"Tôi là một người hát rong, sung sướng được làm người hát rong của thế kỷ" - nhạc sĩ Phạm Duy.
Chiều 27/1/2013, nhạc sĩ Phạm Duy đi vào cõi vĩnh hằng ở tuổi 93. Với một số lượng nhạc phẩm đồ sộ, không mấy người Việt không biết đến ca khúc Phạm Duy, nhưng do những đứt gãy lịch sử, không phải ai cũng có thể hiểu đầy đủ về con người nhạc sĩ Phạm Duy, nhất là khi ông đã có một thời gian vắng mặt khá lâu ở quê hương.
Để giúp bạn đọc hiểu thêm về một trong những người nhạc sĩ làm nên diện mạo âm nhạc Việt Nam, chúng tôi xin giới thiệu một phần những thổ lộ của ông với nhạc sĩ Tuấn Khanh vào năm 1996, gần mười năm trước khi Phạm Duy về định cư tại Việt Nam.
Nhạc sĩ Phạm Duy, chụp cách đây một năm tại tư gia.
Ảnh SGTT. Tôi là một người hát rong, sung sướng được làm người hát rong của thế kỷ.
- Trong những năm tháng còn ở quê nhà, người ta tìm thấy một Phạm Duy xuất hiện ở khắp nơi; từ chuyện tranh đấu cho đến những du ca buồn cho đất mẹ đang oằn mình bởi chiến tranh và bom đạn, những khúc tình ca thoáng ẩn hiện cho nỗi buồn chia cắt đất nước, những bài tục ca thời thượng với đám trẻ hippy... đâu đâu cũng có dấu chân ông. Xin được hỏi, ông đã tìm thấy nơi mình bản chất là một nhạc sĩ đơn thuần đau lòng trước vận nước, hay là một người hoạt động xã hội, một người muốn làm chính trị và sử dụng tài năng âm nhạc vào mục đích đó?
Nhạc sĩ Phạm Duy: Người hát rong đã suốt đời không nhận làm một chú hề cho vua chúa (bouffon du roi), đã chọn người dân là đối tượng, rồi trong một thời loạn lạc chia ly đã tự nguyện làm người “khóc cười theo mệnh nước nổi trôi” thì làm sao mà im tiếng hát trước những buồn vui của dân tộc được? Trong một nước có quá nhiều biến cố chính trị như nước ta, tôi cũng công nhận rằng nhiều phen tôi bị chính trị bủa vây, nhưng tôi đã cố gắng tránh nó... Không biết tôi có tránh nổi nó chưa? Hay cứ bị người ta đeo vào mình hết nhãn hiệu này tới nhãn hiệu khác?
- Ông có tin rằng mình đã gắn liền với một giai đoạn lịch sử của Việt Nam và thực sự đã góp phần ít nhiều tác động vào nó (bằng cá tính của mình, bằng lời ca tiếng đàn của mình)?
Nhạc sĩ Phạm Duy: Tôi cũng muốn tin như vậy nhưng trong thực tế, lời ca tiếng hát nhỏ nhoi của lũ nghệ sĩ chúng tôi không có tác động gì tới thời cuộc, ngoài việc có thể làm rung động trái tim hay lương tâm con người.
- Được biết năm 1986 là giai đoạn khủng hoảng rất lớn của ông, xin ông cho biết thêm về sự khủng hoảng đó. Một trong những lý do chính có phải là nỗi buồn xa xứ không?
Nhạc sĩ Phạm Duy: Đó là lúc, cũng như hầu hết những người xa xứ, tôi quá mệt mỏi vì trong suốt 15 năm, tôi chưa ra khỏi cơn chấn động và tự dìm mình vào loại nhạc than vãn với bài Tình thu là một ví dụ. Nhưng ít lâu sau đó, tôi bỗng nhìn thấy trong thế giới có nhiều sự đổi thay khiến cho nước tôi rồi cũng sẽ phải được giải quyết theo một chiều hướng tốt... Thế là tôi vươn ra khỏi những tình cảm chật hẹp để soạn mười bài hát cho những năm 2000, đó là mười bài Rong ca.
- Đã có bao giờ ông tiếc nuối vì đã xa quê hương không? Nỗi buồn xa xứ hiện diện bên trong ông đã tác động như thế nào đến ca khúc và sự sáng tác của ông? Những suy nghĩ của ông về quê nhà nói chung như thế nào?
Nhạc sĩ Phạm Duy: Ai xa quê hương mà chẳng tiếc nuối? Càng xa quê hương lại càng yêu quê hương hơn – nghe lại điệp khúc bài Tình hoài hương đi! Nhưng nghệ sĩ là hạng người thường thích bay nhảy, tôi lại có máu giang hồ từ nhỏ, và ra với thế giới thì lại học hỏi được nhiều, tôi chưa bao giờ hối hận là đã ra đi. Nhưng cuộc ra đi nào cũng phải có ngày về. Về lúc nào và ra sao là tuỳ mỗi người. Tôi hy vọng sẽ gặp lại quê hương và hát cho đồng bào nghe, trước khi chết.
Nhạc sĩ Phạm Duy.
Ảnh: TNO. Sống rất phóng túng và nhất là sống trong một thời đại rất náo động thì – hoặc ít hay nhiều – tôi có thể đã làm nên những điều lầm lỗi. Tôi rất muốn được xin lỗi nhiều người.
- Ước muốn lớn nhất của ông ở tuổi 76 là gì, thưa nhạc sĩ?
Nhạc sĩ Phạm Duy: Là cứ được sống như thế này, mãi mãi. Xin sức khoẻ đừng quá mau sút giảm. Mong cứ được đi hát đều đều, nay Paris, mai Sydney, mốt Tokyo... biết đâu chẳng có ngày Hà Nội hay Hải Phòng? Ước ao vẫn được sống với nguồn cảm hứng dồi dào để soạn nốt ba bức minh hoạ còn lại của Truyện Kiều. Và nhất là vẫn còn đủ thì giờ nhàn rỗi để chơi với cháu ngoại...
- Thưa nhạc sĩ, hãy thử tưởng tượng nếu 20 năm nay ông ở lại trong nước hoạt động và sáng tác, liệu ông có làm được nhiều hơn (hay ít hơn) những gì ông đã làm được ở hải ngoại?
Nhạc sĩ Phạm Duy: Trong giới soạn nhạc, ai cũng mơ ước đưa nhạc mình từ nhạc đơn điệu (monodique) lên nhạc đa điệu (polyphonique) thì, từ nhiều năm qua, tôi và Duy Cường có cơ hội ở một nước kỹ thuật cao như Hoa Kỳ để có thể đi vào lãnh vực điện toán rồi áp dụng nó vào âm nhạc. Tôi nghĩ rằng về hình thức, nhạc của tôi tiến hơn thời 1975. Tôi vẫn thường nói 20 năm qua là 20 năm đi du học của tôi.
- Trong album Mẹ năm 2000, người nghe cảm nhận được một điều gì đó thật buồn bã báo trước một cuộc chia tay lớn. Thưa ông, điều gì đã làm cho ông đi đến những chiêm nghiệm về cái chết và sự sống như vậy? Nó có phải là sự tổng kết một kinh nghiệm cuộc đời đứng trông những muộn phiền, buồn vui của cõi nhân gian?
Nhạc sĩ Phạm Duy: Anh muốn nói tới album mười bài Rong ca mang tên Người tình già trên đầu non? Xin được thưa với những người yêu nhạc rằng: có ba con người trong tôi, (1) con người tình cảm soạn ra những bản tình ca cho đôi lứa; (2) con người xã hội soạn nhạc khóc cười theo mệnh nước nổi trôi; (3) con người thứ ba là con người tâm linh với những tác phẩm ra đời từ xưa như Lữ hành, Xuân hành, Đạo ca, Thiền ca... thì mười bài Rong ca là những bài hát về một chuyến đi tâm tưởng. Chuyến đi của đời người trên dòng nhạc tư duy. Hành lý là con tim mở ngõ, chốn đến là tự thức an nhiên. Là một quay lưng không bận bịu. Là một trở về rất vô tư. Là những bài hát “nghiêng tai nghe lại cuộc đời”...
Mười bài Rong ca nói nhiều tới sự chết cho nên có thể làm cho người nghe thấy buồn nhiều hơn vui chăng? Cho tới nay, có khá nhiều bài viết về nó. Sẽ có dịp tôi mời mọi người đọc những bài này, trước khi đích thân tôi biểu diễn Rong ca cho quý vị nghe.
Phạm Duy sinh ngày 5/10/1921, tên thật Phạm Duy Cẩn, con của nhà văn Phạm Duy Tốn (1884 – 1924). Ngoài sáng tác với số lượng trên dưới 1.000 nhạc phẩm (chủ yếu là ca khúc), Phạm Duy còn có nhiều công trình khảo cứu âm nhạc Việt Nam. Ông cũng từng giữ chức giáo sư nhạc ngữ tại trường Quốc gia âm nhạc Sài Gòn. Sau 1975, ông và gia đình định cư tại Mỹ. Năm 2005, ông về Việt Nam định cư và đến nay đã có khoảng 100 ca khúc Phạm Duy được cho phép phổ biến.
Nhạc sĩ Phạm Duy trút hơi thở cuối cùng vào lúc 14 giờ 45 phút chiều 27/1 tại bệnh viện 115, TP.HCM. Con trai của nhạc sĩ là Duy Cường đã đưa thi hài cha về nhà vào tối cùng ngày, hiện gia đình đang chờ các con gái của ông từ Mỹ về chịu tang.
Dự kiến lễ viếng nhạc sĩ sẽ bắt đầu từ ngày 29/1 tại tư gia (đường Lê Đại Hành, phường 15, quận 11, TP.HCM).
(Theo SGTT)
Những thổ lộ cuối cùng của nhạc sĩ Phạm Duy
