Đi cùng với tập tục đẹp đẽ, trong trẻo của không ít các dân tộc thiểu số bị biến dạng, lạm dụng là sự tăng lên về nỗi đau của các sơn nữ trên chốn đại ngàn.“Chồng” ơi!
Cũng như người Dao đeo tiền ở các nơi khác, người Dao đeo tiền ở Sinh Tàn (Thanh Sơn, Phú Thọ) cũng có tục ngủ thăm (có nơi gọi là ngủ ngửi). Thế nhưng, tại bản Sinh Tàn, tập tục này đă đến lúc bị cảnh báo. Tôi t́m vào Sinh Tàn, vào nhà Bàn Thị T. Chiếc bếp củi leo lét, trong thứ tro nóng là những củ sắn c̣i đang được vùi, chờ chín để làm bữa trưa cho bốn mẹ con. Ba đứa bé mà T. cho là con ḿnh đều “trứng gà trứng vịt” cả, và có cái lạ là chúng đều là con của những người đàn ông khác nhau. T. cũng không biết những người đàn ông ấy ở đâu.
Khi tập tục bị lạm dụng, rất nhiều thiếu nữ vùng cao đă mất đi tuổi hồn nhiên của ḿnh
T. hồn nhiên kể, không giấu diếm mà tôi cảm thấy thương người mẹ trẻ này quá. T. kể cho tôi mối t́nh đầu, khoảng 10 năm về trước, trái tim thiếu nữ của cô gái bản nghèo này rung động trong một lần đi chơi và bắt gặp một người đàn ông. Thế rồi, T. cho người đàn ông ấy địa chỉ nhà ḿnh. Sau những cuộc hẹn ḥ và trao gửi thân phận, trái tim thiếu nữ của T. đang ngất ngây th́ anh ta lặng lẽ bỏ đi khi cái thai bắt đầu xuất hiện trong người T. Nhà anh ta T. không biết, địa chỉ cũng không, T. đành ôm sầu một ḿnh vượt cạn, để lại cho bản Sinh Tàn nghèo khó một đứa trẻ không cha.
Nỗi sầu nguôi ngoai th́ T. lại gặp người đàn ông nữa. Lại cả tin, lại cho họ là người tử tế, T. lại trao thân lần hai. Lần này T. hy vọng về người con trai này v́ anh ta cũng là người nghèo khó và thật thà hơn người cha của đứa con đầu. Thế rồi, hy vọng của T. cũng lại nhanh chóng tan vỡ. Người đàn ông này cũng lại lặng lẽ bỏ đi giữa đêm vắng đại ngàn, để lại cho T. và bản Sinh Tàn thêm một đứa con nữa. Cứ lặng lẽ, chấp nhận và hy vọng, v́ sự kém hiểu biết của ḿnh, T. lại có thêm đứa con thứ 3 mà không biết bố nó tên thật là ǵ, ở đâu.
Bản nghèo Sinh Tàn ngoài nghèo đói nay lại đang gánh thêm áp lực về những đứa trẻ không cha, những người phụ nữ không chồng đang phải nuôi con một ḿnh. Ngoài thân phận Bàn Thị T. th́ Bàn Thị H. cũng là một người có hoàn cảnh hết sức trớ trêu.
Cũng như T., mới bước vào tuổi thiếu nữ, với đủ các đường nét đam mê và hấp dẫn th́ H. có một người đàn ông t́m đến. Anh ta chủ động tỏ t́nh với H. Vẫn chỉ là một suy nghĩ yêu rồi sẽ lấy, vẫn là một sự kém hiểu biết nên H. đă nhanh chóng trao thân, gửi phận trong những lần ngủ thăm với anh ta. Rồi cũng như những người đàn ông đă đến với T., người đàn ông kia cũng lại nhanh chóng bỏ H. cùng cái thai nhi đang lớn dần trong bụng. H. tự sinh, tự dưỡng đứa con không bố trong ngôi nhà tuyềnh toàng và những bữa đói no phập phù nơi đầu bản. Càng gặp, tôi càng chỉ thấy lo thêm cho thân phận những cô gái trẻ ở đây.
“Lấy chồng” từ thuở… 13
Cũng như các bộ phận người Mông khác ở Tây Bắc, người Mông Hoa ở Hang Kia cũng có tập tục "bắt vợ". Bản chất của tập tục "bắt vợ" vẫn là nét văn hóa của người Mông, thế nhưng hiện tại tập tục này lại đang bị lạm dụng. Nhiều thiếu nữ Mông ở đây chưa đủ tuổi, xót xa nhất là có cả những bé gái chỉ mới 12 đến 13 tuổi đă bị thanh niên các thôn bản bắt về làm vợ.Ngồi đối diện với tôi trong chiếc quán là Vàng A Sếnh và Khà Y Chứ. Thú thực, nh́n Sếnh và Chứ, tôi cứ nghĩ họ là… anh em. Không ngờ, họ lại là vợ chồng, vừa cưới nhau vào dịp Tết của người Mông. Theo tuổi, Sếnh có vợ từ khi tṛn 14 tuổi, c̣n Chứ "bị" làm vợ từ lúc em mới 13.
Bàn Thị T. trong căn nhà tuềnh toàng tại bản Sinh Tàn
Ngồi nói chuyện cùng Sếnh, tôi thấy Sếnh có vẻ rất tự hào khi ḿnh bắt được người vợ trẻ có tên là Khà Y Chứ này. Theo lời kể, gần Tết năm trước, Sếnh đă gặp Chứ ở một băi ném c̣n. Lời qua, lời lại, Sếnh đă theo Chứ về nhà, rồi t́m đến lớp học của Chứ. Vài tuần sau, khi Chứ c̣n đang ngồi trên lớp, sắp sửa kết thúc buổi học cuối năm th́ ào một cái, Sếnh cùng mấy người bạn đến, xông thẳng vào lớp, bắt Chứ đi trước sự sững sờ của cô giáo. Từ một cô gái c̣n đang tuổi hồn nhiên, Chứ đă bắt đầu phải làm vợ. Gánh nặng của một người vợ đă được đặt lên vai Chứ và, tôi không thể h́nh dung được cuộc sống của họ sẽ như thế nào.
Số lượng trẻ em gái ở Hang Kia và các xă lân cận với Hang Kia bị trai Mông "bắt" về làm vợ tăng lên thêm mỗi năm. Người ta đă quá quen và không có biện pháp nào để ngăn chặn t́nh trạng vợ chồng trẻ con lấy nhau rồi sinh ra trẻ con ở cái xă này. Các lớp học, các gia đ́nh có các bé gái cứ bất chợt lại mất người. Và, họ cũng không phải lo lắng, không phải đi t́m khi biết rằng họ mất người chỉ do tập tục. Cuốn sổ tay ghi chép những vụ tảo hôn của xă cứ ngày một dày thêm.
Trong 25 hộ gia đ́nh có trẻ con lấy trẻ con v́ tập tục "bắt vợ" ở Hang Kia đă thống kê được th́ "vợ chồng" Khà A Pha và Giàng Y Sao được các cặp vợ chồng trẻ "khen" nhiều nhất. Họ khen Pha v́ anh ta đă "bắt" được vợ ở ngay cùng xă. Tôi t́m vào nhà vợ chồng Khà A Pha, thấy hai người ngồi ủ uột mỗi người một góc nhà. Kha ph́ phèo thuốc lá c̣n cô vợ trẻ Giàng Y Sao đang tranh thủ lúc nhàn rỗi, mệt mỏi khâu quần áo cho con.
Pha bảo, Pha đă để ư đến Sao từ lâu. Ở xă này, những cô gái tuổi như Sao nếu chưa bị bắt là rất hiếm. Thế nhưng do nhà Pha là gia đ́nh có "máu mặt" ở trong xă nên không một chàng trai nào dám "qua mặt" Pha để bắt Sao. Pha cũng chưa có ư định bắt Sao về làm vợ v́ Pha muốn lấy vợ… trẻ hơn nữa. Chuyện Pha phải bắt Sao về làm vợ như thế này. Năm ngoái, bố của Pha là Khà A Nhà sang xă khác ăn cỗ. Thấy người ta cũng có con như ḿnh thế nhưng cháu chắt đă đầy nhà rồi nên bố Pha thèm lắm. Ông ấy cứ bắt Pha phải đi bắt vợ.
Chiều ḷng bố, không có thời gian để t́m và bắt các cô gái khác trẻ hơn, Tết vừa rồi, Pha đă phải rủ bạn đi bắt Sao. Thế là họ lại thành vợ, thành chồng từ lúc mới 15 tuổi. Tôi cũng chẳng biết rồi cuộc sống và sức khỏe ra sao. Thế nhưng, tôi vẫn ám ảnh câu chuyện của một cán bộ y tế xă chuyên về hộ sinh cho biết: Nhiều bé gái chỉ 12 tuổi đă phải vào pḥng sản. Nh́n những cơ thể thiếu nữ chưa kịp phát triển hết cùng những cơn đau v́ sinh nở mà tôi chẳng thể khuyên họ được điều ǵ.
Ven trời Tây Bắc… “nhức đau”
Lên Lai Châu, ngoài uống rượu, chơi chợ, ăn những món đặc sản được chế biến từ rêu suối, săn cá trên suối Nậm Sỏ th́ người ta c̣n được chứng kiến tục "kéo vợ", "bắt vợ". Mảnh đất Tây Bắc thượng nguồn con sông Đà, mỗi "mùa bắt vợ" qua đi, người ta không thể thống kê được sẽ có bao nhiêu thiếu nữ các dân tộc thiểu số môi đỏ, tóc dài, da trắng đă trở thành nạn nhân của tập tục này.
Tại bản Nậm Se, tôi đă t́m vào với thân phận người mẹ trẻ Lư Thị Hợp. Trong ngôi nhà tranh gió thốc bốn bề, nằm sát b́a rừng, nơi một con suối cạn, ngôi nhà của vợ chồng trẻ Lư Thị Hợp và Vàng Văn Việt nằm đó. Lư Thị Hợp, người con gái phải chấp nhận tập tục "bắt vợ" của người Mông này đă phải làm vợ từ năm em 12 tuổi.
Hợp rất xinh gái, với đầy đủ đường nét và tố chất của một cô gái Mông vùng biên ải. Năm em 12 tuổi, đang váy áo xúng xính cùng bạn bè đồng lứa th́ em được Vàng Văn Việt (chồng của em bây giờ, hơn em 2 tuổi) "để ư". Thế là Tết năm ấy, cuộc đời thiếu nữ của em khép lại khi Vàng Văn Việt rủ tụi bạn chặn đường "bắt" em về làm vợ. Cũng giống như những cô gái Mông khác, cuộc đời con gái Mông miền Tây Bắc của em đă chấm hết từ đó. Có học, có làm, có ở với bố mẹ đẻ nữa cũng bằng không thôi. "Ma nhà chồng" đă "ghi tên" em vào "sổ" nhà khác rồi! Không có một lối thoát, không có một sự lựa chọn, theo tập tục, em đành gạt nước mắt, bước chân qua bậu cửa nhà chồng.
Vào Phong Thổ, tại Mù Sang, tôi cũng gặp Vàng Thị Dợ. Dợ là một cô gái Dao, so với Hợp, Dợ vẫn "may mắn" hơn v́ em được sống hết tuổi 16 của ḿnh mới "bị" người ta "kéo" về làm vợ. Dợ bảo Dợ chẳng yêu ai, em bị người ta "kéo" trong một lần đi lấy rau cho lợn. Bị người ta lấy vải bịt mắt, vác về nhà cúng ma. Và, cũng như cô gái người Mông Lư Thị Hợp kia, em cũng đành phải lựa chọn một khúc quanh nghiệt ngă, ấy là đi lấy chồng. Không biết người chồng ấy là người thế nào, bao nhiêu tuổi, tính nết ra sao.
Gái Mông, gái Dao ở đây là thế, bị người ta 'bắt", người ta "kéo" là phải lấy người ta thôi… Những câu lư giải hết sức đơn giản và đáng thương của những thiếu nữ vùng cao này làm ḷng tôi trĩu nặng những nỗi buồn.
Nguồn : Công Lư
Những nỗi đau nơi đại ngàn sau tập tục "ngủ thăm, bắt vợ"
