đều háo danh, tham lam bổng lộc. Suy cho cùng, nó là kết quả của quan niệm giáo dục cố hữu ở nước ta: “Làm quan là cách tiến thân tốt nhất trong mọi cách tiến thân”. Trong suốt hàng ngàn năm qua, quan niệm đó đă thấm sâu vào máu thịt, đă thành nếp trong suy nghĩ của con người. Chính v́ thế mà từ đời này qua đời khác, người ta chỉ học để làm quan chứ có ai muốn học để làm dân đâu. Làm quan đă trở thành cái đích trong cuộc đời. Ngay cả các bậc tiên sinh danh giá cũng không thoát khỏi ảnh hưởng đó. Tuy nhiên, xu hướng “làm quan” cũng là điều dễ hiểu v́ khí chất xă hội đă khiến người ta phải như vậy. Cứ thế, trào lưu “quyền lực là ch́a khoá vạn năng” nhiễm sâu vào ḷng người. Nên dân ta ai cũng chỉ muốn làm công sở chính quyền, rồi t́m cách leo lên hàng quan chức chính phủ để có quyền hành và bổng lộc. Thí dụ: gần đây trên các tờ báo, hiếm thấy bào viết nào có ư kiến ngược lại với ư kiến chính phủ. Lâu lâu chính phủ đưa ra được một vài chính sách cải cách nho nhỏ, tức th́ những bài viết tán dương tâng bốc chính phủ xuất hiện đầy rẫy trên mặt báo. Những bài viết như vậy có khác nào thái độ phỉnh nịnh khéo léo của các cô gái làng chơi để lấy ḷng khách mua hoa đâu. Tệ hại hơn nữa, những người viết bài đó lại chính là những thành viên trong nhóm Tây học. Thật khó có thể chấp nhận. Họ đâu có phải là “gái làng chơi” và lại càng không phải là những kẻ tâm thần hay thiếu hiểu biết.
Thái độ xu nịnh và suy nghĩ cơ hội đang đầy rẫy trong xă hội Nhật Bản như hiện nay là do đâu? V́ chưa có một minh chứng thực tế nào chứng tỏ có tự do dân quyền trong xă hội, v́ người Nhật Bản đă nhiễm quá nặng bản chất tính nhu nhược, không c̣n nh́n ra bản sắc vốn có của ḿnh.
Tóm lại, hiện nay Nhật Bản có chính phủ, có cả dân. Nhưng có lẽ chúng ta mới chỉ có dân mà chưa có “quốc dân Nhật Bản”. Điều này có nghĩa là để thay đổi được khí chất trong dân, để tiến hành mở mang văn minh thành công th́ các nhà Tây học hiện nay cũng chẳng giúp ích được ǵ.
Phạm Hữu Lợi dịch (Nhà xuất bản Trẻ), trích từ tưtưởng.org
Fukuzawa Yukichi, Khuyến học (1872-1876)
Cái ǵ đẻ ra “Khí chất nhu nhược” của người Nhật bản?
