Hầu như ai cũng có một ḍng sông quê hương đầy ắp kỷ niệm. Mỗi ḍng sông là một chứng nhân của lịch sử bể dâu. Sông Sài G̣n cũng vậy.
Phố xá được h́nh thành hơn 300 năm trước, mang tên của ḍng sông nhưng con người đă sinh sống ở đây từ vài ngàn năm.
Sông Sài G̣n dài 256 km, gồm 2 nhánh nhỏ, bắt nguồn từ vùng biên giới Việt - Cam (Tây Ninh và B́nh Phước), tạo thành hồ Dầu Tiếng, xuôi B́nh Dương, qua Sài G̣n rồi hợp lưu với sông Đồng Nai thành sông Nhà Bè, chia thành 2 nhánh ra biển Đông là Ḷng Tàu và Soài Rạp.
Sông Sài G̣n - Ảnh: Diệp Đức Minh
Người B́nh Dương gọi sông Sài G̣n là Ngă Cái, dân Sài G̣n gọi là Thủ Khúc (đoạn qua Thủ Đức), Sài G̣n, Bến Nghé. C̣n người xưa gọi là Ngưu Chữ Giang và Tân B́nh Giang.
Năm 1698, Lễ Thành Hầu Chưởng Cơ Nguyễn Hữu Cảnh, hậu duệ của Nguyễn Trăi, vâng lệnh Chúa Nguyễn Phúc Chu, vào phía nam, lập ra 2 phủ Phước Long c̣n gọi là Trấn Biên (Đồng Nai) và Tân B́nh c̣n gọi là Phiên Trấn (Sài G̣n). Ngày xưa, giao thương chủ yếu bằng đường thủy, “Nhất cận thị, nhị cận giang” chứ chưa có hội chứng “nhà mặt tiền đường lộ” như bây giờ.
Thuở ấy, sông Sài G̣n là “super highway” của thuyền bè lớn nhỏ, lúc nào cũng nhộn nhịp, tấp nập như cá lội ngược xuôi, ra vào không ngớt. Có cả ghe thuyền nước ngoài chen vai sát cánh, chi chít cột buồm, mang theo đủ thứ sản vật để trao đổi mua bán, từ lúa gạo, nông lâm sản, vật nuôi đến hàng tiêu dùng và cả vũ khí... Sông Sài G̣n c̣n là huyết mạch chiến lược tối quan trọng trong việc mở mang cơi bờ và bảo vệ chủ quyền lănh thổ.
Nh́n từ trên cao, sông Sài G̣n như thủy quái khổng lồ, hiền ḥa, bao dung ôm trọn và chở che cả vùng đất phương nam mới mẻ. Cho đến tận bây giờ, dù không có cảng biển nhưng Sài G̣n vẫn chiếm hơn một nửa lượng hàng hóa giao thông đường thủy của cả nước. Hệ thống cảng không ngừng được mở rộng. Những Bến Nghé, Nhà Rồng, Tân Thuận, Khánh Hội, Hiệp Phước... ngày càng sầm uất. Sông Sài G̣n là ranh giới tự nhiên của Sài G̣n, Tây Ninh, B́nh Dương và mang trên ḿnh hàng chục chiếc cầu nối những bờ vui. Tây Ninh nối B́nh Dương với cầu Bến Củi. B́nh Dương nối Sài G̣n với các cầu Bến Súc, Phú Cường, Phú Long. Nối các quận huyện Sài G̣n có các cầu B́nh Lợi, B́nh Phước, B́nh Triệu, Sài G̣n, Thủ Thiêm, Phú Mỹ và hầm Thủ Thiêm.
Trải hơn 300 năm h́nh thành và phát triển, “vật đổi sao dời”, sông Sài G̣n là chứng nhân thao thức và ít đổi thay nhất. Vẫn b́nh lặng và thủy chung chịu đựng sự bạc đăi của con người đang ngày càng gia tăng.
Từ năm 1918, Sài G̣n từng được mệnh danh là “Ḥn ngọc Viễn Đông”, chứ không chỉ là Đông Nam Á. Khi ông chủ của các tập đoàn Huyndai, Samsung, Daewoo... đang đi làm thuê, người Sài G̣n đă lắp ráp xe La Dalat và thu nhập của người Sài G̣n lúc đó gấp 3 lần người Nam Triều Tiên. Bóng đá Sài G̣n từng vô địch SEA Games lần I năm 1959 ở Bangkok, từng là kèo trên của Nhật Bản và nhiều nước khác. Sau 1975, Sài G̣n có một lực lượng trí thức khoa học hùng hậu, được đào tạo khắp thế giới mà không nước nào có được. Nếu nước Mỹ được gọi là “Hợp chủng quốc” của thế giới th́ Sài G̣n phải được gọi là “Hợp chủng tỉnh” của Việt Nam.
Thời hoàng kim, Sài G̣n là anh cả của vùng Viễn Đông. Bây giờ nh́n lại, anh cả bị các em út ngày xưa qua mặt về nhiều mặt. Từ bóng đá đến giao thông, từ kinh tế đến xă hội. Không ǵ buồn bằng bị dân Đại Hàn, một nước nghèo khổ, phải đi lính đánh thuê cho Mỹ mà dân Sài G̣n xem không ra ǵ ngày xưa, giờ làm khó dễ đủ thứ khi xin visa vào xứ họ. Thu nhập hằng năm của dân Hàn Quốc bây giờ gấp gần 10 lần dân Sài G̣n. Không thao thức sao được. Dĩ nhiên là Sài G̣n có nhiều đổi thay tiến bộ so với trước đây nhưng quá chậm, cứ đủng đỉnh dạo chơi trong khi thiên hạ chạy nước rút nên ngày càng bị bỏ xa.
Sông Sài G̣n thao thức và dân Sài G̣n cũng thao thức. Ḍng sông đẹp và hào hùng vẫn đang trăn trở chuyển ḿnh cùng thành phố. Từ lâu, sông Sài G̣n muốn được chia sẻ gánh nặng với giao thông đường bộ nội đô, đang ngày càng ùn tắc quá tải nhưng cứ loay hoay chưa t́m ra cách. Thuyền buưt đường sông, thậm chí xe chạy được cả trên bờ lẫn dưới nước, thiên hạ làm từ lâu. C̣n ta, cứ hội họp liên miên mà chưa thấy bắt tay thực hiện. Sông Sài G̣n biết ḿnh đẹp và dân Sài G̣n cũng biết điều đó. Nh́n thiên hạ khai thác du lịch đường sông mà phát thèm. Cả chục năm hô hào, hàng trăm cuộc hội thảo vẫn chỉ dừng lại mấy chiếc tàu chở khách ăn tối trên sông. Tôi đi nhiều nước, thấy thành phố nào có sông là có thêm nhiều lựa chọn cho du khách. Tàu thuyền cứ phải tính hàng trăm. Nhỏ bé như sông Singapore, độ tĩnh không cầu chỉ 2,7m, bề ngang sông chừng 20m th́ họ làm thuyền gỗ nhỏ, chạy điện êm ru. Khách nước nào là có ngay thuyết minh tiếng nước đó, được lập tŕnh sẵn. Hai bên bờ là khu thương mại và ẩm thực sầm uất. Thái Lan th́ cứ có rạch là có chợ nổi. Rạch chỉ là cớ, bởi chợ họp hai bên bờ là chính. Nước nào cũng đưa du lịch đường sông vào chương tŕnh quốc gia.
Du thuyền chủ yếu là để ngoạn cảnh, chỉ uống nước và ăn nhẹ. Sài G̣n th́ ngược lại, thuyền nào cũng lấy việc ăn uống làm trọng điểm, lại c̣n thêm màn biểu diễn múa, hát, xiếc... rôm rả, có cả nghệ sĩ đẳng cấp. Lẽ thường, hễ đă ăn ngon th́ không thể xem tốt. Phải tập trung mọi giác quan để thưởng thức ẩm thực mới cảm nhận hết. C̣n chăm chú xem th́ quên ăn, phải chọn một trong hai. Vừa ăn, vừa xem văn nghệ đă không thể phân thân th́ làm sao ngoạn cảnh và chụp h́nh. Sẽ rất bất lịch sự khi các nghệ sĩ mải mê và dốc ḷng biểu diễn, c̣n thực khách cứ đi lại lấy đồ ăn và tha hồ “zô zô” loạn xạ. Chưa kể ăn trên tàu kiểu đó, không thể nào ngon bằng các nhà hàng trên bờ được. Tôi đă đi du thuyền trên sông ở Paris, Amsterdam, Berlin, Venise, Thượng Hải, Quảng Châu... Họ làm giản đơn mà tinh tế, lịch lăm. Khách du thuyền thoải mái ngoạn cảnh và nghe thuyết minh trên nền nhạc nhẹ như một kiểu PR tuyệt vời về thành phố. Không ăn nhưng giá rất đắt mà lúc nào khách cũng nườm nượp.
Trong khi chờ phát triển thuyền buưt và du lịch đường sông như các nước th́ cố gắng thay đổi cách kinh doanh và tận dụng các tàu phục vụ tham quan ban ngày cho học sinh, người nghèo và công nhân. Để học sinh bớt chán, kết hợp tàu du lịch nhà hàng Bến Nghé, đưa các em du ngoạn trên sông Sài G̣n. Tour chỉ 1 buổi. Đi bảo tàng xong là lên tàu, vừa sinh hoạt cộng đồng vừa ngắm cảnh thành phố. Từ trung tâm thành phố, hoàn toàn có thể tổ chức du thuyền đi Cần Giờ, về miền Tây, lên B́nh Dương và Củ Chi... Nếu giá thành như du thuyền Hạ Long, mỗi giờ chừng 300.000 đồng cho 30 người th́ chắc chắn sẽ có nhiều người tham gia. Mỗi ngày đi làm, ngang qua sông Sài G̣n, tôi cứ áy náy như người có lỗi. Làm du lịch mà cứ để ḍng sông măi thao thức và trăn trở, một sự lăng phí tiềm năng đến nao ḷng.
Nguyễn Văn Mỹ / Thanh Niên
Sông Sài G̣n - chứng nhân thao thức
